Talmud Yerushalmi · Massechet Shabbat · Perek Vav · Halachá 5
שַׁבָּת

Yotzeá ishá bechutei sear: os fios de cabelo, o mok e os dentes

Perek Vav, Bameh Ishá, Halachá 5, no Talmud Yerushalmi, Massechet Shabbat

Quinta halachá do Perek Vav de Massechet Shabbat, Bameh Ishá. A Mishná volta à mulher: ela sai no Shabat com fios de cabelo, sejam dos seus, da sua companheira ou de um animal; com a totefet e os sanbutin, quando costurados; com o kavul e o cabelo postiço, no pátio; com o chumaço no ouvido, na sandália ou o que preparou para a sua menstruação; e com a pimenta e o grão de sal na boca, desde que não os ponha pela primeira vez no Shabat; e, sobre o dente postiço e o dente de ouro, Rabi permite e os sábios proíbem. A guemará exige que a moça não saia com os cabelos de uma velha nem a velha com os de uma moça, e distingue os fios das meninas; discute por que os companheiros de Rabi Yanai Zeira o repreenderam quando quis recolocar no ouvido o chumaço que caíra; dá, com Rabi Yossi, a razão da proibição dos dentes; conta de Rabi Yassa e Rabi Imi, um com dor de dente e outro com dor de ouvido; e termina com o alcance do “não o recoloque”. O Bavli discute esta mesma Mishná em Shabbat 64b.

A Mishná · מַתְנִיתִין

יוֹצְאָה אִשָּׁה בְחוּטֵי שֵׂיעָר בֵּין מִשֶּׁלָּהּ בֵּין מִשֶּׁל חֲבֶירְתָּהּ בֵּין מִשֶּׁל בְּהֵמָה וּבַטּוֹטֶפֶת וּבַסַּנְבּוּטִין בִּזְמַן שֶׁהֵן תְּפוּרִין וּבַכָּבוּל וּבְפֵיאָה נָכְרִית בֶּחָצֵר וּבְמוֹךְ שֶׁבְּאָזְנָהּ וּבְמוֹךְ שֶׁבְּסַנְדָּלָהּ וּבְמוֹךְ שֶׁהִתְקִינָה לְנִידָּתָהּ. בַּפִלְפֵּל וּבְגַרְגִּר מֶלַח וּבְכָל דָּבָר שֶׁתִּתֵּן לְתוֹךְ פִּיהָ וּבִלְבַד שֶׁלֹּא תִתֵּן בַּתְּחִילָה בַּשַּׁבָּת. וְאִם נָפַל לֹא תַחֲזִיר. שֵׁן תּוֹתֶבֶת וְשֵׁן שֶׁל זָהָב רִבִּי מַתִּיר. וַחֲכָמִים אוֹסְרִין:

Mishná: Sai a mulher no Shabat com chutei sear (fios de cabelo) trançados no seu cabelo, seja dos seus, seja dos da sua companheira, seja dos de um animal; e com a totefet (faixa frontal) e com os sanbutin (pingentes que descem até as faces), quando estão costurados à touca; e com o kavul (touca de lã) e com a peá nochrit (cabelo postiço) no pátio, mas não ao domínio público; e com o mok (chumaço de algodão ou de lã) que está no seu ouvido, e com o mok que está na sua sandália, e com o mok que preparou para a sua nidá (menstruação). Sai também com pilpel (pimenta), e com gargir melach (grão de sal), e com qualquer coisa que ponha dentro da sua boca contra o mau hálito, desde que não a ponha pela primeira vez no Shabat; e, se aquilo caiu da boca, não o recoloque. Shen totevet (dente postiço) e dente de ouro: Rabi (Rabi Yehudá HaNassi) permite sair com eles, e os sábios proíbem.

A Halachá · הֲלָכָה ה

01Fios de cabelo: a moça, a velha e as meninas
Yerushalmi · Shabbat 6:5
אָנָן כר׳ אִימִּי אָמַר קוֹמֵי רִבִּי יְהוּדָה מְנַשְׁיָיא בַּר מְנַשֶּׁה יִרְמְיָה. וּבִלְבַד שֶׁלֹּא תֵצֵא לֹא יַלְדָּה בְשֶׁלִּזְקֵינָה וְלֹא זְקֵינָה בְשֶׁלְיַלְדָּה. וְהָתַנִּינָן. הַבָּנוֹת יוֹצְאוֹת בְּחוּטִין. רִבִּי בָּא בְשֵׁם רַב יְהוּדָה. אֲפִילוּ כָרוּךְ עַל צַוָּארָהּ. רִבִּי שְׁמוּאֵל בְּשֵׁם רִבִּי זְעִירָא. תִּמָּן אֲפִילוּ שֶׁאֵינָהּ יְכוֹלָה לְהָבִיא חוֹטָמָהּ לְשַׂעֲרָהּ יוֹצְאָה הִיא. בְּרַם הָכָא לֹא תֵצֵא לֹא יַלְדָּה בְשֶׁלִּזְקֵינָה וְלֹא זְקֵינָה בְשֶׁלְיַלְדָּה.

