Menorat HaMaor · Vela III · Sobre a Teshuvá · Parte 1

A Qualidade do Arrependimento

מַעֲלַת הַתְּשׁוּבָה
Rabi Yitzchak Aboab (c. 1310–1360) · hebraico de domínio público (ed. Enelow) · tradução original PT-BR

Começa aqui a Vela III, sobre a teshuvá (o arrependimento). Aboab abre com um breve piyyut que serve de pórtico ao tema, e em seguida reúne, do Talmud e do Midrash, um coro de vozes que declaram a grandeza do arrependimento — seu alcance até o próprio trono da Glória, e a disposição de D'us em recebê-lo mesmo do maior dos pecadores.

O piyyut de abertura

1O que ensina os caminhos do arrependimento:

Amados, purificai um espírito generoso, tornai-vos puros e lavai-vos da rebeldia.

Voltai-vos para D'us e retornai, de todo o coração, e Ele vos salvará com repouso e retorno.

Buscai a Sua vontade, pois bom é o Eterno, e a Sua proximidade está perto dos que retornam.

Homem, sabe que a insolência do pecado da juventude está escrita com pena de ferro e chumbo.

Ouve sempre a minha instrução e viverás, e inclina o ouvido ao capítulo do arrependimento.

"Volta, Israel, ao Eterno teu D'us, pois tropeçaste em tua iniquidade" (Oseias 14:2).

מוֹרֶה דַּרְכֵי הַתְּשׁוּבָה. יְדִידִים טַהֲרוּ רוּחַ נְדִיבָה וְהִזַּכּוּ וּרְחַצוּ מִמְּשׁוּבָה. שְׁעוּ לָאֵל וְשׁוּבוּ נָא בְּכָל לֵב וְיוֹשִׁיעֲכֶם בְּמוֹ נַחַת וְשׁוּבָה. רְצוֹנוֹ בַּקְּשׁוּ כִּי טוֹב ה' וְקִרְבָתוֹ אֱלֵי שָׁבִים קְרוֹבָה. אֱנוֹשׁ דַּע כִּי זְדוֹן חַטַּאת נְעוּרִים בְּעֵט בַּרְזֶל וְעוֹפֶרֶת כְּתוּבָה. לְמוּסָרַי שְׁמַע תָּמִיד וּתְחְיֶה וְהַט אֹזֶן לְפֶרֶק הַתְּשׁוּבָה. שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ כִּי כָשַׁלְתָּ בַּעֲוֹנֶךָ.
Ela alcança o Trono da Glória

2Aprendemos na Massechet Yoma, no capítulo "Yom HaKipurim": disse Rabi Levi: grande é o arrependimento, que alcança até o Trono da Glória, como está dito: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us" (Oseias 14:2), e está escrito: "Se voltares, ó Israel — diz o Eterno — a Mim voltarás" (Jeremias 4:1). E aprendemos na Pessikta: disse Rabi Yehudá filho de Rabi Simon: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us" — ainda que tenhas negado o próprio fundamento da fé. Disse Rabi Elazar: costuma acontecer no mundo que um homem está a envergonhar o próximo em público, e depois de um tempo busca reconciliar-se com ele — e este lhe diz: "tu me envergonhaste em público, e queres te reconciliar comigo a sós? Vai e traze aquelas pessoas diante de quem me envergonhaste, e então me reconciliarei contigo." Mas o Santo, bendito seja, não é assim: um homem está a blasfemar e a insultar na praça, e o Santo, bendito seja, lhe diz: "faze arrependimento a sós comigo, e eu te receberei" — como está dito: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us." Disse Reish Lakish: grande é o arrependimento, que faz com que as transgressões deliberadas sejam consideradas como involuntárias, como está dito: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us, pois tropeçaste em tua iniquidade" — e "iniquidade" deliberada é chamada de "tropeço".

