Talmud Yerushalmi · Massechet Pessachim · Perek Guimel · Halachá 4
פְּסָחִים

As três mulheres que amassam e assam num só forno

Perek Guimel, VeElu Ovrin, Halachá 4, no Talmud Yerushalmi, Massechet Pessachim

Quarta halachá do Perek Guimel de Massechet Pessachim, VeElu Ovrin (e estes transgridem). A Mishná traz a divergência sobre as três mulheres que fazem matzá num só forno: Raban Gamliel diz que amassam juntas e assam uma depois da outra; os sábios, que uma amassa, uma dá forma aos pães e uma assa; e Rabi Akiva diz que nem todas as mulheres, lenhas e fornos são iguais, e dá a regra da água fria. A guemará calcula, segundo Raban Gamliel e segundo os sábios, quantos aquecimentos e fornadas espera cada massa; traz o ensino de Rabi Hoshaya, de que outra vem e amassa no lugar delas; e as duas versões sobre a medida da massa em trigo e em cevada, com a explicação de cada uma.

A Mishná · מַתְנִיתִין

רַבָּן גַּמְלִיאֵל אוֹמֵר שָׁלֹשׁ נָשִׁים לָשׁוֹת כְּאַחַת אוֹפוֹת בְּתַנּוּר אֶחָד זוֹ אַחַר זוֹ.

Mishná: Raban Gamliel diz: três mulheres amassam juntas, assam num só tanur (forno), uma depois da outra.

וַחֲכָמִים אוֹמְרִים שָׁלֹשׁ נָשִׁים עוֹסְקוֹת בַּבָּצֵק אַחַת לָשָׁה וְאַחַת עוֹרֶכֶת וְאַחַת אוֹפָה.

E os sábios dizem: três mulheres se ocupam com a massa: uma amassa, e uma orechet (dá forma aos pães), e uma assa.

רִבִּי עֲקִיבָה אוֹמֵר לֹא כָל הַנָּשִׁים וְלֹא כָל הָעֵצִים וְלֹא כָל הַתַּנּוּרִים שָׁוִין.

Rabi Akiva diz: nem todas as mulheres, nem todas as lenhas e nem todos os fornos são iguais.

זֶה הַכְּלָל תִּפַּח תִּלְטוֹשׁ בְּצוֹנֵין:

Esta é a regra: se a massa inchar, a mulher a alisará com água fria.

A Halachá · הֲלָכָה ד

01Quanto espera cada massa, segundo Raban Gamliel
Yerushalmi · Pessachim 3:4
תַּנֵּי. הָרִאשׁוֹנָה כְדֵי שֶׁיְּהֵא כְדֵי הַסִּיקָה.

Ensinou-se: a primeira espera o bastante para que haja o tempo do hessek (o aquecimento do forno).

וְהַשְּׁנִיָיה כְדֵי שְׁנֵי הַסִּיקִין וַאֲפִיָיה אַחַת.

E a segunda espera o tempo de dois aquecimentos e uma fornada.

וְהַשְּׁלִישִׁית כְּדֵי שְׁלֹשָׁה הַסִּיקִין וּשְׁתֵּי אֲפִיּוֹת.

E a terceira, o tempo de três aquecimentos e duas fornadas.

אִם עָשָׂת כִּכַּר רִאשׁוֹן אַחֲרוֹן כְדֵי שְׁלֹשָׁה הַסִּיקִין וְשָׁלֹשׁ אֲפִיּוֹת.

Se a primeira fez o primeiro pão, o último pão espera o tempo de três aquecimentos e três fornadas.

02Quanto espera cada massa, segundo os sábios
Yerushalmi · Pessachim 3:4
תַּנֵּי. גָּמְרָה זֶה לִישָׁתָהּ וְגָמְרָה זֶה קִיטוּפָהּ וְגָמְרָה זֶה הַסִּיקָהּ.

Ensinou-se: terminou esta a sua lishá (o amassar), e terminou esta o seu kituf (o alisar dos pães), e terminou esta o seu aquecimento do forno.

הָרִאשׁוֹנָה שׁוֹהָא כְדֵי הַסִּיקָה.

A primeira espera o tempo do aquecimento.