Anan kar Imi disse diante de Rabi Yehudá, em nome de Menashya bar Menashe Yirmeyá: a mulher sai com fios de cabelo, desde que não saia nem a moça com os fios de uma velha, nem a velha com os fios de uma moça, pois a cor não combinaria com o seu próprio cabelo. Mas não ensinamos na Mishná, sem essa condição: “As meninas saem com chutin (fios)” (Mishná Shabbat 6:6)? Rabi Ba disse em nome de Rav Yehudá: lá se fala até de um fio enrolado no pescoço dela, e não no cabelo. Rabi Shmuel disse em nome de Rabi Zeira: lá, com os fios das meninas, ainda que ela não possa trazer o seu chotmah (o seu nariz) ao seu cabelo, ela sai com eles; mas aqui, na nossa Mishná, que fala de fios de cabelo, não saia nem a moça com os fios de uma velha, nem a velha com os fios de uma moça.

02Peá e o mok no ouvido de Rabi Yanai Zeira
Yerushalmi · Shabbat 6:5
אָמַר רִבִּי אַבָּהוּ. כָּל שֶׁהוּא תוֹשָׁב בְּשִׂיעֵר נִקְרָא פֵּיאָה. רִבִּי יַנַּאי זְעִירָא נְפַל עוֹדְדֵיהּ דְּאוּדְנֵיהּ. בְּעָא מִיחְזַרְתֵּיהּ בַּשַּׁבָּתָא. וְגָעֲרוּ בוֹ חֲבֵירָיו מִשּׁוּם תַּכְשִׁיט. רִבִּי יַנַּאי סְבַר מֵימַר. שֶׁמֶן הוּא שֶׁהוּא מְרַפֶּה. וַחֲכָמִים סָבְרִין מֵימַר. מוֹךְ הוּא שֶׁהוּא מְרַפֶּה. וְלֹא כֵן אָמַר רַב יְהוּדָה בְשֵׁם רַב זְעִירָא. הַחוֹשֵׁשׁ אָזְנוֹ נוֹתֵן שֶׁמֶן עַל גַּבֵּי רֹאשׁוֹ וְלוֹחֵשׁ. וּבִלְבַד שֶׁלֹּא יִתֵּן לֹא בָיָד וְלֹא בְכֶלִי. רִבִּי יַנַּאי סְבַר מֵימַר. הֲלָכָה כְּרִבִּי יוֹסֵי. וַחֲבֵרוֹי סָבְרִין מֵימַר. אֵין הֲלָכָה כְּרִבִּי יוֹסֵי. וְלֹא כֵן אָמַר רִבִּי בָּא בַּר כַּהֲנָא רַב חִיָיא בַּר אַשִּׁי בְשֵׁם רַב. הֲלָכָה כְּרִבִּי יוֹסֵי. רִבִּי יַנַּאי סְבַר מֵימַר. אָדָם לֹא עָשׂוּ אוֹתוֹ כְקַרְקַע. וַחֲבֵרוֹי סָבְרִין מֵימַר. אָדָם כְּקַרְקַע הוּא. וְלֹא כֵן אָמַר רִבִּי זְעִירָה. עָשָׂה לוֹ רַב חִיָיה בַּר אַשִּׁי בֵּית יָד לְמוֹךְ שֶׁבְּאָזְנוֹ. סָבְרִין מֵימַר. אָדָם כְּקַרְקַע הוּא. וְכֵינִי. אֶלָּא כֵינִי. רִבִּי יַנַּאי סְבַר מֵימַר. אֵין שְׁכִיחַ וּמְהַלֵּךְ בָּהֶן אַרְבַּע אַמּוֹת. וַחֲבֵרוֹי סָבְרִין מֵימַר. שְׁכִיחַ הוּא וּמְהַלֵּךְ בָּהֶן אַרְבַּע אַמּוֹת.

Rabi Abahu disse: tudo o que é tossav (fixado) no cabelo chama-se peá (cabelo postiço), como a peá nochrit da Mishná. Rabi Yanai Zeira (o menor): caiu-lhe o oded (chumaço) do seu ouvido, e ele quis recolocá-lo no Shabat; e os seus companheiros o repreenderam por causa de tachshit (adorno). Em que pensavam? Rabi Yanai pensava dizer: o óleo no chumaço é o que cura o ouvido; e os sábios pensavam dizer: o mok é o que cura. Mas não disse assim Rav Yehudá em nome de Rav Zeira: quem sente dor no seu ouvido põe óleo sobre a sua cabeça e sussurra um encantamento, desde que não o ponha nem com a mão nem com utensílio? Então, talvez Rabi Yanai pensasse dizer: a halachá é como Rabi Yossi, que permite mover no Shabat as tampas dos utensílios mesmo sem alça; e os seus companheiros pensavam dizer: a halachá não é como Rabi Yossi. Mas não disse assim Rabi Ba bar Kahana, Rav Chiya bar Ashi, em nome de Rav: a halachá é como Rabi Yossi? Então, talvez Rabi Yanai pensasse dizer: o ser humano, não o fizeram como karká (solo); e os seus companheiros pensavam dizer: o ser humano é como o solo, cuja tampa sem alça não se move. Mas não disse assim Rabi Zeira: Rav Chiya bar Ashi fez para si um beit yad (alça) para o mok que estava no seu ouvido? E por isso pensam dizer que o ser humano é como o solo? E é assim? Mas assim é: Rabi Yanai pensava dizer: não shachiach (se esquece) e anda com eles quatro côvados no domínio público; e os seus companheiros pensavam dizer: shachiach, esquece-se, e anda com eles quatro côvados.

03O dente de ouro e o shen totevet
Yerushalmi · Shabbat 6:5
אָמַר רִבִּי מָנָא. שָׁמְעִת טַעַם מִן רִבִּי שְׁמוּאֵל בְּשֵׁם רִבִּי זְעִירָא. וְלָא אֲנָא יְדַע מַה שָׁמְעִת. מַיי כְדוֹן. אָמַר רִבִּי יוֹסֵי. מִסְתַּבְּרָא בְּשֵׁן שֶׁלְּזָהָב שֶׁעָמְדָה לָהּ בְּיוֹקֶר לֹא תֵצֵא. דִּי נָפְלָה וּמְחַזְּרָה לֵיהּ. שֵׁן תּוֹתֶבֶת מָה אִית לָךְ. עוֹד הִיא מְבָהֲתָה מֵימוֹר לְנַגָּרָא. עֲבֵד לִי חוֹרִי. הִיא נָפְלָה וּמְחַזְּרָה לֵיהּ.

Rabi Mana disse: ouvi uma razão para isto de Rabi Shmuel, em nome de Rabi Zeira, e não sei o que ouvi. Mai kedon (como é, então, a razão da proibição dos sábios)? Rabi Yossi disse: é razoável que, com o dente de ouro, que lhe ficou caro, ela não saia, pois, se ele cair, ela o guardará e o recolocará. Mas, quanto ao shen totevet, que tens a dizer? Também nele ainda ela se envergonha de dizer ao nagara (carpinteiro): faze-me outro; e, por isso, se ele cair, ela o recolocará.

04Rabi Yassa e Rabi Imi: o dente e o ouvido
Yerushalmi · Shabbat 6:5
רִבִּי יָסָה וְרִבִּי אִמִּי. חַד חֲשַׁשׁ שִׁינֵּיהּ וְהוֹרֵי לֵיהּ חַבְרֵיהּ. חַד חֲשַׁשׁ אוּדְנֵיהּ וְהוֹרֵי לֵיהּ חַבְרֵיהּ. וְלָא יָדְעִין מָה אֲמַר דָא וּמָה אֲמַר דָא. מִן מַה דְרִבִּי יָסָה שֲׁאַל לָאַסְיָינֵיהּ דְּרִבִּי יַעֲקֹב בַּר אָחָא מָה עֲבִידָא שִׁינֵּיהּ דְּרִבִּי יַעֲקֹב בַּר אָחָא חֲבֵירֵינוּ. מִן מַה דְלָא אֲמַר רִבִּי יָסָא לא בָטֵלָה מִן יוֹמוֹי. הֲוֵי הוּא דְהוֹרֵי לְשִׁינָּא.

Rabi Yassa e Rabi Imi: um deles sentiu dor nos seus dentes, e o seu colega lhe deu instrução sobre o que fazer no Shabat; o outro sentiu dor no seu ouvido, e o seu colega lhe deu instrução. E não sabemos o que disse este e o que disse aquele. Mas sabe-se pelo que Rabi Yassa perguntou ao asya (médico) de Rabi Yaakov bar Acha: como está o dente de Rabi Yaakov bar Acha, nosso companheiro? E, pelo que Rabi Yassa não disse palavra vã em todos os seus dias, conclui-se que foi ele quem deu instrução sobre o dente.

05Pilpel e gargir melach: o que não se recoloca
Yerushalmi · Shabbat 6:5
רִבִּי יַנַּאי פָּתַר לָהּ בְּפִילְפֵּל וּבְגַרָגִּר מֶלַח. וַחֲבֵרוֹי פָתְרִין לֵיהּ עַל כּוּלְּהֹן.

