Seder Zeraim · Massechet Berachot · Perek Heh · Mishná 3

"Silenciam-no"

מְשַׁתְּקִין אוֹתוֹ
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

As fórmulas que denunciam heresia

1 Aquele que diz, sobre o ninho do pássaro, "chegue a Tua misericórdia", e "pelo bem se mencione o Teu nome", e "agradecemos, agradecemos" — silenciam-no.

הָאוֹמֵר עַל קַן צִפּוֹר יַגִּיעוּ רַחֲמֶיךָ, וְעַל טוֹב יִזָּכֵר שְׁמֶךָ, מוֹדִים מוֹדִים, מְשַׁתְּקִין אוֹתוֹ.
Quando o sheliach tzibur erra

2 Aquele que passa diante da arca e erra, que outro passe em seu lugar, e não seja relutante naquela hora.

3 De onde ele começa? Do começo da bênção em que este errou.

הָעוֹבֵר לִפְנֵי הַתֵּיבָה וְטָעָה, יַעֲבֹר אַחֵר תַּחְתָּיו, וְלֹא יְהֵא סָרְבָן בְּאוֹתָהּ שָׁעָה. מִנַּיִן הוּא מַתְחִיל, מִתְּחִלַּת הַבְּרָכָה שֶׁטָּעָה בָהּ:

Fontes da Torá · מְקוֹרוֹת בַּתּוֹרָה

A primeira parte desta Mishná gira em torno de um mandamento concreto da Torá — o envio da mãe do ninho — cuja motivação teológica errônea é o que a Mishná condena.

Devarim (Deuteronômio) 22:6-7
כִּי יִקָּרֵא קַן צִפּוֹר לְפָנֶיךָ בַּדֶּרֶךְ... לֹא תִקַּח הָאֵם עַל הַבָּנִים. שַׁלֵּחַ תְּשַׁלַּח אֶת הָאֵם וְאֶת הַבָּנִים תִּקַּח לָךְ
"Se encontrares, pelo caminho, um ninho de pássaro... não tomarás a mãe junto com os filhotes. Deixarás ir a mãe, e os filhotes tomarás para ti."

Por que esta Mishná gira em torno deste versículo. Alguém que, em sua súplica, dizia "assim como a Tua misericórdia chegou ao ninho do pássaro, ordenando que não se tome a mãe junto com os filhotes, assim tenha misericórdia de nós" apresentava esse mandamento como fruto da compaixão Divina pelos animais — e por isso os Sábios o silenciavam. Como explica o Rambam, se este mandamento fosse realmente movido por compaixão, o Eterno não teria permitido, de modo algum, o abate de animais; mas trata-se, na verdade, de um decreto Divino aceito sem motivo revelado (gezerat hakatuv), e não de um ato de misericórdia que o homem possa invocar como precedente para pedir misericórdia para si. Atribuir aos mandamentos motivações que a Torá não revelou — e, sobretudo, insinuar que a compaixão de D'us pelas criaturas é limitada e seletiva — é o que torna essas fórmulas suspeitas de heresia.

Halachot · הֲלָכוֹת

Como esta Mishná foi codificada em lei prática pelos grandes códigos halákicos.

