Menorat HaMaor · Vela IV · Sobre a Humildade · Parte 2

As Qualidades da Humildade

מַעֲלוֹת הָעֲנָוָה וּמִדּוֹת הֶעָנָיו
Rabi Yitzchak Aboab (c. 1310–1360) · hebraico de domínio público (ed. Enelow) · tradução original PT-BR

Continuam aqui os benefícios da humildade — agora os três que se referem ao mundo vindouro: a proximidade de D'us, o zelo em cumprir os mandamentos com o próprio corpo, e a oração aceita. Segue-se então o início das quatro marcas pelas quais se reconhece o humilde, com o primeiro exemplo: Avraham diante de Efron.

Os três benefícios do mundo vindouro — proximidade de D'us, cumprimento pessoal dos mandamentos, e a oração aceita

7Três delas são para o mundo vindouro, e são estas:

Primeira. O humilde é próximo do Santo, bendito seja, e faz a Sua vontade, porque se assenta sempre com os sábios, e os serve, e vai e vem com eles, e faz como as suas obras, como está dito: "o que anda com os sábios se fará sábio" (Provérbios 13:20), e está escrito: "guiará os humildes no juízo, e ensinará aos humildes o Seu caminho" (Salmos 25:9). E ensinamos no tratado Avot: "que a tua casa seja lugar de encontro para os sábios, e te empoeires no pó dos seus pés, e bebas com sede as suas palavras." E ensina-se: "servi-los vale mais do que estudar com eles." Eis que aprendemos que o humilde aprenderá a prática dos mandamentos com os sábios, e por eles merece a vida do mundo vindouro. Mas o que é arrogante nunca aprenderá os caminhos do Santo, bendito seja, e os mandamentos que Ele ordenou, porque, por causa da sua soberba, não se assenta com os sábios nem os serve, pois lhe parece que isso é desonroso. E se não cumpre os mandamentos, com que mereceria a vida do mundo vindouro? E não só isso, mas é chamado ímpio, como está dito: "o ímpio, segundo a altivez do seu rosto, não O busca" (Salmos 10:4) — quer dizer, não busca cumprir os mandamentos, por causa da altivez do seu rosto.

8Segunda. O humilde se esforça por cumprir os mandamentos com o próprio corpo — como enterrar um morto sem quem o enterre e carregá-lo sobre os próprios ombros — e não se importa com a sua honra, por causa da sua humildade, e por isso merece a vida do mundo vindouro. Mas o que é arrogante se envergonharia de cumprir alguns mandamentos com o próprio corpo, porque lhe parece que é desonroso praticá-los, como o morto sem quem o enterre, e semelhantes.

9Terceira. O Santo, bendito seja, ama o humilde, e escolhe a sua oração e a sua humildade, como está dito: "oração do pobre quando desfalece, e derrama diante do Eterno o seu lamento; Eterno, ouve a minha oração" etc. (Salmos 102:1), e está escrito: "porque não desprezou nem abominou a aflição do aflito, e não escondeu d'Ele o Seu rosto; e quando clamou a Ele, ouviu" (Salmos 22:25), e está escrito: "perto está o Eterno dos que têm o coração quebrantado, e salva os de espírito abatido" (Salmos 34:19). E lhe dá em herança o mundo vindouro, como está dito: "e os humildes herdarão a terra" (Salmos 37:11) — eis a vida deste mundo; "e se deleitarão na abundância de paz" — o mundo vindouro. E mais: "e ao contrito e humilde de espírito, para vivificar o espírito dos humildes" — neste mundo — "e para vivificar o coração dos contritos" — no mundo vindouro. E há quem diga: "para vivificar o espírito dos humildes" — no mundo vindouro, que é o mundo das almas; "e para vivificar o coração dos contritos" — neste mundo, que é o mundo dos corpos. Explicação: "espírito dos humildes" é a alma, como está dito: "tudo o que tinha em suas narinas sopro de espírito de vida" (Gênesis 7:22); "coração dos contritos" é o corpo, porque o coração é carne e o corpo é carne. Mas ao arrogante o Santo, bendito seja, odeia, como está dito: "seis coisas há que o Eterno odeia, e sete são abomináveis à Sua alma: olhos altivos, língua mentirosa" etc. (Provérbios 6:16-17). E ensina-se no tratado Sanhedrin, no capítulo "Elu Hen HaNechenakin": enviaram e disseram-nos: "quem é filho do mundo vindouro?" Enviaram-lhes: "quem é humilde, e de espírito baixo, e de estatura baixa, entra curvado e sai curvado, e estuda a Torá sempre, e não se atribui mérito a si mesmo." Os sábios voltaram os seus olhos para Rav Ulá bar Abá [reconhecendo-o como tal].