גָּרְסִינַן בְּמַסֶּכֶת יוֹמָא בְּפֶרֶק יוֹם הַכִּפּוּרִים, אָמַר רַבִּי לֵוִי, גְּדוֹלָה תְּשׁוּבָה שֶׁמַּגַּעַת עַד כִּסֵּא הַכָּבוֹד, שֶׁנֶּאֱמַר (הושע יד, ב) שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ, וּכְתִיב (ירמיהו ד, א) אִם תָּשׁוּב יִשְׂרָאֵל נְאֻם ה' אֵלַי תָּשׁוּב. וְגָרְסִינַן בַּפְּסִיקְתָּא אָמַר רַבִּי יְהוּדָה בְּרַבִּי סִימוֹן, שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ, אֲפִלּוּ כָּפַרְתָּ בָּעִקָּר. אָמַר רַבִּי אֶלְעָזָר, בְּנוֹהֵג שֶׁבָּעוֹלָם אָדָם עוֹמֵד וּמְבַזֶּה אֶת חֲבֵרוֹ בָּרַבִּים וּלְאַחַר זְמַן הוּא מְבַקֵּשׁ לְהִתְרַצּוֹת לוֹ, וְהוּא אוֹמֵר, אַתָּה מְבַזֶּה אוֹתִי בָּרַבִּים וּמִתְרַצֶּה לִי בֵּינִי וּבֵינְךָ, לֵךְ וְהָבֵא אוֹתָם הָאֲנָשִׁים שֶׁבִּזִּיתַנִי בִּפְנֵיהֶם וַאֲנִי מִתְרַצֶּה לְךָ. אֲבָל הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא אֵינוֹ כֵּן, אָדָם עוֹמֵד וּמְחָרֵף וּמְגַדֵּף בַּשּׁוּק, וְהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא אוֹמֵר לוֹ עֲשֵׂה תְּשׁוּבָה בֵּינִי וּבֵינְךָ וַאֲנִי מְקַבֶּלְךָ, הֲדָא הוּא דִכְתִיב שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ. אָמַר רַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן לָקִישׁ, גְּדוֹלָה תְּשׁוּבָה שֶׁהַזְּדוֹנוֹת נַעֲשׂוֹת לוֹ כְּשִׁגְגוֹת, שֶׁנֶּאֱמַר (הושע יד, ב) שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ כִּי כָשַׁלְתָּ בַּעֲוֹנֶךָ, וְעָוֹן מֵזִיד הוּא דְּקָרֵי לֵיהּ מִכְשׁוֹל.
Reuvén e o neto que abriu com o arrependimento

3E aprendemos no Bereshit Rabá: "e Reuvén voltou à cova" (Gênesis 37:29) — onde estava ele? Rabi Eliezer diz: estava ocupado com seu saco e seu jejum, e quando terminou foi olhar dentro da cova — é o que está escrito: "e Reuvén voltou à cova." Disse-lhe o Santo, bendito seja: nunca houve homem que pecasse antes de mim e fizesse arrependimento, e tu foste o primeiro a abrir com o arrependimento — por tua vida, um dos filhos de teus filhos há de se levantar e abrir com o arrependimento. E quem é este? Este é Oseias, que disse: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us."

וְגָרְסִינַן בְּבְרֵאשִׁית רַבָּה וַיָּשָׁב רְאוּבֵן אֶל הַבּוֹר. הֵיכָן הָיָה. רַבִּי אֱלִיעֶזֶר אוֹמֵר, עָסוּק הָיָה בְּשַׂקּוֹ וּבְתַעֲנִיתוֹ, וְכֵיוָן שֶׁנִּפְנָה הָלַךְ וְהֵצִיץ בַּבּוֹר, הֲדָא הוּא דִכְתִיב וַיָּשָׁב רְאוּבֵן אֶל הַבּוֹר. אָמַר לוֹ הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא, מֵעוֹלָם לֹא חָטָא אָדָם תְּחִלָּה לְפָנַי וְעָשָׂה תְּשׁוּבָה, וְאַתָּה פָּתַחְתָּ בִּתְשׁוּבָה תְּחִלָּה, חַיֶּיךָ שֶׁבֶּן בִּנְךָ עוֹמֵד וּפוֹתֵחַ בִּתְשׁוּבָה. וְאֵי זֶהוּ, זֶה הוֹשֵׁעַ, שֶׁאָמַר שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ.
"Até Aquele que te disse no Sinai"

4E aprendemos em Pirkei de-Rabi Eliezer: o Santo, bendito seja, enviou pela mão de Seus servos, os profetas, para profetizar sobre Israel, e disseram-lhes: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us" — até Aquele que te disse no Sinai: "Eu sou o Eterno teu D'us."

וְגָרְסִינַן בְּפִרְקֵי רַבִּי אֱלִיעֶזֶר שָׁלַח הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בְּיַד עֲבָדָיו הַנְּבִיאִים לְהִנָּבֵא עַל יִשְׂרָאֵל, וְאָמְרוּ לָהֶם שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ, עַד הַהוּא שֶׁאָמַר לְךָ בְּסִינַי אָנֹכִי ה' אֱלֹהֶיךָ.
A cidade em guerra, e a mikvê que purifica

5E aprendemos na Pessikta: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us." Parábola de uma província assolada por bandos armados, na qual havia um ancião que advertia todos os habitantes da província: todo aquele que o ouvia, salvava-se, e todo aquele que não o ouvia, os bandos vinham sobre ele e o matavam. Por isso o profeta clama e diz: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us." Ensinaram em nome de Rabi Eliezer: "a esperança (mikvê) de Israel é o Eterno" (Jeremias 17:13) — assim como este lugar (a mikvê) purifica os impuros, assim o Santo, bendito seja, purifica Israel pelo arrependimento. Por isso Oseias adverte Israel e lhes diz: "Volta ao Eterno teu D'us."

