Menorat HaMaor · Vela III · Sobre a Teshuvá · Seção 7, parte 3 · A teshuvá do coração, a humildade, e o começo dos seis graus

A Qualidade do Penitente

מַעֲלַת בַּעַל תְּשׁוּבָה
Rabi Yitzchak Aboab (c. 1310–1360) · hebraico de domínio público (ed. Enelow) · tradução original PT-BR

Aboab esclarece agora que a teshuvá não é ascetismo: não exige jejuns extremos nem privação do próprio corpo, mas a mudança sincera do coração. Segue-se uma reflexão sobre a humildade que deve caracterizar o penitente, a cidade de refúgio como metáfora do caminho da teshuvá, e o início da enumeração dos seis graus — do mais excelente, feito na juventude e no vigor, ao mais tardio, feito à hora da morte.

A teshuvá não exige jejum nem cilício — mas o coração completo

12A teshuvá é proveitosa para o homem se retornar em teshuvá completa diante do Santo, bendito seja, e abandonar os seus atos maus — mas não que se aflija com jejum, nem que vista roupa áspera de lã a fim de mortificar a sua alma. E é proibido ao homem abster-se de toda carne e de beber vinho no seu devido tempo. Como se ensina no tratado Taanit: "e viu D'us as suas obras, que se voltaram do seu mau caminho" (Jonas 3:10) — e não disse "e viu D'us o seu jejum e a sua penitência." E o fundamento da teshuvá é que o homem retorne de todo o seu coração, pois todas as transgressões se originam do coração. Pois ensinamos: o início da transgressão é o pensamento do coração; o segundo, é a zombaria; o terceiro, a arrogância; o quarto, a crueldade; o quinto, a ociosidade; o sexto, o prazer; o sétimo, o ódio gratuito — e estes são os sete atributos maus. E por isso disse Shlomo, que a paz esteja sobre ele: "quando ele suavizar a sua voz, não confies nele, pois sete abominações há em seu coração" (Provérbios 26:25). Por isso o homem precisa fazer teshuvá de todo o seu coração, pois as transgressões vêm do seu coração. E quando o homem faz teshuvá de todo o coração, o Santo, bendito seja, conhece a sua intenção, e perdoa e absolve todos os seus pecados e iniquidades, pois Ele é longânimo e de grande bondade — mesmo com os ímpios, na esperança de que façam teshuvá — e aceita os que a Ele retornam de todo o coração e de toda a alma, na esperança de que ouçam e retornem, e não sejam exterminados na sua impiedade; e ensina os caminhos da teshuvá aos pecadores, como está dito: "bom e reto é o Eterno; por isso Ele ensina o caminho aos pecadores" (Salmos 25:8) — pois o Santo, bendito seja, ensina aos pecadores o caminho para fazer teshuvá.

הַתְּשׁוּבָה הִיא מוֹעֶלֶת לְאָדָם אִם יָשׁוּב בִּתְשׁוּבָה שְׁלֵמָה לִפְנֵי הַב"ה וְיַעֲזֹב מַעֲשָׂיו הָרָעִים, אֲבָל לֹא שֶׁיְּסַגֵּף עַצְמוֹ בְּתַעֲנִית וְלֹא בִּלְבִישַׁת הַצֶּמֶר הַקָּשָׁה כְּדֵי שֶׁיְּעַנֶּה אֶת נַפְשׁוֹ. וְאָסוּר לְאָדָם לְהִמָּנַע מִלֶּאֱכֹל כָּל בָּשָׂר וּמִלִּשְׁתּוֹת יַיִן בְּעִתּוֹ. כִּדְגָרְסִינַן בְּמַסֶּכֶת תַּעֲנִיּוֹת וַיַּרְא הָאֱלֹהִים אֶת מַעֲשֵׂיהֶם כִּי שָׁבוּ מִדַּרְכָּם הָרָעָה, וְלֹא אָמַר וַיַּרְא הָאֱלֹהִים אֶת שַׂקָּם וְאֶת תַּעֲנִיתָם. וְעִקַּר הַתְּשׁוּבָה הוּא שֶׁיָּשׁוּב אָדָם בְּכָל לִבּוֹ, לְפִי שֶׁהָעֲבֵרוֹת כֻּלָּן מִן הַלֵּב הֵן נִפְרָדִין. דְּתַנְיָא תְּחִלַּת הָעֲבֵרָה הִרְהוּר הַלֵּב, שְׁנִיָּה לָהּ לֵיצָנוּת, שְׁלִישִׁית גַּסּוּת הָרוּחַ, רְבִיעִית אַכְזָרִיּוּת, חֲמִישִׁית בַּטָּלָה, שִׁשִּׁית הֲנָאָה, שְׁבִיעִית שִׂנְאַת חִנָּם, וְהֵן שֶׁבַע מִדּוֹת רָעוֹת, וּלְפִיכָךְ אָמַ' שְׁלֹמֹה ע"ה כִּי יְחַנֵּן קוֹלוֹ אַל תַּאֲמֵן בּוֹ כִּי שֶׁבַע תּוֹעֵבוֹת בְּלִבּוֹ. לְפִיכָךְ צָרִיךְ אָדָם לַעֲשׂוֹת תְּשׁוּבָה בְּכָל לִבּוֹ, מִפְּנֵי שֶׁהָעֲבֵרוֹת מִלִּבּוֹ. וּכְשֶׁאָדָם עוֹשֶׂה תְּשׁוּבָה בְּכָל לִבּוֹ, הַב"ה יוֹדֵעַ כַּוָּנָתוֹ, וּמוֹחֵל וְסוֹלֵחַ עַל כָּל פְּשָׁעָיו וַעֲוֹנוֹתָיו, כִּי אֶרֶךְ אַפַּיִם וְרַב חֶסֶד הוּא, וַאֲפִלּוּ לָרְשָׁעִים, אוּלַי יַעֲשׂוּ תְּשׁוּבָה, וּמְקַבֵּל אֶת הַשָּׁבִים אֵלָיו בְּכָל לִבָּם וּבְכָל נַפְשָׁם, אוּלַי יִשְׁמְעוּ וְיָשׁוּבוּ וְלֹא יִכָּרְתוּ בְּרִשְׁעָתָן, וּמוֹרֶה דַּרְכֵי הַתְּשׁוּבָה לַחַטָּאִים, שֶׁנֶּאֱ' טוֹב וְיָשָׁר ה' עַל כֵּן יוֹרֶה חַטָּאִים בַּדָּרֶךְ, שֶׁהַב"ה מוֹרֶה לַחַטָּאִים בַּדֶּרֶךְ לַעֲשׂוֹת תְּשׁוּבָה.
O que faz o pecador? A resposta da Torá e a resposta de D'us — a cidade de refúgio

