Seder Nezikin · Massechet Bava Batra · Perek Vav · Mishná 8 de 8

A construção da catacumba e seus nichos

רַבָּן שִׁמְעוֹן בֶּן גַּמְלִיאֵל אוֹמֵר, הַכֹּל לְפִי הַסָּלַע
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

A oitava e última mishná do Perek Vav fecha o capítulo com as medidas padrão de uma catacumba funerária, quando vendida como terreno ou encomendada por empreitada sem especificação: as dimensões da câmara, o número e o tamanho dos nichos, e o pátio de acesso — segundo o tanna kamá, Rabi Shimon, e a ressalva final de Rabán Shimon ben Gamliel sobre a dureza da rocha.

Aquele que vende um lugar a seu próximo para lhe fazer um túmulo, e igualmente aquele que recebe de seu próximo encargo de lhe fazer um túmulo — faz o interior da câmara quatro cúbitos por seis, e abre nela oito nichos: três daqui e três dali e dois em frente à entrada, e os nichos têm quatro cúbitos de comprimento, sete palmos de altura e seis palmos de largura.Quando o tamanho não é especificado, a câmara funerária escavada deve ter essas dimensões mínimas: quatro por seis cúbitos, com oito nichos abertos em suas paredes nas proporções descritas, cada um deles medindo quatro cúbitos de comprimento, sete palmos de altura e seis de largura.

Rabi Shimon diz: faz o interior da câmara seis cúbitos por oito, e abre nela treze nichos: quatro daqui e quatro dali e três em frente, e um à direita da entrada e um à esquerda.Rabi Shimon discorda quanto às proporções, exigindo uma câmara maior — seis por oito cúbitos — capaz de acomodar treze nichos, distribuídos nas paredes laterais, na parede do fundo e ladeando a própria entrada.

E faz um pátio à entrada da câmara, de seis por seis, equivalente ao comprimento do leito fúnebre e de seus carregadores, e abre nele duas câmaras, uma daqui e uma dali.Antes das câmaras propriamente ditas, deve-se escavar um pátio de seis por seis cúbitos — espaço suficiente para acomodar o esquife funerário e quem o carrega — a partir do qual se abrem as câmaras, uma de cada lado.

Rabi Shimon diz: quatro, para seus quatro lados.Rabi Shimon, consistente com sua exigência de câmaras maiores, prevê um pátio com quatro câmaras, uma abrindo-se em cada um de seus quatro lados.

Rabán Shimon ben Gamliel diz: tudo depende da rocha.Rabán Shimon ben Gamliel encerra a mishná — e o próprio Perek Vav — relativizando todas essas medidas fixas: a quantidade e o espaçamento dos nichos dependem, na prática, da dureza ou maciez da própria rocha onde se escava.

הַמּוֹכֵר מָקוֹם לַחֲבֵרוֹ לַעֲשׂוֹת לוֹ קֶבֶר, וְכֵן הַמְקַבֵּל מֵחֲבֵרוֹ לַעֲשׂוֹת לוֹ קֶבֶר, עוֹשֶׂה תוֹכָהּ שֶׁל מְעָרָה אַרְבַּע אַמּוֹת עַל שֵׁשׁ, וּפוֹתֵחַ לְתוֹכָהּ שְׁמֹנָה כוּכִין, שְׁלֹשָׁה מִכָּאן וּשְׁלֹשָׁה מִכָּאן וּשְׁנַיִם מִכְּנֶגְדָּן, וְכוּכִין אָרְכָּן אַרְבַּע אַמּוֹת וְרוּמָן שִׁבְעָה וְרָחְבָּן שִׁשָּׁה. רַבִּי שִׁמְעוֹן אוֹמֵר, עוֹשֶׂה תוֹכָהּ שֶׁל מְעָרָה שֵׁשׁ אַמּוֹת עַל שְׁמֹנֶה, וּפוֹתֵחַ לְתוֹכָהּ שְׁלֹשָׁה עָשָׂר כּוּךְ, אַרְבָּעָה מִכָּאן וְאַרְבָּעָה מִכָּאן וּשְׁלֹשָׁה מִכְּנֶגְדָּן וְאֶחָד מִימִין הַפֶּתַח וְאֶחָד מִן הַשְּׂמֹאל. וְעוֹשֶׂה חָצֵר עַל פִּי הַמְּעָרָה שֵׁשׁ עַל שֵׁשׁ, כִּמְלֹא הַמִּטָּה וְקוֹבְרֶיהָ, וּפוֹתֵחַ לְתוֹכָהּ שְׁתֵּי מְעָרוֹת, אַחַת מִכָּאן וְאַחַת מִכָּאן. רַבִּי שִׁמְעוֹן אוֹמֵר, אַרְבַּע, לְאַרְבַּע רוּחוֹתֶיהָ. רַבָּן שִׁמְעוֹן בֶּן גַּמְלִיאֵל אוֹמֵר, הַכֹּל לְפִי הַסָּלַע:

Halachot · הֲלָכוֹת

Rambam · Perush HaMishná, Bava Batra 6:8
כוך הוא הקבר החופה גוף המת. שזכר ת"ק מזו הצורה יתבאר לך תאר המערה שזכר רבי שמעון, ומאמר רבן שמעון בן גמליאל הכל לפי הסלע, רוצה לומר קושי הארץ ורכותה, כי אם היא קשה אין המקבל חייב לחפור אלא מערה קטנה, והוא שש על ארבע כמו שציירנו, ואם היא רכה יחפור מערה גדולה כמו שזכר רבי שמעון. והלכה כתנא קמא:

Rambam explica que o "nicho" (kukh) é a cova que abriga o corpo do falecido. A partir da descrição do primeiro tanna e das proporções mencionadas por Rabi Shimon, esclarece-se a forma da câmara funerária. Quanto ao dito de Rabán Shimon ben Gamliel, "tudo depende da rocha" — refere-se à dureza ou à maciez do próprio terreno: se a rocha é dura, o empreiteiro não é obrigado a escavar mais que uma câmara pequena, nas proporções menores descritas; mas se a rocha é macia, deve escavar uma câmara maior, segundo as proporções que Rabi Shimon menciona. E a lei segue o primeiro tanna.

Bartenura · Bava Batra 6:8
הַמְקַבֵּל מֵחֲבֵרוֹ. בְּקִבֹּלֶת שֶׁיַּחְפֹּר לוֹ קֶבֶר: אַרְבַּע אַמּוֹת. רֹחַב, וְשֵׁשׁ בָּאֹרֶךְ: שְׁמֹנָה כוּכִין. שְׁמֹנָה קְבָרִים: שְׁלֹשָׁה מִכָּאן שְׁלֹשָׁה מִכָּאן. לִשְׁנֵי צְדָדִין שֶׁל אֹרֶךְ הַמְּעָרָה, וּשְׁנַיִם כְּנֶגֶד הַנִּכְנָס לַמְּעָרָה, וְכָל קֶבֶר וָקֶבֶר אַרְבַּע אַמּוֹת אֹרֶךְ וְרֹחַב שִׁשָּׁה טְפָחִים וְרוּם שִׁבְעָה, נִמְצָא בֵּין כָּל קֶבֶר וָקֶבֶר שֶׁמִּן הַצְּדָדִים אַמָּה וּמֶחֱצָה, וּבֵין הַשְּׁנַיִם שֶׁמִּכְּנֶגֶד שְׁתֵּי אַמּוֹת: הַכֹּל לְפִי הַסָּלַע. אִם הַמָּקוֹם קָשֶׁה אֵין הַמְקַבֵּל חַיָּב לַחְפֹּר אֶלָּא שֵׁשׁ אַמּוֹת בָּאֹרֶךְ וְאַרְבַּע בָּרֹחַב כְּדִבְרֵי תַּנָּא קַמָּא, וְאִם הַמָּקוֹם רַךְ וְתִחוֹחַ חַיָּב הַמְקַבֵּל לַחְפֹּר שֵׁשׁ עַל שְׁמֹנֶה כְּדִבְרֵי רַבִּי שִׁמְעוֹן. וַהֲלָכָה כְּתַנָּא קַמָּא:

Bartenura esclarece que se trata de um empreiteiro contratado para escavar um túmulo para outrem. As medidas de "quatro cúbitos" referem-se à largura, e "seis" ao comprimento. Os "oito nichos" são oito covas: três de cada lado ao longo do comprimento da câmara, e dois voltados para quem entra na câmara; cada cova mede quatro cúbitos de comprimento, seis palmos de largura e sete de altura — resultando num espaçamento de um cúbito e meio entre as covas laterais, e de dois cúbitos entre as duas voltadas para a entrada. Quanto a "tudo depende da rocha": se o local é de rocha dura, o empreiteiro só é obrigado a escavar seis cúbitos de comprimento por quatro de largura, segundo o primeiro tanna; mas se o local é de rocha macia e solta, o empreiteiro é obrigado a escavar seis por oito, segundo Rabi Shimon. E a lei segue o primeiro tanna.