Rambam · Mishné Torá, Hilchot Tefilá 9:7
מִי שֶׁאָמַר בְּתַחֲנוּנִים מִי שֶׁרִחֵם עַל קַן צִפּוֹר שֶׁלֹּא לִקַּח הָאֵם עַל הַבָּנִים אוֹ שֶׁלֹּא לִשְׁחֹט אוֹתוֹ וְאֶת בְּנוֹ בְּיוֹם אֶחָד יְרַחֵם עָלֵינוּ וְכַיּוֹצֵא בְּעִנְיָן זֶה מְשַׁתְּקִין אוֹתוֹ. מִפְּנֵי שֶׁמִּצְוֹת אֵלּוּ גְּזֵרַת הַכָּתוּב הֵן וְאֵינָן רַחֲמִים. שֶׁאִלּוּ הָיוּ מִפְּנֵי רַחֲמִים לֹא הָיָה מַתִּיר לָנוּ שְׁחִיטָה כָּל עִקָּר.
Aquele que disse, em suas súplicas: "Aquele que teve misericórdia do ninho do pássaro, para que não se tomasse a mãe junto com os filhotes, ou para que não se abatesse o animal e a sua cria no mesmo dia, tenha misericórdia de nós" — e semelhante a isto — silenciam-no. Porque estes mandamentos são um decreto Divino, e não [atos de] misericórdia; pois, se fossem por misericórdia, Ele não nos teria permitido o abate em absoluto.
Shulchan Aruch · Orach Chaim 126:2-3
שְׁלִיחַ צִבּוּר שֶׁטָּעָה וְאֵינוֹ יוֹדֵעַ לַחֲזֹר לִמְקוֹמוֹ, יַעֲמֹד אַחֵר תַּחְתָּיו, וּמַתְחִיל מִתְּחִלַּת הַבְּרָכָה שֶׁטָּעָה זֶה. אִם הָיָה הַטָּעוּת בָּאֶמְצָעִיּוֹת; וְאִם הָיָה בְּשָׁלֹשׁ רִאשׁוֹנוֹת, מַתְחִיל בָּרֹאשׁ; וְאִם בְּשָׁלֹשׁ אַחֲרוֹנוֹת, מַתְחִיל רְצֵה.
O shaliach tzibur (representante da congregação) que errou e não sabe voltar ao seu lugar — que outro se levante em seu lugar, e comece do início da bênção em que este errou, se o erro foi nas bênçãos intermediárias; e se foi nas três primeiras, começa do início; e se nas três últimas, começa em "Retzê".

Perush — os Mefarshim · הַמְּפָרְשִׁים

O que os grandes comentadores dizem sobre esta Mishná.

Rambam · פֵּרוּשׁ הַמִּשְׁנָה
Comentário à Mishná, Berachot 5:3
האומר על קן צפור יגיעו רחמיך ועל טוב יזכר שמך כו': ענין מה שאמרו על קן צפור יגיעו רחמיך שיאמר כמו שחמלת על קן הצפור ואמרת לא תקח האם על הבנים כן רחם עלינו וכל מי שאמר כן בתפלתו משתקים אותו מפני שהוא תולה טעם זאת המצוה בחמלת הקדוש ברוך הוא על העוף ואין הדבר כן שאלו היה מדרך רחמנות לא צוה לשחוט חיה או עוף כלל אבל היא מצוה מקובלת אין לה טעם וכן אם יאמר על טוב יזכר שמך יוכל אדם להבין מדבר זה שעל הרעה לא יזכר וזה הדבר כנגד הדת כי הקב"ה ראוי להודות לו על הטוב ועל הרע ופירוש סרבן איש מרי כלומר אין לו להמנע יותר מדאי והעובר לפני התיבה הוא שליח צבור:

"Aquele que diz, sobre o ninho do pássaro, chegue a Tua misericórdia, e pelo bem se mencione o Teu nome...": o sentido do que disseram "sobre o ninho do pássaro chegue a Tua misericórdia" é que se diz: "assim como tiveste compaixão do ninho do pássaro, e disseste 'não tomarás a mãe junto com os filhotes', assim tem misericórdia de nós." E todo aquele que assim disse em sua oração, silenciam-no, porque ele atribui o motivo deste mandamento à compaixão do Santo, bendito seja, pela ave — e a coisa não é assim; pois, se fosse por via de misericórdia, Ele não teria ordenado, de modo algum, o abate de animal ou ave, mas é um mandamento recebido sem motivo revelado.