שְׁלֹשָׁה מֵהֶן לָעוֹלָם הַבָּא, וְאֵלּוּ הֵן.

רִאשׁוֹן. הֶעָנָיו הוּא קָרוֹב מֵהַב"ה וְעוֹשֶׂה רְצוֹנוֹ, מִפְּנֵי שֶׁהוּא יוֹשֵׁב תָּמִיד עִם הַחֲכָמִים, וּמְשַׁמְּשָׁן, וְהוֹלֵךְ וּבָא עִמָּהֶן, וְעוֹשֶׂה כְּמַעֲשֵׂיהֶן, שֶׁנֶּאֱ' הוֹלֵךְ אֶת חֲכָמִים יֶחְכָּם, וּכְתִי' יַדְרֵךְ עֲנָוִים בַּמִּשְׁפָּט וִילַמֵּד עֲנָוִים דַּרְכּוֹ. וְשָׁנִינוּ בְּמַסֶּכֶת אָבוֹת יְהִי בֵיתְךָ בֵּית וַעַד לַחֲכָמִים, וֶהֱוֵי מִתְאַבֵּק בַּעֲפַר רַגְלֵיהֶם, וֶהֱוֵי שׁוֹתֶה בְצָמָא אֶת דִּבְרֵיהֶם. וְתַנְיָא שִׁמּוּשָׁהּ יוֹתֵר מִלִּמּוּדָהּ. הָא לָמַדְנוּ שֶׁהֶעָנָיו יִלְמַד עֲשִׂיַּת הַמִּצְוֹת מִן הַחֲכָמִים וְזוֹכֶה בָּהֵן לְחַיֵּי הָעוֹלָם הַבָּא. אֲבָל מִי שֶׁהוּא גַּס רוּחַ, לְעוֹלָם לֹא יִלְמַד דַּרְכֵי הַב"ה וּמִצְוֹתָיו שֶׁצִּוָּה, כִּי מִפְּנֵי גַּאֲוָתוֹ אֵינוֹ יוֹשֵׁב עִם הַחֲכָמִים וְלֹא יְשַׁמְּשֵׁם, כִּי נִרְאֶה לוֹ שֶׁהוּא גְּנַאי. וְאִם לֹא יַעֲשֶׂה הַמִּצְוֹת, בַּמֶּה יִזְכֶּה לְחַיֵּי הָעוֹלָם הַבָּא. וְלֹא עוֹד אֶלָּא שֶׁנִּקְרָא רָשָׁע, שֶׁנֶּאֱ' רָשָׁע כְּגֹבַהּ אַפּוֹ בַּל יִדְרֹשׁ, רְצוֹנוֹ לוֹמַר לֹא יִדְרֹשׁ עֲשִׂיַּת הַמִּצְוֹת מִפְּנֵי גֹּבַהּ אַפּוֹ.