וְהַשְּׁנִיָיה כְדֵי הַסִּיקָה וַאֲפִיַית חֲבֵירָתָהּ.

E a segunda espera o tempo do aquecimento e da fornada da sua companheira.

וְהַשְּׁלִישִׁית כְּדֵי שְׁנֵי הַסִּיקִין וַאֲפִיָיה אַחַת.

E a terceira, o tempo de dois aquecimentos e uma fornada.

אִם עָשָׂת כִּכַּר רִאשׁוֹן אַחֲרוֹן כְּדֵי שְׁנֵי הַסִּיקִין וְשְׁתֵּי אֲפִיּוֹת.

Se a primeira fez o primeiro pão, o último pão espera o tempo de dois aquecimentos e duas fornadas.

03A outra que amassa no lugar delas e a medida da massa
Yerushalmi · Pessachim 3:4
רַבָּן גַּמְלִיאֵל אוֹמֵר שָׁלֹשׁ נָשִׁים לָשׁוֹת כְּאַחַת וְאוֹפוֹת בְּתַנּוּר אֶחָד זוֹ אַחַר זוֹ. וַחֲכָמִים אוֹמְרִים שָׁלֹשׁ נָשִׁים עֲסֻיקוֹת בַּבָּצֵק. אַחַת לָשָׁה וְאַחַת עוֹרֶכֶת וְאַחַת אוֹפָה.

“Raban Gamliel diz: três mulheres amassam juntas e assam num só tanur, uma depois da outra. E os sábios dizem: três mulheres estão ocupadas com a massa: uma amassa, e uma dá forma aos pães, e uma assa.”

תַּנֵּי רִבִּי הוֹשַׁעְיָה. וְאַחֶרֶת בָּאָה וְלָשָׁה תַחְתֵּיהֶן.

Ensinou Rabi Hoshaya: e outra vem e amassa no lugar delas.

אִית תַּנָּיֵי תַנֵּי. בַּחִיטִּין שְׁלֹשֶׁת קַבִּין. וּבַשְּׂעוֹרִין אַרְבָּעַת קַבִּין.

Há tanaim que ensinam: no trigo, a medida da massa é de três kabin (medidas de um kav); e na cevada, quatro kabin.

אִית תַּנָּיֵי תַנֵּי. בַּחִטִּין אַרְבָּעַת קַבִּין. וּבַשְּׂעוֹרִין שְׁלֹשֶׁת קַבִּין.

Há tanaim que ensinam: no trigo, quatro kabin; e na cevada, três kabin.

מָאן דְּאָמַר. בַּחִטִּין שְׁלֹשֶׁת קַבִּין. בְּשֶׁיֵּשׁ בָּהֶן שַׁמְנוּנִית. בַּשְּׂעוֹרִין אַרְבָּעַת קַבִּין. בְּשֶׁאֵין בָּהֶן שַׁמְנוּנִית.

Quem disse “no trigo, três kabin”, fala de quando há nele shamnunit (gordura); “na cevada, quatro kabin”, de quando não há nela gordura.

מָאן דְּאָמַר. בַּחִטִּין אַרְבָּעַת קַבִּין. דְּאיִנּוּן חַטְיָין. וּבַשְּׂעוֹרִין שְׁלֹשֶׁת קַבִּין. דְּאִינִּין רְטִישִׁין.

Quem disse “no trigo, quatro kabin”, fala de quando eles são chatyin (grãos falhos); “e na cevada, três kabin”, de quando elas são retishin (grãos esmagados).

