Emunot veDeot · Tratado I · A criação do mundo · Parte VIII

A eternidade do mundo, o relativismo e o ceticismo

מַאֲמָר רִאשׁוֹן · ג׳ (סוֹף)
Saadia Gaon (882–942) · hebraico de Ibn Tibbon (domínio público) · tradução original · PT-BR

Saadia chega às últimas — e mais filosóficas — das treze teorias: a eternidade do mundo (com a autorrefutação do empirismo estrito), o relativismo (“a verdade é o que cada um crê”) e o ceticismo radical, que se mostra insustentável. Com isto, fecha-se a refutação, e a verdade fica firme: o mundo foi criado, do nada.

1
A décima opinião é a doutrina conhecida como a da eternidade do mundo. Os seus adeptos dizem: todas as coisas sempre foram como as vemos — a terra, os céus, as plantas, os viventes —, sem começo nem fim. E a sua maior alegação é que só creem naquilo sobre que cai a sua vista, e os sentidos não lhes captaram, nestes corpos, começo nem fim. Mostrarei que estes são mais insensatos do que todos os anteriores. O início do seu erro é este: depois de afirmarem que “só admitimos o que cai sob os nossos sentidos”, admitiram o que não caiu sob os sentidos! Pois não disseram apenas “não vimos o começo nem o fim dos corpos” — o que seria verdadeiro quanto ao sentido —, mas dizem “já nos ficou claro que os corpos não têm começo nem fim” — e isto é algo que não se pode ver não se vê a eternidade. E, se recuam para alegar que o conceberam pela razão, contra o sentido, abandonam a raiz da sua própria alegação e admitem um conhecimento que não é sensível. E eles próprios se contradizem: cada um crê que as cidades por onde andou, os atos que fez, as pessoas que viu — já distantes dos olhos, ou já mortas — são verdadeiros, embora não os veja agora, porque os conhece pela razão, que reteve a sua forma. E os sentidos não se sobrepõem (a vista não capta o som, o paladar não capta o tato): só a mente reúne todos esses dados. Pergunte-se a um deles, ao ver alguém, “viste-o?”; ele diz “sim” — mas, se a resposta é do sentido, o sentido não fala; e se é da fala, a fala nada viu: prova de que há um conhecimento que o sentido guardou e a fala exprimiu. Ademais, eles temem o que é de temer (a casa que ameaça ruir) e esperam o que se espera (a semeadura, o nascimento) — o que mostra que se conduzem por conhecimento, não só pelo sentido, pois o sentido não alcança a esperança nem o temor; e tratam-se quando adoecem, confiando no que sabem. Assim os conduzimos da crença no sensível à crença no que lhe é adjacente, e adiante, até completar o conhecimento — e então admitem que as coisas são criadas. E a Escritura uniu o conhecimento à razão, ao sentido e à experiência: “não prova o ouvido as palavras, como o paladar prova a comida? Com os anciãos está a sabedoria, e na longura de dias, o entendimento” (Iyov 12:11-12).