13E ensina-se no Talmud de Jerusalém, tratado Makot, no capítulo "Elu Hen HaGolin": perguntaram à Sabedoria: "o pecador, qual é a sua correção?" Respondeu: "o mal perseguirá os pecadores" (Provérbios 13:21). Perguntaram aos Profetas: "o pecador, qual é a sua correção?" Responderam: "a alma que peca, essa morrerá" (Ezequiel 18:4). Perguntaram a David: "o pecador, qual é o seu castigo?" Respondeu: "sejam consumidos os pecadores da terra" (Salmos 104:35). Perguntaram à Torá: "o pecador, o que será dele?" Respondeu: "traga uma oferenda de culpa, e lhe será expiado." Perguntaram ao Santo, bendito seja: "o pecador, o que será dele?" Respondeu: "que faça teshuvá, e lhe será expiado" — e é isso que está escrito: "bom e reto é o Eterno; por isso Ele ensina o caminho aos pecadores." Disse Rabi Pinchas: está escrito "bom e reto é o Eterno; por isso Ele ensina o caminho aos pecadores" — e Ele ensina aos homicidas [involuntários] a cidade de refúgio. Disse Rabi Avin: a cada milha havia um posto de guarda, e em cada posto havia um sinal, e mostrava para onde ficava a cidade de refúgio. Eis: "por isso Ele ensina o caminho aos pecadores." Ensina-se: Rabi Eliezer ben Yaakov diz: "cidade de refúgio, cidade de refúgio" estava escrito nas encruzilhadas dos caminhos, para que o homicida visse a inscrição e seguisse até a sua cidade de refúgio. Disse Rabi Avin: como uma mão lhes mostrava o caminho até a cidade.