וְגָרְסִי' בַּפְּסִיקְתָּא שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ. מָשָׁל לִמְדִינָה שֶׁהָיְתָה מְשֻׁבֶּשֶׁת בְּגַיָּסוֹת, וְהָיָה בָּהּ זָקֵן אֶחָד וְהָיָה מַזְהִיר לְכָל בְּנֵי הַמְּדִינָה, כָּל מִי שֶׁהָיָה שׁוֹמֵעַ לוֹ נִצּוֹל, וְכָל מִי שֶׁלֹּא הָיָה שׁוֹמֵעַ לוֹ הָיוּ הַגַּיָּסוֹת בָּאוֹת עָלָיו וְהוֹרְגִין אוֹתוֹ. וּלְפִיכָךְ הַנָּבִיא צוֹוֵחַ וְאוֹמֵר שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ. תָּנֵי בְּשֵׁם רַבִּי אֱלִיעֶזֶר, מִקְוֵה יִשְׂרָאֵל ה', מַה הַמָּקוֹם הַזֶּה מְטַהֵר אֶת הַטְּמֵאִים, כָּךְ הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא מְטַהֵר אֶת יִשְׂרָאֵל בִּתְשׁוּבָה. לְכָךְ הוֹשֵׁעַ מַזְהִיר אֶת יִשְׂרָאֵל וְאוֹמֵר לָהֶם, שׁוּבָה עַד ה' אֱלֹהֶיךָ.
O poder que vence a Sua própria medida de justiça

6E aprendemos no Sifrê: "Tu começaste — o juramento — a mostrar ao Teu servo a Tua grandeza" (Deuteronômio 3:24) — esta é a medida da Tua bondade, como está dito: "e agora, engrandeça-se, peço-Te, a força do Eterno..." (Números 14:17). "E a Tua mão" — esta é a Tua destra, que está estendida a todos os que vêm ao mundo, como está dito: "Tua destra, ó Eterno, é gloriosa em força" (Êxodo 15:6), e está escrito: "pois a Tua destra, o Teu braço e a luz do Teu rosto, porque os favoreceste" (Salmos 44:4). E diz: "por Mim jurei, saiu de Minha boca a justiça" — a força — pois Ele, bendito seja o Seu Nome, subjuga com misericórdia o atributo da justiça, como está dito: "quem é D'us como Tu, que perdoa a iniquidade e passa por cima da transgressão?" (Miquéias 7:18), e diz: "voltará, terá misericórdia de nós, subjugará as nossas iniquidades..." E ainda aprendemos no Sifrê: "pois quem há nos céus e na terra..." — não é como o atributo de carne e sangue o atributo do Onipresente. O atributo de carne e sangue: o maior anula o decreto de seu semelhante, mas quem pode revogar a Tua decisão? E assim ele diz: "Ele é Único, e quem O fará voltar atrás?" (Jó 23:13). Rabi Yehudá ben Bava diz: parábola de um homem preso numa prisão real — ainda que dê muito dinheiro, não é possível libertá-lo; mas Tu disseste: "fazei arrependimento e Eu vos receberei", como está dito: "apaguei como névoa as tuas transgressões, e como nuvem os teus pecados; volta a Mim, pois Eu te resgatei" (Isaías 44:22). Por isso Oseias advertiu Israel e disse: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us." E ainda aprendemos no Sifrê: "e nos assentamos no vale, defronte de Bet Peor" (Deuteronômio 3:29). Disse Moshé a Israel: vede que transgressão eu cometi, e quantos pedidos eu fiz, e não me foi perdoado; vede as transgressões que vós cometestes, e o Santo, bendito seja, vos disse: "fazei arrependimento e Eu vos receberei." Rabi Yehudá ben Bava diz: isto ensina que em muitos lugares Israel chegou a transgressão grave, e o Santo, bendito seja, lhes disse: "fazei arrependimento e Eu vos receberei", como está dito: "e agora, Israel, escuta os decretos e os juízos..." (Deuteronômio 4:1).