Rabi Yanai explica-o, o “se caiu, não o recoloque” da Mishná, sobre o pilpel e sobre o gargir melach apenas; e os seus companheiros o explicam sobre todos eles, também sobre o mok e sobre os dentes.

Nota

Esta é a quinta halachá do Perek Vav de Massechet Shabbat, Bameh Ishá, que corresponde à Mishná Shabbat 6:5 da Mishná avulsa. A halachá anterior tratou das armas do homem, da birit e dos kevalim, e terminou explicando, um a um, os adornos das filhas de Tzion em Yeshayahu, até os redidim, os véus, com o versículo de Shir HaShirim 5:7. Esta volta à mulher, aos fios de cabelo, ao chumaço e aos dentes. A Mishná seguinte, a da mulher que sai com a moeda posta sobre a ferida do pé, fica para outra halachá.

Referências conferidas. Na seção 01, “as meninas saem com fios” é a Mishná Shabbat 6:6, que diz “as meninas pequenas saem com fios”; Guggenheimer a chama “Mishnah 6”, que no Sefaria é a mesma Mishná 6:6. Na seção 02, a opinião de Rabi Yossi sobre as tampas está na Mishná Shabbat 17:8: todas as tampas dos utensílios que têm alça movem-se no Shabat, e Rabi Yossi diz que isso se disse das tampas do solo, mas as tampas dos utensílios, com alça ou sem ela, movem-se no Shabat. O Bavli traz a Mishná desta halachá em Shabbat 64b e a das meninas com fios em Shabbat 65a.

Observações de leitura. A Mishná do Yerushalmi escreve “seiar”, com yud, “chaveirtah”, com yud, “bechatzer”, no pátio, onde a Mishná avulsa escreve “lechatzer”, até o pátio, e “batechilá bashabat”, onde a Mishná avulsa escreve “lechatchilá beshabat”; conservamos o hebraico como está. Na seção 01, o hebraico diz “Anan kar Imi”, com a abreviação “kar”, e “Rabi Yehudá”, e depois “Menashya bar Menashe Yirmeyá”, sem dizer “em nome de”; Guggenheimer lê, com um fragmento da Guenizá, “Chanan bar Imi disse diante de Rav Yehudá, em nome de Menashya bar Yirmeyá”; traduzimos os nomes como o hebraico os traz, e entendemos “em nome de”. A frase “ainda que ela não possa trazer o seu chotmah ao seu cabelo” é de sentido incerto: chotmah é “o seu nariz”; Guggenheimer lê, com a Guenizá, “um fio semelhante”, isto é, os fios das meninas saem ainda que não pareçam cabelo. Na seção 02, Rabi Yanai Zeira é o Rabi Yanai mais novo, e não o grande Rabi Yanai; a palavra “oded”, que aqui é o chumaço do ouvido, tem sentido incerto e só pelo contexto se entende; a palavra “tossav” é “o que se fixa”, e daí a peá, que é o que está fixado no cabelo. O hebraico diz que os companheiros o repreenderam “por causa de adorno”, sem pergunta, e assim traduzimos; as frases que começam “Rabi Yanai pensava dizer” são propostas da guemará, cada uma refutada por um “mas não disse assim”, até a última, que é a conclusão. O hebraico diz “Rabi Ba bar Kahana, Rav Chiya bar Ashi, em nome de Rav”, sem ligação entre os dois nomes, e assim o deixamos. A palavra “shachiach”, na conclusão, pode ser lida como “esquecer” ou como “ser comum”; seguimos o sentido de esquecer, o de que se esquece do chumaço e anda com ele quatro côvados no domínio público. Na seção 03, “nagara” é o carpinteiro, o artesão a quem ela teria de pedir outro dente. Na seção 04, o hebraico diz “lo vatelá”, “não vã”, e o sentido é que Rabi Yassa nunca disse palavra vã; por isso a sua pergunta sobre o dente mostra que foi ele quem instruiu sobre a dor de dente. Na seção 05, o hebraico diz só “Rabi Yanai”, que parece ser o mesmo Rabi Yanai Zeira da seção 02.

Comparação com a tradução inglesa. Seguiu-se o hebraico frase a frase. Na seção 01, Guggenheimer remete a moça e a velha à “Mishnah 5”, que é esta mesma Mishná, Shabbat 6:5; corrige “Rabi” para “Rav” Yehudá, apaga “Menashe” e lê “um fio semelhante” em vez de “o seu nariz”, conforme a Guenizá; mantivemos o hebraico. Na seção 02, ele traduz a repreensão como pergunta, “foi por causa de adorno?”, e lê “Rabi Yehudá” onde o hebraico diz “Rav Yehudá”; também aqui seguimos o hebraico. Na seção 04, ele lê “milá betelá”, palavra vã, em lugar de “lo vatelá”, com o mesmo sentido que demos.