וְגָרְסִינַן מַ' מַכּוֹת יְרוּשַׁלְמִי בְּפֶרֶק אֵלּוּ הֵן הַגּוֹלִין. שָׁאֲלוּ לְחָכְמָה הַחוֹטֵא מָה תַּקָּנָתוֹ, אָמְרָה חַטָּאִים תְּרַדֵּף רָעָה. שָׁאֲלוּ לַנְּבִיאִים הַחוֹטֵא מָה תַּקָּנָתוֹ, אָמְרוּ הַנֶּפֶשׁ הַחֹטֵאת הִיא תָמוּת. שָׁאֲלוּ לְדָוִד הַחוֹטֵא מַהוּ עָנְשׁוֹ, אָמַ' יִתַּמּוּ חַטָּאִים מִן הָאָרֶץ. שָׁאֲלוּ לַתּוֹרָה הַחוֹטֵא מָה תְּהֵא עָלָיו, אָמְרָה יָבִיא קָרְבַּן אָשָׁם וְיִתְכַּפֵּר לוֹ. שָׁאֲלוּ לְהַב"ה הַחוֹטֵא מָה תְּהֵא עָלָיו, אָמַ' יַעֲשֶׂה תְּשׁוּבָה וְיִתְכַּפֵּר לוֹ. הַהֲדָא הוּא דִּכְתִיב טוֹב וְיָשָׁר ה' עַל כֵּן יוֹרֶה חַטָּאִים בַּדָּרֶךְ. ר' פִּנְחָס אוֹמֵר, כְּתִי' טוֹב וְיָשָׁר ה' עַל כֵּן יוֹרֶה חַטָּאִים בַּדָּרֶךְ, וּמוֹרֶה לָרַצְחָנִין עִיר מִקְלָט. ר' אָבִין אוֹמֵר, עַל כָּל מִיל וּמִיל הָיָה עוֹמֵד בּוּרְגָּן, וְעַל כָּל בּוּרְגָּן וּבוּרְגָּן סִימָן, וְהָיָה מַרְאֶה לְהֵיכָן דֶּרֶךְ עָרֵי מִקְלָט. הֱוֵי עַל כֵּן יוֹרֶה חַטָּאִים בַּדָּרֶךְ. תַּנְיָא ר' אֱלִיעֶזֶר בֶּן יַעֲקֹב אוֹמֵר, מִקְלָט מִקְלָט הָיָה כָתוּב עַל פְּרָשַׁת דְּרָכִים, כְּדֵי שֶׁיְּהֵא הָרוֹצֵחַ רוֹאֶה הַכְּתָב וְהוֹלֵךְ לוֹ לְעִיר מִקְלָטוֹ. אָ"ר אָבִין, כְּמִין יָד הָיְתָה מַרְאָה לָהֶם אֶת הָעִיר.
A vergonha que traz o perdão — Shaul, Aharon e a vergonha completa de Ezra

14E precisa o penitente ter sempre em seu rosto a vergonha e o constrangimento pelos pecados que cometeu, como está dito: "envergonhei-me, e também me humilhei, porque carreguei o opróbrio da minha juventude" (Jeremias 31:18), e está escrito: "a vergonha cobre o meu rosto" (Jeremias 51:51). E ensina-se na Pessikta: disse Rabi Yitzchak: disse o Santo, bendito seja, a Yirmiyahu: "vai, dize a Israel: fazei teshuvá", como está dito: "voltai, filhos rebeldes, curarei as vossas rebeldias" (Jeremias 3:22). Foi Yirmiyahu a Israel e começou a repreendê-los. Disseram-lhe: "Rabi Yirmiyahu, como faremos teshuvá diante do Onipresente, depois de O termos irritado e provocado sobre os altos montes onde adorávamos ídolos? Envergonhamo-nos e ficamos constrangidos de erguer o rosto diante d'Ele; de que adiantaria a teshuvá? Deitar-nos-emos em nossa vergonha, e a nossa humilhação nos cobrirá." Levou Yirmiyahu as suas palavras diante do Santo, bendito seja. Disse-lhe: "vai, dize-lhes: se vindes em teshuvá, não é acaso ao vosso Pai que está nos céus que vindes?", como está dito: "porque fui para Israel como pai, e Efrayim é o Meu primogênito" (Jeremias 31:8). Explicação: não há pai que não se compadeça do seu filho, e lhe perdoe a transgressão, quando o vê em aflição e retornando dos seus pecados e envergonhado das suas iniquidades. E todo aquele que retorna em teshuvá completa diante do Santo, bendito seja, com vergonha no rosto, o Santo, bendito seja, aceita a sua teshuvá e perdoa todos os seus pecados. Como se ensina no primeiro capítulo de Berachot: disse Rabi Chanina, o Velho, em nome de Rav: todo aquele que pratica algo e se envergonha por causa disso, perdoam-lhe todos os seus pecados, como está dito: "para que te lembres, e te envergonhes, e não tenhas mais abertura de boca por causa da tua humilhação, quando Eu te expiar de tudo o que fizeste, disse o Eterno D'us" (Ezequiel 16:63). Mas talvez isso se refira apenas à comunidade? Não — pois se aprende daqui: "e disse Shaul a Shmuel: angústia grande me aperta, e os filisteus guerreiam contra mim, e D'us se afastou de mim, e já não me responde, nem por meio dos profetas, nem por sonhos" (1 Samuel 28:15) — mas ele não menciona o Urim VeTumim, porque havia matado os habitantes de Nov, a cidade dos cohanim. E de onde sabemos que lhe perdoaram? Está dito: "e amanhã, tu e os teus filhos estareis comigo" (1 Samuel 28:19) — o que significa "comigo"? Comigo, na minha própria seção [do Paraíso]. E os sábios dizem que se aprende daqui: "e o enterramos ao Eterno em Guivat Shaul, o escolhido do Eterno" (cf. 2 Samuel 21:14) — e há quem diga que saiu uma voz celestial e disse: "Shaul, o escolhido do Eterno." E ensina-se no Midrash: o que significa "e disse Moshé a Aharon: aproxima-te do altar, e faze a tua oferenda pelo pecado e a tua oferenda queimada..." (Levítico 9:7)? Aharon via o altar em forma de touro, e temia-o, receando que se lembrasse dele o pecado do bezerro, e se envergonhava de aproximar-se do altar por causa daquele pecado. Imediatamente disse-lhe Moshé, que a paz esteja sobre ele: "aproxima-te do altar; já te foi perdoado aquele pecado, já que dele te envergonhaste." Por isso os justos trazem sempre ao coração a pequenez dos pecados que cometeram, e deles se envergonham. E assim diz Ezra: "meu D'us, envergonho-me e me constranjo de erguer o meu rosto a Ti, meu D'us, porque as nossas iniquidades se multiplicaram acima da cabeça, e a nossa culpa cresceu até os céus" (Ezra 9:6).