וְגָרְסִי' בַּסִּפְרֵי אַתָּה הַחִלּוֹתָ, אֶת הַשְּׁבוּעָה, לְהַרְאוֹת אֶת עַבְדְּךָ אֶת גָּדְלֶךָ, זוֹ מִדַּת טוּבְךָ, שֶׁנֶּאֱמַר (במדבר יד, יז) וְעַתָּה יִגְדַּל נָא כֹּחַ ה' וְגוֹ', וְאֶת יָדְךָ, זוֹ יְמִינְךָ שֶׁהִיא פְּשׁוּטָה לְכָל בָּאֵי עוֹלָם, שֶׁנֶּאֱמַר (שמות טו, ו) יְמִינְךָ ה' נֶאְדָּרִי בַּכֹּחַ וְגוֹ', וּכְתִיב (תהלים מד, ד) כִּי יְמִינְךָ וּזְרוֹעֲךָ וְאוֹר פָּנֶיךָ כִּי רְצִיתָם, וְאוֹמֵר בִּי נִשְׁבַּעְתִּי יָצָא מִפִּי צְדָקָה, הַחֲזָקָה, שֶׁהוּא יִתְבָּרֵךְ שְׁמוֹ כּוֹבֵשׁ בְּרַחֲמִים אֶת מִדַּת הַדִּין, שֶׁנֶּאֱמַר (מיכה ז, יח) מִי אֵל כָּמוֹךָ נֹשֵׂא עָוֹן וְעֹבֵר עַל פֶּשַׁע, וְאוֹמֵר יָשׁוּב יְרַחֲמֵנוּ יִכְבֹּשׁ עֲוֹנֹתֵינוּ וְגוֹ'. וְעוֹד גָּרְסִי' בַּסִּפְרֵי אֲשֶׁר מִי אֵל בַּשָּׁמַיִם וּבָאָרֶץ וְגוֹ', שֶׁלֹּא כְּמִדַּת בָּשָׂר וָדָם מִדַּת הַמָּקוֹם. מִדַּת בָּשָׂר וָדָם, הַגָּדוֹל מֵחֲבֵרוֹ מְבַטֵּל גְּזֵרַת חֲבֵרוֹ, אֲבָל מִי יָכוֹל לִמְחוֹת עַל יָדְךָ. וְכֵן הוּא אוֹמֵר וְהוּא בְּאֶחָד וּמִי יְשִׁיבֶנּוּ. רַבִּי יְהוּדָה בֶּן בָּבָא אוֹמֵר, מָשָׁל לְאָדָם שֶׁהוּא נָתוּן בְּקוֹלַר שֶׁל מַלְכוּת, אֲפִלּוּ נוֹתֵן מָמוֹן הַרְבֵּה אִי אֶפְשָׁר לְעַכֵּב, אֲבָל אַתָּה אָמַרְתָּ עֲשׂוּ תְּשׁוּבָה וַאֲנִי מְקַבֵּל, שֶׁנֶּאֱמַר (ישעיהו מד, כב) מָחִיתִי כָעָב פְּשָׁעֶיךָ וְכֶעָנָן חַטֹּאתֶיךָ שׁוּבָה אֵלַי כִּי גְאַלְתִּיךָ. לְכָךְ הוֹשֵׁעַ הִזְהִיר אֶת יִשְׂרָאֵל וְאוֹמֵר שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ. וְעוֹד גָּרְסִי' בַּסִּפְרֵי וַנֵּשֶׁב בַּגַּיְא מוּל בֵּית פְּעוֹר. אָמַר לָהֶם מֹשֶׁה לְיִשְׂרָאֵל, רְאוּ אֵיזוֹ עֲבֵרָה עָבַרְתִּי וְכַמָּה בַּקָּשׁוֹת בִּקַּשְׁתִּי וְלֹא נִסְלַח לִי, רְאוּ עֲבֵרוֹת שֶׁעֲבַרְתֶּם וְאָמַר לָכֶם הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא עֲשׂוּ תְּשׁוּבָה וַאֲנִי מְקַבֵּל. רַבִּי יְהוּדָה בֶּן בָּבָא אוֹמֵר, מַגִּיד שֶׁבְּכַמָּה מְקוֹמוֹת בָּאוּ יִשְׂרָאֵל לִידֵי עֲבֵרָה חֲמוּרָה, וְאָמַר לָהֶם הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא עֲשׂוּ תְּשׁוּבָה וַאֲנִי מְקַבֵּל, שֶׁנֶּאֱמַר (דברים ד, א) וְעַתָּה יִשְׂרָאֵל שְׁמַע אֶל הַחֻקִּים וְאֶל הַמִּשְׁפָּטִים וְגוֹ'.
O sacrifício da culpa transformado em bênção