Perush — os Mefarshim · הַמְּפָרְשִׁים

Rashbam · רשב״ם
Bava Batra 100b, sobre a mishná (no lugar de Rashi)
מתני' לעשות לו קבר - והם לא היו רגילים ליקבר אחד אחד בפני עצמו, אלא כל בני משפחה נקברין במערה אחת, כל אחד בכוך בפני עצמו, הלכך המוכר לחבירו מקום קבר מכר לו מקום לשתי מערות וחצר ביניהן, ומקום הכוכין חוץ מן המערות ארבע אמות תחת הקרקע לכל כותלי המערות כדלקמן, ולרבי שמעון ארבע מערות: עושה תוכה של מערה - כלומר עושה חללה של מערה ארבע אמות רחב באורך שש, וגובה המערה מפורש בתוספתא ארבע אמות: ופותח לתוכה - חופר בכותלי המערה ונמצאו פתוחין לחללה: שלש מכאן - בכותל הארוך שש אמות שמימין הפתח, וכן בכותל השני שמשמאל הפתח: ושנים כנגדו - של פתח בכותל אמצעי שרחבו ארבע, וכן סדרן, מרחיק חצי אמה מזוית הכותל הארוך של צד הפתח וחופר כוך רחב ששה טפחים דהיינו אמה, ומניח כותל אמה וחופר כוך שני אמה, ומניח כותל אמה וחופר כוך שלישי אמה, ומניח חצי אמה בזוית, פרנסת כותל של שש אמות לשלשה הכוכין שלש אמות, לשני אוירים שביניהם שתי אמות, לשתי הזויות חצי חצי אמה דהיינו אמה, והיינו שש אמות, וכן יעשה לכותל הארוך שכנגדו, וכענין זה יעשה שני הכוכין בכותל הקצר שכנגד הפתח, דהוי ארבע אמות, מניח חצי אמה בזוית מכאן וחצי אמה בזוית השני, וחופר שני כוכין של שתי אמות, וריוח ביניהן אמה, הרי ארבע אמות: והכוכין ארבע אמות ארכן - שהמת ארכו שלש אמות, ובשביל הארון שהוא מונח בו צריך אמה רביעית: ורומן שבעה - להכניס הארון בריוח, וגם להיות אויר טפח בין הקרקע לארון שלא לטמא העוברים דרך המערה:

Rashbam observa, de início, que os antigos não costumavam sepultar cada pessoa isoladamente, mas toda a família era sepultada numa única catacumba, cada membro em seu próprio nicho — por isso quem vende a outro um lugar para túmulo vende-lhe espaço para duas câmaras com um pátio entre elas, mais o espaço necessário para os nichos além das próprias câmaras: quatro cúbitos sob a terra em todas as paredes da câmara, conforme se explica adiante — e, segundo Rabi Shimon, quatro câmaras. Explica que "faz o interior da câmara" significa escavar o vão da câmara com quatro cúbitos de largura por seis de comprimento, sendo a altura da câmara — conforme a Tosefta — de quatro cúbitos. "Abre nela" significa escavar nas paredes da câmara, de modo que os nichos fiquem abertos para o vão central. Rashbam detalha minuciosamente a disposição geométrica dos nichos e dos espaços entre eles nas paredes, explicando por que cada nicho mede quatro cúbitos de comprimento — pois o corpo do falecido mede três cúbitos, e o quarto cúbito é necessário para acomodar o caixão em que é depositado — e por que sua altura é de sete palmos: para permitir a introdução do caixão com folga, e para que reste um palmo de ar entre o chão e o caixão, de modo a não impurificar quem passa pela câmara.