וְצָרִיךְ בַּעַל תְּשׁוּבָה לִהְיוֹת תָּמִיד עַל פָּנָיו בּוּשָׁה וּכְלִמָּה מֵעֲוֹנוֹת שֶׁעָשָׂה, שֶׁנֶּאֱ' בֹּשְׁתִּי וְגַם נִכְלַמְתִּי כִּי נָשָׂאתִי חֶרְפַּת נְעוּרָי, וּכְתִי' כִּסְּתָה כְלִמָּה פָנָי. וְגָרְסִינַן בַּפְּסִיקְתָא ר' יִצְחָק אוֹמֵר, אָמַ' לוֹ הַב"ה לְיִרְמְיָה, לֵךְ אֱמֹר לָהֶם לְיִשְׂרָאֵל עֲשׂוּ תְּשׁוּבָה, שֶׁנֶּאֱ' שׁוּבוּ בָּנִים שׁוֹבָבִים אֶרְפָּא מְשׁוּבֹתֵיכֶם. הָלַךְ יִרְמְיָה לְיִשְׂרָאֵל וְהִתְחִיל לְהוֹכִיחָם. אָמְרוּ לוֹ, ר' יִרְמְיָה, הֵיאַךְ אָנוּ עוֹשִׂין תְּשׁוּבָה לִפְנֵי הַמָּקוֹם אַחַר שֶׁהִכְעַסְנוּ אוֹתוֹ וְהִקְנַטְנוּהוּ עַל הֶהָרִים הָרָמִים שֶׁהָיִינוּ עוֹבְדִים ע"ז, בֹּשְׁנוּ אָנוּ וְנִכְלָמִים לְהָרִים פָּנִים אֵלָיו, מָה תּוֹעִיל הַתְּשׁוּבָה, נִשְׁכְּבָה בְבָשְׁתֵּנוּ וּתְכַסֵּנוּ כְּלִמָּתֵנוּ. הֵשִׁיב יִרְמְיָה דְּבָרֵיהֶם לִפְנֵי הַב"ה. אָמַ' לוֹ, לֵךְ אֱמֹר לָהֶם, אִם אַתֶּם בָּאִים בִּתְשׁוּבָה, הֲלֹא אֵצֶל אֲבִיכֶם שֶׁבַּשָּׁמַיִם אַתֶּם בָּאִים, שֶׁנֶּאֱ' כִּי הָיִיתִי לְיִשְׂרָאֵל לְאָב וְאֶפְרַיִם בְּכֹרִי הוּא. פֵּי' אֵין אָב שֶׁאֵינוֹ חוֹמֵל עַל בְּנוֹ, וּמוֹחֵל פִּשְׁעוֹ, כְּשֶׁיִּרְאֶנּוּ בְצַעַר וְשָׁב מֵחַטֹּאתָיו וּמִתְבַּיֵּשׁ מֵעֲוֹנוֹתָיו. וְכָל הַחוֹזֵר בִּתְשׁוּבָה שְׁלֵמָה לִפְנֵי הַב"ה, בְּבֹשֶׁת פָּנִים, הַב"ה מְקַבֵּל תְּשׁוּבָתוֹ וּמוֹחֵל עַל כָּל עֲוֹנוֹתָיו. כִּדְגָרְסִינַן בְּפֶ"ק דִּבְרָכוֹת אָ"ר חֲנִינָא סָבָא מִשְּׁמֵיהּ דְּרַב, כָּל הָעוֹשֶׂה דָּבָר וּמִתְבַּיֵּשׁ מִמֶּנּוּ מוֹחֲלִין לוֹ עַל כָּל עֲוֹנוֹתָיו, שֶׁנֶּאֱ' לְמַעַן תִּזְכְּרִי וּבֹשְׁתְּ וְלֹא יִהְיֶה לָךְ עוֹד פִּתְחוֹן פֶּה מִפְּנֵי כְּלִמָּתֵךְ בְּכַפְּרִי לָךְ לְכָל אֲשֶׁר עָשִׂית נְאֻם ה' אֱלֹהִים. וְדִלְמָא צִבּוּר שָׁאנֵי, אֶלָּא מֵהָכָא, וַיֹּאמֶר שָׁאוּל אֶל שְׁמוּאֵל צַר לִי מְאֹד וּפְלִשְׁתִּים נִלְחָמִים בִּי וֵאלֹהִים סָר מֵעָלַי וְלֹא עָנָנִי עוֹד גַּם בְּיַד הַנְּבִיאִים גַּם בַּחֲלֹמוֹת. וְאִלּוּ בְאוּרִים וְתֻמִּים לֹא קָאָמַ' לֵיהּ מִשּׁוּם דְּקָטַל נוֹב עִיר הַכֹּהֲנִים. וּמְנָא לָן דְּאָחִילוּ לֵיהּ, שֶׁנֶּאֱ' וּמָחָר אַתָּה וּבָנֶיךָ עִמִּי. מַאי עִמִּי, עִמִּי בִּמְחִצָּתִי. וְרַבָּנָן אָמְרֵי מֵהָכָא, וַיִּקְבְּרוּ לַה' בְּגִבְעַת שָׁאוּל בְּחִיר ה'. וְאָמְרֵי לָהּ, יָצְאָה בַת קוֹל וְאָמְרָה, שָׁאוּל בְּחִיר ה'. וְגָרְסִינַן בְּמִדְרָשׁ מַאי וַיֹּאמֶר מֹשֶׁה אֶל אַהֲרֹן קְרַב אֶל הַמִּזְבֵּחַ וַעֲשֵׂה אֶת חַטָּאתְךָ וְאֶת עֹלָתְךָ וְגוֹ'. הָיָה אַהֲרֹן רוֹאֶה אֶת הַמִּזְבֵּחַ כְּתַבְנִית שׁוֹר, וְהָיָה מִתְיָרֵא מִמֶּנּוּ, שֶׁמָּא נִזְכָּר לוֹ עֲוֹן הָעֵגֶל, וְהָיָה מִתְבַּיֵּשׁ לִקְרֹב אֶל הַמִּזְבֵּחַ מִפְּנֵי אוֹתוֹ עָוֹן. מִיָּד אָמַ' לוֹ מֹשֶׁה ע"ה, קְרַב אֶל הַמִּזְבֵּחַ, כְּבָר נִתְמַחֵל לְךָ אוֹתוֹ עָוֹן, הוֹאִיל וְנִתְבַּיַּשְׁתָּ מִמֶּנּוּ. לְפִיכָךְ הַצַּדִּיקִים מַעֲלִין תָּמִיד עַל לִבָּם מִעוּט עֲוֹנוֹת שֶׁעָשׂוּ וּמִתְבַּיְּשִׁין מֵהֶם. וְכֵן עֶזְרָא אוֹמֵר, אֱלֹהַי בֹּשְׁתִּי וְנִכְלַמְתִּי לְהָרִים אֱלֹהַי פָּנַי אֵלֶיךָ כִּי עֲוֹנֹתֵינוּ רָבוּ לְמַעְלָה רֹאשׁ וְאַשְׁמָתֵנוּ גָדְלָה עַד לַשָּׁמָיִם.
Os seis graus da teshuvá: da juventude vigorosa à hora da morte