שֵׁנִית. הֶעָנָיו יִשְׁתַּדֵּל לַעֲשׂוֹת הַמִּצְוֹת בְּעַצְמוֹ, כְּגוֹן שֶׁיִּקְבֹּר מֵת מִצְוָה וְיִשָּׂאֵנּוּ עַל כְּתֵפוֹ, וְאֵינוֹ חוֹשֵׁשׁ לִכְבוֹדוֹ, מִפְּנֵי עַנְוְתָנוּתוֹ, וּלְפִיכָךְ זוֹכֶה לְחַיֵּי הָעוֹלָם הַבָּא. אֲבָל מִי שֶׁהוּא גַּס רוּחַ, יִתְבַּיֵּשׁ לַעֲשׂוֹת מִקְצָת מִצְוֹת בְּעַצְמוֹ, לְפִי שֶׁיֵּרָאֶה לוֹ שֶׁהוּא גְּנַאי לַעֲשׂוֹתָן, כְּגוֹן מֵת מִצְוָה, וְכַיּוֹצֵא בּוֹ.

שְׁלִישִׁית. הַב"ה אוֹהֵב לְעָנָיו וּבוֹחֵר בִּתְפִלָּתוֹ וְעַנְוָתוֹ, שֶׁנֶּאֱ' תְּפִלָּה לְעָנִי כִי יַעֲטֹף וְלִפְנֵי ה' יִשְׁפֹּךְ שִׂיחוֹ ה' שִׁמְעָה תְפִלָּתִי וְגוֹ', וּכְתִי' כִּי לֹא בָזָה וְלֹא שִׁקַּץ עֱנוּת עָנִי וְלֹא הִסְתִּיר פָּנָיו מִמֶּנּוּ וּבְשַׁוְּעוֹ אֵלָיו שָׁמֵעַ, וּכְתִי' קָרוֹב ה' לְנִשְׁבְּרֵי לֵב וְאֶת דַּכְּאֵי רוּחַ יוֹשִׁיעַ. וּמַנְחִילוֹ הָעוֹלָם הַבָּא, שֶׁנֶּאֱ' וַעֲנָוִים יִירְשׁוּ אָרֶץ, הֲרֵי חַיֵּי הָעוֹלָם הַזֶּה, וְהִתְעַנְּגוּ עַל רֹב שָׁלוֹם, הָעוֹלָם הַבָּא. וְעוֹד וְאֶת דַּכָּא וּשְׁפַל רוּחַ לְהַחֲיוֹת רוּחַ שְׁפָלִים, בָּעוֹלָם הַזֶּה, וּלְהַחֲיוֹת לֵב נִדְכָּאִים, בָּעוֹלָם הַבָּא. וְיֵשׁ אוֹמְרִים לְהַחֲיוֹת רוּחַ שְׁפָלִים, בָּעוֹלָם הַבָּא, שֶׁהוּא עוֹלָם הַנְּשָׁמוֹת, וּלְהַחֲיוֹת לֵב נִדְכָּאִים, הָעוֹלָם הַזֶּה, שֶׁהוּא עוֹלָם הַגְּוִיּוֹת. פֵּי' רוּחַ שְׁפָלִים הִיא הַנְּשָׁמָה, דִּכְתִי' כֹּל אֲשֶׁר נִשְׁמַת רוּחַ חַיִּים בְּאַפָּיו, לֵב נִדְכָּאִים זוֹ הַגְּוִיָּה, לְפִי שֶׁהַלֵּב בָּשָׂר וְהַגְּוִיָּה בָּשָׂר. אֲבָל מִי שֶׁהוּא גַּס רוּחַ הַב"ה שׂוֹנְאוֹ, שֶׁנֶּאֱ' שֵׁשׁ הֵנָּה שָׂנֵא ה' וְשֶׁבַע תּוֹעֲבַת נַפְשׁוֹ עֵינַיִם רָמוֹת לְשׁוֹן שֶׁקֶר וְגוֹ'. וְגָרְסִינַן בְּמַ' סַנְהֶדְרִין בְּפֶ' אֵלּוּ הֵן הַנֶּחְנָקִין שָׁלְחוּ וְאָמְרוּ לָנוּ, אֵי זֶהוּ בֶּן הָעוֹלָם הַבָּא, שָׁלְחוּ לָהֶם, מִי שֶׁהוּא עֲנוֹתָן, וּשְׁפַל רוּחַ וּשְׁפַל בֶּרֶךְ, שַׁיֵּיף עָיֵיל שַׁיֵּיף נָפֵיק, וְגָרֵיס בְּאוֹרַיְתָא תְּדִירָא, וְלֹא מַחֲזִיק טִיבוּתָא לְנַפְשֵׁיהּ. יָהֲבוּ רַבָּנָן עֵינֵיהוּ בְּרַב עוּלָּא בַּר אַבָּא.
As quatro marcas do humilde — primeira: perdoar o insulto; segunda: não se ensoberbecer com a honra — Avraham diante de Efron