E do mesmo modo, se disser "pelo bem se mencione o Teu nome" — pode-se entender disto que sobre o mal não se O mencione — e isto é contrário à religião, pois cabe ao Santo, bendito seja, agradecer tanto pelo bem quanto pelo mal.

E "sarván" significa homem relutante, isto é, não deve recusar-se excessivamente; e "aquele que passa diante da arca" é o shaliach tzibur (representante da congregação).

Bartenura · בַּרְטְנוּרָא
Comentário à Mishná, Berachot 5:3
עַל קַן צִפּוֹר יַגִּיעוּ רַחֲמֶיךָ. כְּמוֹ שֶׁהִגִּיעוּ רַחֲמֶיךָ עַל צִפּוֹר וְגָזַרְתָּ לֹא תִקַּח הָאֵם עַל הַבָּנִים כֵּן חוּס וְרַחֵם עָלֵינוּ: וְעַל טוֹב יִזָּכֵר שְׁמֶךָ. מַשְׁמַע עַל טוֹבָתְךָ נוֹדֶה לְךָ וְעַל הָרַע לֹא נוֹדֶה, וַהֲרֵי אָנוּ חַיָּבִין לְבָרֵךְ עַל הָרָעָה כְּשֵׁם שֶׁמְּבָרְכִין עַל הַטּוֹבָה: מוֹדִים מוֹדִים. דְּמֵחֲזֵי כִּמְקַבֵּל עָלָיו שְׁתֵּי אֱלוֹהוֹת. וְלֹא יְהֵא סָרְבָן בְּאוֹתָהּ שָׁעָה. כְּדֶרֶךְ שְׁאָר יוֹרְדִים לִפְנֵי הַתֵּבָה שֶׁצָּרִיךְ לְסָרֵב פַּעַם רִאשׁוֹנָה, אֲבָל זֶה לֹא יְסָרֵב כְּשֶׁאוֹמְרִים לוֹ לֶךְ רֵד לְפִי שֶׁגְּנַאי הוּא שֶׁתְּהֵא הַתְּפִלָּה מֻפְסֶקֶת כָּל כָּךְ:

"Sobre o ninho do pássaro chegue a Tua misericórdia": assim como chegou a Tua misericórdia sobre o pássaro, e ordenaste "não tomarás a mãe junto com os filhotes", assim compadece-Te e tem misericórdia de nós.

"E pelo bem se mencione o Teu nome": subentende-se que pelo Teu bem Te agradecemos, e pelo mal não Te agradecemos — quando, na verdade, estamos obrigados a abençoar pelo mal assim como abençoamos pelo bem.

"Agradecemos, agradecemos": porque parece que ele aceita sobre si duas divindades.

"E não seja relutante naquela hora": ao contrário dos demais que descem diante da arca, que devem recusar-se na primeira vez [por cortesia], este não deve recusar-se quando lhe disserem "vai, desce", porque é vergonhoso que a oração fique interrompida por tanto tempo.

Rashi · רַשִׁ״י
Comentário à Guemará, Berachot 33b — sobre a abertura desta Mishná
מתני' האומר – בתפלתו: על קן צפור יגיעו רחמיך – אנשים שהיו מראים עצמם כמתכונים להעמיק בלשון תחנונים ואומרים רחום וחנון אתה ועל קן צפור יגיעו רחמיך שאמרת לשלח את האם או שאומר על טוב שאתה עושה לנו יזכר שמך או שאומר מודים מודים משתקין אותו:

"Aquele que diz" — em sua oração.

"Sobre o ninho do pássaro chegue a Tua misericórdia" — pessoas que se faziam parecer como se pretendessem aprofundar-se na linguagem das súplicas, e diziam: "Compassivo e Clemente és Tu, e sobre o ninho do pássaro chegue a Tua misericórdia, que ordenaste enviar a mãe"; ou dizia "pelo bem que fazes conosco se mencione o Teu nome"; ou dizia "agradecemos, agradecemos" — silenciam-no.