15Todo o tempo em que o homem faz teshuvá, a sua teshuvá é desejável diante do Santo, bendito seja, contanto que parta deste mundo em teshuvá. Mas há teshuvá mais excelente que outra. E a teshuvá se divide em seis graus.

16O primeiro grau é mais excelente que o segundo: é o que faz teshuvá nos dias da sua juventude, e enquanto ainda está no seu vigor e na sua força, e subjuga o seu yetzer e faz teshuvá completa. E sobre ele diz o versículo: "e lembra-te do teu Criador nos dias da tua juventude" (Eclesiastes 12:1), e está escrito: "feliz o homem que teme o Eterno" (Salmos 112:1) — e explicaram, de abençoada memória: "enquanto ainda é homem [em plena força]." E as boas ações e a teshuvá que o homem faz nos dias da sua juventude, o Santo, bendito seja, sempre as recorda, e de longe lhe reconhece o bem por causa delas, como está dito: "assim disse o Eterno: lembro-Me de ti, da bondade da tua juventude, do amor dos teus desponsórios" (Jeremias 2:2).

17O segundo grau é mais excelente que o terceiro: é o que retorna nos dias da sua juventude, mas retorna porque os pecados foram removidos dele. Como assim? Estava em relação transgressora com uma mulher, e a amava; e, enquanto a amava, ela foi embora daquela região, ou foi capturada por gentios ou por bandidos, ou algo semelhante. Já que a abandonou e não a perseguiu, e fez teshuvá — embora ela tenha sido removida dele contra a sua própria vontade — ele é penitente, e a sua teshuvá é aceita diante do Santo, bendito seja, e sobre ele se diz: "e removerei o sangue da sua boca e as suas abominações dentre os seus dentes" (Zacarias 9:7).