Nota

Esta é a quarta halachá do Perek Guimel, VeElu Ovrin (e estes transgridem), de Massechet Pessachim. A halachá ocupa quatro segmentos no Sefaria: o primeiro é a Mishná, e cada um dos outros três é uma seção desta página, de 01 a 03, divididas em pares de hebraico e português. Nada foi deixado de fora. Conferiu-se no Sefaria que a Mishná desta halachá corresponde à Mishná avulsa Pessachim 3:4. O Yerushalmi diz אוֹפוֹת sem o vav, רִבִּי עֲקִיבָה, תִּפַּח e בְּצוֹנֵין, onde a avulsa diz וְאוֹפוֹת, רַבִּי עֲקִיבָא, תָּפַח e בְּצוֹנֵן; na seção 03, onde a Mishná é citada de novo, o Yerushalmi diz וְאוֹפוֹת, com o vav, e עֲסֻיקוֹת em vez de עוֹסְקוֹת. Nenhuma dessas diferenças muda o sentido; seguiu-se o hebraico. No Bavli, a Mishná está em Pessachim 48b, e a guemará sobre ela, no mesmo 48b (conferidos); a medida da massa, em trigo e em cevada, está no Bavli 48a (conferido). O Bavli deste site não tem Pessachim; por isso esta página não traz links para o Bavli Pessachim.

Sobre a Mishná. Para Raban Gamliel, as três mulheres amassam ao mesmo tempo, cada uma o quanto enche o forno, e assam uma depois da outra, e cada uma aquece o forno para si; ainda que a última espere, a massa não fermenta (Penei Moshe, Korban HaEdah). Para os sábios, não se é tão leniente: enquanto a primeira assa, a segunda dá forma aos pães, e a terceira amassa, e assim voltam em roda, de modo que nenhuma massa fica parada (Penei Moshe). Rabi Akiva responde a Raban Gamliel: há mulheres lentas, lenha que não arde depressa e forno que não aquece logo; por isso a halachá é como os sábios (Penei Moshe, Korban HaEdah). O mesmo diálogo está no Bavli 48b (conferido), em que Rabi Akiva pergunta a Raban Gamliel se se fala de mulheres diligentes ou não, de lenha úmida ou seca, de forno quente ou frio, e ouve que não há senão o que os sábios ensinaram: זֶה הַכְּלָל: תָּפַח — תִּלְטוֹשׁ בְּצוֹנֵן. “Se inchar, alisará com água fria” é a regra: se a mulher vê que a massa quer inchar, molha as mãos em água fria e alisa a massa, e ela esfria (Penei Moshe, Korban HaEdah); daí as glosas “a massa” e “a mulher”. O hebraico do Sefaria vocaliza תִּפַּח; a avulsa e o Bavli, תָּפַח. Guggenheimer traduz de outra maneira, e não foi seguido; a tradução seguiu o Penei Moshe e o Korban HaEdah. Na halachá anterior, Pessachim 3:3, Rabi Berechiá trouxe esta mesma frase como prova para Ben Beteira.

Sobre a seção 01. O ensino explica Raban Gamliel: quanto espera cada mulher, depois de amassar, até assar (Penei Moshe, Korban HaEdah); daí as glosas “espera”. O forno é pequeno, e é preciso aquecê-lo de novo para cada fornada. A primeira espera só o aquecimento do forno; a segunda, o aquecimento da primeira, a fornada dela e o seu próprio aquecimento, dois aquecimentos e uma fornada; e a terceira, três aquecimentos e duas fornadas (Penei Moshe). A última frase é de sentido discutido: segundo o Penei Moshe, se a primeira só pôde fazer o primeiro pão, porque o forno não comporta mais, o seu último pão, já amassado, espera as fornadas da segunda e da terceira e mais um aquecimento, três aquecimentos e três fornadas; o Korban HaEdah diz que ela pôs o primeiro pão no forno e começou a amassar o segundo. Daí as glosas “a primeira” e “pão”. Guggenheimer lê “um dos primeiros pães por último”, e não foi seguido; a tradução seguiu a pontuação do hebraico. O hebraico escreve הַסִּיקָה, sem mapik, e וְהַשְּׁנִיָיה; mantiveram-se as grafias.