10Em quatro qualidades se reconhece o humilde, e são estas:

Primeira. Que perdoe o seu insulto, e não guarde rancor contra quem lhe fez mal, porque não se considera a si mesmo nada.

Segunda. Se as pessoas o honrarem, que não se ensoberbeça, mas se conduza pelos caminhos da humildade, e não se lhe eleve o coração. Aprendemos isto de Avraham, nosso pai, que a paz esteja sobre ele: honrou-o Efron e o chamou "meu senhor, príncipe de D'us", e ele se rebaixou até mesmo diante dos mais humildes, como está dito: "e Avraham se inclinou diante do povo da terra" (Gênesis 23:12).

בְּאַרְבַּע מִדּוֹת הֶעָנָיו נִכָּר, וְאֵלּוּ הֵן.

רִאשׁוֹנָה. שֶׁיִּמְחֹל עֶלְבּוֹנוֹ, וְאֵינוֹ מַקְפִּיד עַל מִי שֶׁהֵרַע לוֹ, מִפְּנֵי שֶׁאֵין חוֹשֵׁב אֶת עַצְמוֹ לִמְאוּמָה.

שְׁנִית. אִם יְכַבְּדוּהוּ בְּנֵי אָדָם, אַל יִתְגָּאֶה, אֶלָּא יַדְרִיךְ אֶת עַצְמוֹ בְּדַרְכֵי הָעֲנָוָה, וְלֹא יִגְבַּהּ לִבּוֹ. לָמַדְנוּ מֵאַבְרָהָם אָבִינוּ ע"ה, שֶׁכִּבְּדוֹ עֶפְרוֹן וּקְרָאוֹ אֲדֹנִי נְשִׂיא אֱלֹהִים, וְהוּא הִשְׁפִּיל אֶת עַצְמוֹ אֲפִלּוּ לִפְנֵי הַפְּחוּתִים, שֶׁנֶּאֱ' וַיִּשְׁתַּחוּ אַבְרָהָם לִפְנֵי עַם הָאָרֶץ.

עִיּוּן · sobre esta seção

Os três benefícios do mundo vindouro completam, em espelho, os três benefícios já tratados nesta vida: se o contentamento, a aceitação e o amor das pessoas cuidam da existência terrena do humilde, a proximidade dos sábios, a disposição para cumprir mandamentos "desonrosos" com o próprio corpo, e a oração ouvida cuidam do seu destino eterno. A definição talmúdica de "filho do mundo vindouro" — "quem entra curvado e sai curvado... e não se atribui mérito a si mesmo" — condensa numa só frase toda a fisionomia do humilde segundo os sábios: postura, fala e autoavaliação, todas orientadas para baixo.

A primeira das quatro marcas — perdoar o insulto sem rancor — estabelece a humildade como disposição ativa diante da ofensa alheia, não apenas passividade. A segunda, ilustrada por Avraham diante de Efron, mostra que a verdadeira humildade se prova não na ausência de honra, mas na sua presença: é fácil ser humilde quando ninguém nos elogia; o teste real vem quando somos chamados "príncipe de D'us" e, ainda assim, nos inclinamos diante dos mais simples. A tradução prossegue com a terceira e a quarta marcas do humilde.