18O terceiro grau é mais excelente que o quarto: é o que retorna por temor dos sofrimentos — por exemplo, se um repreendedor o repreendeu e lhe disse: "se não fizeres teshuvá, virão sobre ti sofrimentos maus, pois por causa de tal e tal pecado vêm sobre o homem tais e tais sofrimentos." E ainda que tenha feito teshuvá por temor dos sofrimentos, é penitente, e a sua teshuvá é aceita diante do Santo, bendito seja — como encontramos com os homens de Nínive, que não fizeram teshuvá até que Yoná os repreendeu, como está dito: "e começou Yoná a entrar na cidade... e proclamou, e disse: 'ainda quarenta dias, e Nínive será destruída'" (Jonas 3:4), e imediatamente "e creram os homens de Nínive em D'us..." (Jonas 3:5), e a sua teshuvá foi desejável diante do Santo, bendito seja, como está dito: "e viu D'us as suas obras, que se voltaram do seu mau caminho, e D'us Se arrependeu do mal que dissera lhes faria..." (Jonas 3:10).

19O quarto grau é mais excelente que o quinto: é o que retorna depois de os sofrimentos já terem vindo sobre ele. E ainda que só tenha retornado porque os sofrimentos o cercavam, é penitente, e a sua teshuvá é aceita, e sobre ele o versículo diz: "voltai, voltai dos vossos maus caminhos; por que morrereis, ó casa de Israel?" (Ezequiel 33:11).

20O quinto grau é mais excelente que o sexto: é o que retorna nos dias da sua velhice, no tempo em que já não lhe é possível praticar transgressões por causa da sua velhice e da debilidade das suas forças. Ainda assim, é penitente, e a sua teshuvá é aceita, e sobre ele o versículo diz: "fazes o homem voltar até ser esmagado, e dizes: 'retornai, filhos dos homens'" (Salmos 90:3).

21O sexto grau é o mais inferior de todos: é o que retorna na hora da sua partida, quando vê que o seu tempo se aproxima da morte e chegou a hora em que partirá do mundo. E ainda que não tenha feito teshuvá até a hora da sua partida, já que retornou na hora da sua partida, é penitente, e a sua teshuvá é aceita diante do Santo, bendito seja, e sobre ele o versículo diz: "antes que se escureça o sol" (Eclesiastes 12:2). Por isso, quando veem o doente em que chegou a hora em que partirá do mundo, lembram-no de fazer teshuvá, e dizem-lhe: "diz: 'pequei, cometi iniquidade, transgredi'; que a minha morte seja expiação para os meus pecados." Como se ensina no tratado Shabat, no capítulo "BeMa Madlikin": aquele que adoeceu e se inclina para a morte, dizem-lhe: "confessa-te" — pois assim é o costume de todos os que vão morrer, confessarem-se. O homem que sai à rua assemelha-se a quem foi entregue a um oficial; o que sente dor de cabeça assemelha-se a quem foi posto em correntes; o que sobe ao leito [de doente] assemelha-se a quem sobe ao patíbulo para ser julgado — se tem grandes advogados, escapa; e se não, não escapa. E estes são os grandes advogados: a teshuvá e as boas ações.