7E aprendemos no Vaicrá Rabá: "e esta é a lei da culpa" (Levítico 7:1) — assim disse o Santo, bendito seja, a Israel: Meus filhos, Eu sou Aquele que vos disse que Meu desejo está apenas no coração contrito e naquele que não tem transgressão — pois bem, revoguei a Minha palavra: ainda que um homem cometa muitas transgressões, umas sobre as outras, e volte e faça arrependimento, e se humilhe até a terra, e se veja como se metade dele fosse merecedor e metade culpado — como um sacrifício de culpa suspenso, a cada dia — eis que Eu estou com ele em misericórdia, e o recebo em arrependimento, e lhe dou filhos varões duradouros que se ocupam da Torá e guardam as palavras da Torá de sua boca, como está dito: "e o Eterno quis o esmagá-lo pela enfermidade; se puseres a sua alma como sacrifício de culpa, verá semente, prolongará dias, e o propósito do Eterno prosperará em sua mão" (Isaías 53:10). Por isso Oseias adverte Israel e diz: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us."

וְגָרְסִי' בְּוַיִּקְרָא רַבָּה וְזֹאת תּוֹרַת הָאָשָׁם. כָּךְ אָמַר הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא לְיִשְׂרָאֵל, בָּנַי, אֲנִי הוּא שֶׁאָמַרְתִּי לָכֶם אֵין חֶפְצִי אֶלָּא בְּדַכָּא וּבְמִי שֶׁאֵין בּוֹ עֲבֵרָה, חָזַרְתִּי בִּדְבָרַי, אֲפִלּוּ יַעֲשֶׂה אָדָם כַּמָּה עֲבֵרוֹת זוֹ לְמַעְלָה מִזּוֹ, וְיַחְזֹר וְיַעֲשֶׂה תְּשׁוּבָה, וְיַשְׁפִּיל אֶת עַצְמוֹ בָּאָרֶץ, וְיִרְאֶה אֶת עַצְמוֹ כְּאִלּוּ חֶצְיוֹ זַכַּאי וְחֶצְיוֹ חַיָּב, כְּאָשָׁם תָּלוּי, בְּכָל יוֹם, הֲרֵינִי עִמּוֹ בְּרַחֲמִים וּמְקַבְּלוֹ בִּתְשׁוּבָה וְנוֹתֵן לוֹ בָּנִים זְכָרִים שֶׁל קַיָּמָא עוֹסְקִים בַּתּוֹרָה וְיִשְׁמְרוּ דִּבְרֵי תוֹרָה מִפִּיו, שֶׁנֶּאֱמַר (ישעיהו נג, י) וַה' חָפֵץ דַּכְּאוֹ הֶחֱלִי אִם תָּשִׂים אָשָׁם נַפְשׁוֹ יִרְאֶה זֶרַע יַאֲרִיךְ יָמִים וְחֵפֶץ ה' בְּיָדוֹ יִצְלָח. לְכָךְ הוֹשֵׁעַ מַזְהִיר אֶת יִשְׂרָאֵל וְאוֹמֵר, שׁוּבָה יִשְׂרָאֵל עַד ה' אֱלֹהֶיךָ.

עִיּוּן · sobre esta seção

A Vela III se abre, como as anteriores, com um piyyut breve que anuncia o tema, e converge de imediato para um único versículo-âncora: "Volta, Israel, ao Eterno teu D'us" (Oseias 14:2). Sobre ele, Aboab reúne uma cadeia impressionante de leituras rabínicas que, juntas, formam uma declaração teológica: o arrependimento não é apenas perdão técnico, mas via de acesso direto — "até o Trono da Glória". A parábola de Rabi Elazar contrasta a reconciliação humana, que exige testemunhas e reparação pública, com a reconciliação divina, que se contenta com o retorno silencioso do coração.

A narrativa sobre Reuvén — que, segundo o Midrash, foi o primeiro a "abrir" com o arrependimento ao lamentar-se diante da cova vazia — estabelece um paradigma: dele descenderia Oseias, o profeta que formularia o próprio chamado ao arrependimento. As fontes do Sifrê e do Vaicrá Rabá insistem ainda num ponto central da teologia da teshuvá: o atributo divino de misericórdia "subjuga" o atributo da justiça — algo que nenhum poder humano pode fazer diante de um decreto já selado. Esta seção continua na parte seguinte, com o restante da cadeia de fontes sobre a grandeza do arrependimento.