Sobre a seção 02. Este ensino explica os sábios (Penei Moshe, Korban HaEdah): quando uma terminou de amassar, a outra terminou o kituf, que é a arichá (dar forma aos pães) da Mishná (Korban HaEdah), e a outra terminou de aquecer o forno; por isso a espera é menor que a de Raban Gamliel. A primeira espera só o aquecimento; a segunda, o seu aquecimento e a fornada da companheira; a terceira, o aquecimento e a fornada da segunda e o seu próprio aquecimento, dois aquecimentos e uma fornada (Penei Moshe). “O aquecimento e a fornada da sua companheira” é ambíguo no hebraico, e a tradução ficou literal; o Penei Moshe entende o aquecimento dela mesma e a fornada da companheira. Na última frase, o Penei Moshe diz que a leitura “dois aquecimentos e duas fornadas” não se sustenta, e corrige para “três aquecimentos e duas fornadas”; o Korban HaEdah mantém a leitura. A tradução seguiu o hebraico. O hebraico diz גָּמְרָה זֶה, com o masculino זֶה para as mulheres, e escreve וְשְׁתֵּי e שׁוֹהָא; mantiveram-se as grafias. Retirou-se a marca da edição de Vilna 23a antes de כְּדֵי שְׁנֵי הַסִּיקִין וְשְׁתֵּי אֲפִיּוֹת.

Sobre a seção 03. A guemará volta à Mishná para completar a palavra dos sábios com o ensino de Rabi Hoshaya: quando a primeira começa a assar, vem outra e amassa no lugar delas, e assim voltam em roda (Penei Moshe, Korban HaEdah). É o ensino da Tosefta Pessachim 3:8, na numeração comum e na edição de Lieberman (conferidas): לשה, היא מקטפת, ואחרת לשה תחתיה. מקטפת, היא אופה ואחרת מקטפת תחתיה; e o do Bavli 48b (conferido), que diz וַחֲבֶירְתָּהּ לָשָׁה תַּחְתֶּיהָ. A medida dos kabin é a medida da massa que se pode amassar de uma vez no Pessach sem que fermente (Penei Moshe, Korban HaEdah); daí a glosa “a medida da massa”. Na Tosefta, no mesmo 3:8 (conferido), Rabi Yishmael, filho de Rabi Yochanan ben Beroka, diz בחטין עד שלשת קבין, ובשעורין עד ארבעת קבין, e Rabi Natan, em nome de Rabi Eliezer, diz o contrário. No Bavli 48a (conferido), há as duas versões em nome de Rabi Yishmael, e o Bavli as concilia: הָא — בְּחַסִּיכָתָא, הָא — בִּמְעַלְּיָיתָא, uma em trigo de má qualidade, a outra em trigo bom. A shamnunit é a gordura do grão; segundo o Korban HaEdah, é o trigo bom, e o trigo tem mais gordura que a cevada (Penei Moshe). As palavras חַטְיָין e רְטִישִׁין são de sentido discutido, e as glosas seguem o Korban HaEdah: חַטְיָין são grãos falhos e de pouco valor, da língua de וְהָיִיתִי אֲנִי וּבְנִי שְׁלֹמֹה חַטָּאִים (Melachim I 1:21, conferido); e רְטִישִׁין são grãos esmagados, que estão perto de fermentar, ou, numa segunda leitura, grãos cuja casca se tirou antes da moagem. O Penei Moshe entende חַטְיָין como a massa que se estica como um fio, de mistura mole, e רְטִישִׁין como a massa dura, que se esfarela; e diz que as duas opiniões não divergem de fato: uma mede os grãos, e a outra, a farinha. Guggenheimer traduz “moles” e “duros”, e não foi seguido. A palavra “fala” foi acrescentada em itálico para completar a frase. Os pronomes “nele” e “nela” vertem o plural בָּהֶן, e “eles” e “elas”, אִינּוּן e אִינִּין. O hebraico escreve דְּאיִנּוּן, בַּחִיטִּין e בַּחִטִּין; mantiveram-se as grafias.

Do hebraico retiraram-se só os rótulos משנה: e הלכה:, no começo do primeiro e do segundo segmentos, e a marca da edição de Vilna 23a, na seção 02. Nesta halachá não há parênteses nem colchetes do corretor. As grafias do Sefaria foram mantidas, como רִבִּי עֲקִיבָה, בְּצוֹנֵין, עָשָׂת e עֲסֻיקוֹת.

A Mishná seguinte, Pessachim 3:5 no Yerushalmi, corresponde à Mishná avulsa Pessachim 3:5: “שִׂאוּר, יִשָּׂרֵף, וְהָאוֹכְלוֹ פָטוּר…”, a massa que começou a fermentar se queima, e quem a come está isento.