כָּל זְמַן שֶׁיַּעֲשֶׂה אָדָם תְּשׁוּבָה תְּשׁוּבָתוֹ נִרְצֵית לִפְנֵי הַב"ה, וּבִלְבַד שֶׁיִּפָּטֵר מִן הָעוֹלָם הַזֶּה בִּתְשׁוּבָה. אֲבָל יֵשׁ תְּשׁוּבָה מְעֻלָּה מֵחֲבֶרְתָּהּ. וְהַתְּשׁוּבָה הִיא עַל שִׁשָּׁה מַעֲלוֹת. הַמַּעֲלָה הָאַחַת הִיא יוֹתֵר מְעֻלָּה מִן הַשְּׁנִיָּה, וְהִיא הָעוֹשֶׂה תְּשׁוּבָה בִּימֵי בְחֻרוֹתוֹ וּבְעוֹד שֶׁהוּא בְתָקְפּוֹ וּבִגְבוּרָתוֹ, וְכָבַשׁ אֶת יִצְרוֹ וְעָשָׂה תְּשׁוּבָה שְׁלֵמָה, וְעָלָיו הַכָּתוּ' אוֹמֵר וּזְכֹר אֶת בּוֹרְאֶיךָ בִּימֵי בְחוּרֹתֶיךָ, וּכְתִי' אַשְׁרֵי אִישׁ יָרֵא אֶת ה'. וּפֵרְשׁוּ ז"ל בְּעוֹדוֹ אִישׁ. וְהַמַּעֲשִׂים הַטּוֹבִים וְהַתְּשׁוּבָה שֶׁאָדָם עוֹשֶׂה בִּימֵי בְחֻרוֹתוֹ, הַב"ה זוֹכֵר אוֹתָם תָּמִיד וּמֵרָחוֹק מַחֲזִיק לוֹ טוֹבָה בִּשְׁבִילָם, שֶׁנֶּאֱ' כֹּה אָמַר ה' זָכַרְתִּי לָךְ חֶסֶד נְעוּרַיִךְ אַהֲבַת כְּלוּלֹתָיִךְ. הַמַּעֲלָה הַשְּׁנִית יוֹתֵר מְעֻלָּה מִן הַשְּׁלִישִׁית, וְהִיא הַשָּׁב בִּימֵי בְחֻרוֹתוֹ, אֲבָל שָׁב מִפְּנֵי שֶׁהוּסְרוּ הָעֲוֹנוֹת מִמֶּנּוּ. כֵּיצַד, הָיָה בָּא עַל אִשָּׁה בַּעֲבֵרָה וְהָיָה אוֹהֵב אוֹתָהּ, וּבְתוֹךְ שֶׁהָיָה אוֹהֵב אוֹתָהּ הָלְכָה מֵאוֹתָהּ הַמְּדִינָה אוֹ כְּבָשׁוּהָ גּוֹיִים אוֹ לִסְטִים, אוֹ כַּיּוֹצֵא בָּזֶה. הוֹאִיל וְעֲזָבָהּ וְלֹא רָדַף אַחֲרֶיהָ, וְעָשָׂה תְּשׁוּבָה, אַף עַל פִּי שֶׁהוּסְרָה מִמֶּנּוּ עַל כָּרְחוֹ, בַּעַל תְּשׁוּבָה הוּא, וּתְשׁוּבָתוֹ מְקֻבֶּלֶת לִפְנֵי הַב"ה, וְעָלָיו נֶאֱמַר וַהֲסִרֹתִי דָמָיו מִפִּיו וְשִׁקֻּצָיו מִבֵּין שִׁנָּיו. הַמַּעֲלָה הַשְּׁלִישִׁית יוֹתֵר מְעֻלָּה מִן הָרְבִיעִית, וְהוּא הַשָּׁב מִפְּנֵי הַיִּרְאָה מִן הַיִּסּוּרִין, כְּגוֹן שֶׁהוֹכִיחוֹ מוֹכִיחַ וְאָמַ' לוֹ, אִם לֹא תַעֲשֶׂה תְּשׁוּבָה יָבוֹאוּ עָלֶיךָ יִסּוּרִין רָעִים, שֶׁבִּשְׁבִיל עָוֹן שֶׁל כָּךְ וְכָךְ יִסּוּרִין שֶׁל כָּךְ וְכָךְ בָּאִים עַל הָאָדָם. וְאַף עַל פִּי שֶׁעָשָׂה תְּשׁוּבָה מִפְּנֵי יִרְאָתוֹ מִן הַיִּסּוּרִין, בַּעַל תְּשׁוּבָה הוּא, וּתְשׁוּבָתוֹ מְקֻבֶּלֶת לִפְנֵי הַב"ה, כְּמוֹ שֶׁמָּצָאנוּ בְּאַנְשֵׁי נִינְוֵה שֶׁלֹּא עָשׂוּ תְּשׁוּבָה עַד שֶׁהוֹכִיחָם יוֹנָה, שֶׁנֶּאֱ' וַיָּחֶל יוֹנָה לָבוֹא בָעִיר וַיִּקְרָא וַיֹּאמַר עוֹד אַרְבָּעִים יוֹם וְנִינְוֵה נֶהְפָּכֶת, וּמִיָּד וַיַּאֲמִינוּ אַנְשֵׁי נִינְוֵה בֵּאלֹהִים וְגוֹ', וְנִרְצֵית תְּשׁוּבָתָם לִפְנֵי הַב"ה, שֶׁנֶּאֱ' וַיַּרְא הָאֱלֹהִים אֶת מַעֲשֵׂיהֶם כִּי שָׁבוּ מִדַּרְכָּם הָרָעָה וַיִּנָּחֶם הָאֱלֹהִים עַל הָרָעָה אֲשֶׁר דִּבֶּר לַעֲשׂוֹת לָהֶם וְגוֹ'. הַמַּעֲלָה הָרְבִיעִית יוֹתֵר מְעֻלָּה מִן הַחֲמִישִׁית, וְהִיא הַשָּׁב אַחַר שֶׁבָּאוּ עָלָיו יִסּוּרִין. וְאַף עַל פִּי שֶׁלֹּא שָׁב אֶלָּא מִפְּנֵי שֶׁהָיוּ מַקִּיפִין אוֹתוֹ הַיִּסּוּרִין, בַּעַל תְּשׁוּבָה הוּא, וּתְשׁוּבָתוֹ מְקֻבֶּלֶת, וְעָלָיו הַכָּתוּ' אוֹמֵר שׁוּבוּ שׁוּבוּ מִדַּרְכֵיכֶם הָרָעִים וְלָמָּה תָמוּתוּ בֵּית יִשְׂרָאֵל. הַמַּעֲלָה הַחֲמִישִׁית יוֹתֵר מְעֻלָּה מִן הַשִּׁשִּׁית, וְהוּא הַשָּׁב בִּימֵי זִקְנוּתוֹ וּבָעֵת שֶׁאִי אֶפְשָׁר לוֹ לַעֲשׂוֹת עֲבֵרוֹת מִפְּנֵי זִקְנוּתוֹ וַחֲלִישׁוּת כֹּחוֹ. אֲעַפִּ"כ בַּעַל תְּשׁוּבָה הוּא, וּתְשׁוּבָתוֹ מְקֻבֶּלֶת, וְעָלָיו הַכָּתוּ' אוֹמֵר תָּשֵׁב אֱנוֹשׁ עַד דַּכָּא וַתֹּאמֶר שׁוּבוּ בְנֵי אָדָם. הַמַּעֲלָה הַשִּׁשִּׁית יוֹתֵר פְּחוּתָה שֶׁבְּכֻלָּן, וְהִיא הַשָּׁב בְּעֵת פְּטִירָתוֹ, כְּשֶׁיִּרְאֶה כִּי קָרֵב עִתּוֹ לָמוּת וְהִגִּיעָה הַשָּׁעָה שֶׁיִּפָּטֵר בָּהּ מִן הָעוֹלָם. וְאַף עַל פִּי שֶׁלֹּא עָשָׂה תְּשׁוּבָה עַד שְׁעַת פְּטִירָתוֹ, הוֹאִיל וְשָׁב בִּשְׁעַת פְּטִירָתוֹ בַּעַל תְּשׁוּבָה הוּא, וּתְשׁוּבָתוֹ מְקֻבֶּלֶת לִפְנֵי הַב"ה, וְעָלָיו הַכָּתוּ' אוֹמֵר עַד אֲשֶׁר לֹא תֶחְשַׁךְ הַשֶּׁמֶשׁ. לְפִיכָךְ כְּשֶׁרוֹאִין הַחוֹלֶה שֶׁהִגִּיעָה הַשָּׁעָה שֶׁיִּפָּטֵר בָּהּ מִן הָעוֹלָם, מַזְכִּירִין אוֹתוֹ לַעֲשׂוֹת תְּשׁוּבָה וְאוֹמְרִים לוֹ, אֱמֹר חָטָאתִי עָוִיתִי פָּשַׁעְתִּי, תְּהֵא מִיתָתִי כַּפָּרָה לַעֲוֹנוֹתַי. כִּדְגָרְסִינַן בְּמַ' שַׁבָּת בְּפֶרֶק בְּמָה מַדְלִיקִין מִי שֶׁחָלָה וְנָטָה לָמוּת אוֹמְרִין לוֹ הִתְוַדֵּה, שֶׁכָּךְ דֶּרֶךְ כָּל הַמּוּמָתִין לִהְיוֹת מִתְוַדִּין. אָדָם יוֹצֵא לַשּׁוּק דּוֹמֶה לְמִי שֶׁנִּמְסַר לְסַרְדְּיוֹט, חָשׁ בְּרֹאשׁוֹ דּוֹמֶה לְמִי שֶׁנְּתָנוּהוּ בְּקוֹלָר, עָלָה לְמִטָּה, דּוֹמֶה כְּמִי שֶׁעָלָה לְגַרְדּוֹם לִידּוֹן, אִם יֵשׁ לוֹ פְּרַקְלִיטִין גְּדוֹלִים נִצּוֹל, וְאִם לָאו אֵינוֹ נִצּוֹל, וְאֵלּוּ הֵן פְּרַקְלִיטִין גְּדוֹלִים תְּשׁוּבָה וּמַעֲשִׂים טוֹבִים.

עִיּוּן · sobre esta seção

A afirmação de que "é proibido ao homem abster-se de toda carne e de beber vinho no seu devido tempo" é um dos momentos mais lúcidos de toda a Menorat HaMaor: Aboab rejeita explicitamente a equivalência entre teshuvá e ascetismo, apoiando-se no próprio texto de Jonas — "e viu D'us as suas obras... e não disse 'e viu D'us o seu jejum'". A ênfase recai sobre o coração, de onde nascem as sete más qualidades enumeradas (o pensamento, a zombaria, a arrogância, a crueldade, a ociosidade, o prazer, o ódio gratuito) — e é o coração, não o corpo, que precisa ser transformado.

Os seis graus da teshuvá que começam a ser enumerados aqui — da juventude vigorosa até a hora da morte — não avaliam a validade da teshuvá (todas são aceitas), mas o seu mérito relativo: quanto mais cedo e mais livre de coação for o retorno, maior o seu valor. Esta hierarquia se completará na próxima parte, junto com a parábola da ilha, uma das imagens mais elaboradas de toda a obra sobre os diferentes tipos de penitentes.