‏ודעת העשירי הדעת הידוע בקדמות. והוא, דעת מורכב מצלעות רבות. אפשר ששתפוהו ‏עם ההיולי, ואפשר ששתפוהו עם הארבעה טבעים, ואפשר ששמיהו נפרד לבדו. ואומרים בעליו: כי ‏הדברים כלם לא סרו על מה שאנחנו רואים מהארץ והשמים והצמח והחיים ושאר המקרים, אין ‏להם תחלה ולא סוף. והגדולה שבטענתם, שהם אין מאמינים אלא במה שיפול עליו ראותם, ולא ‏השיגו חושיהם לגשמים האלה תחלה ולא סוף. ואלה, ירחמך האלהים! אשר אני חושב, שבבני אדם ‏מה שיחשב שהם מלאים, המתוכח עמהם שלא תתקיים עליהם טענה. ואבאר שאלה יותר סכלים ‏מכל מה שקדם זכרו, ובאלהים אעזר ואביאם במטה הויכוח, עד שאביאם אל ההודעה בידוע. ואומר ‏כי תחלת טעותם, שאחר שאמרו שלא נודה כי אם במה שיפול עליו חושינו, הודו במה שלא נפל עליו ‏חושם, כי לא אמרו: לא ראינו תחלת הגשמים וסופם, ויצדקו על חושם, אך הם אומרים; כבר ‏התברר לנו שאין להם תחלה ולא סוף, וזה ענין לא יתכן שיראוהו בחוש. וכאשר ישובו לטעון שהם ‏השכילוהו בשכל, הקשה על המוחש, יעזבו שורש טענתם, ויודו בידוע בלתי המוחש אך אני מוצא ‏ואתם סותרים דבריהם, שכל אחד מאמין שהמדינות אשר הלך בם, והמעשים אשר עשה, ובני אדם ‏שראה, והחשבון אשר חשב, וכבר רחקו מעיניו או מתו, אמת, והוא אינו רואה אותם בחושו, מפני ‏שרחקו ממנו, אבל הוא יודע בשכלו אשר קבל צורתם דמותם ונטבעו אצלו. אבל אני רואה אותם ‏סותרים דבריהם, אחר שישמעוהו ויראוהו. והוא, שחוש הראות אין לו ממשלת על השמע, וחוש ‏הטעם אין לו ממשלת על המשוש. וכאשר יגיעו חושי האדם לדבר שיש לו מראה וקול וטעם ומשוש, ‏אם לא יהיה הנה מדע תקבץ בו הנפש כל אלה המוחשים, לא תגיע אליהם. ואחר כן אני מוצא כל ‏אחד מהם כשהוא רואה אדם, ואחר כן ישאלוהו: הראית אותו, אומר כן, ואם המענה הוא לחוש, הוא ‏איננו מדבר, ואם המענה לדבור, הוא לא ראה מאומה. וזאת ראיה שיש הנה מדע צפנהו חוש ‏הראות והליץ בעדו הדבור. ובאמרם כי אין מדע כי אם מה שיפול עליו החוש, הם עוזבים זה ‏השרש. והוא שהם כשאין להם לקיים דבר כי אם בחוש, אם כן אין להם גם כן לבטל כי אם בחוש, ‏ומי יתן שיאמרו באי זה חוש בטלו כל מדה, בלתי המוחש, בראות או בשמע או בזולת זה; ובמצאנו ‏שהם יראים מהדברים שיש לירא מהם, כמו הבית הרעוע שיפול עליהם, ויקוו הדברים המקווים כמו ‏הזרע והלידה, ממה שיורה כי כלם מתנהגים במדע ולא בחוש לבד, כי אין החוש נופל על תקוה ‏ויראה. ובמה שאנחנו רואים אותם שהם מתרפאים בעת החולי וכ"ש ברפואות הנמאסות, אשר הם ‏מרגישים בצערם, והם חושבים שהם עושים בטבעם, ראיה שאינם סומכים על החוש, כי אם על ‏המדע. ובשאלנו אותם על השלג, אשר עינינו רואות אותו יורד מן האויר, אם הוא חלק מן האויר, ‏יתבאר ענינו שאם ישימוהו חלק מן האויר יבערו. ואם ישימוהו חלק מן המים ויאמרו, אבל האויר ‏הקפיאו, כבר הודו בידוע ועזבו המוחש. וכ"ש אם יודו בהיותו אד קודם היותו מים, ואי זה סבה ‏העלתהו מן הארץ, או היתה לסבה ההיא סבה אחרת, כ"ש שכבר הודה במה שיש אחר המוחש. ‏ואנחנו לא נסיר שוטינו מעליהם, עד שנביאם מהאמונה במוחש אל האמונה במה שסמוך לו. ואם יש ‏שם שלישי, אל מה שסמוך, למה שסמוך לו. ואם יש שם רביעי אל מה שסמוך, למה שסמוך לו, וכן ‏לעולם, עד אשר ישלם המדע, ונודהו בו על חדוש הדברים. ואלה השמונה פנים הם חייבים בהם עם ‏השנים עשר הראשונים, רצוני לומר: החדוש וארבע ראיותיו, וארבע ראיות המחדש, וד' דאיות היות ‏דבר לא מדבר, ויהיו עשרים. ומי שיש מהם שחבר ההיולי אל מאמרו, יתחייב במה שיש עליו מן ‏התשובה. ומי שיש מהם שחבר הטבעים אל מאמרו, יתחייב מה שיש עליהם מן התשובות. ‏והספרים כבר חברו הידוע אל המושכל ואל המוחש ואל הטבע, באמרו (איוב י"ב י"א) הלא אזן מלין ‏תבחן וחיך אכל יטעם לו. (בישישים חכמה וארך ימים תבונה.)‏
Nota — a eternidade do mundo, e os limites do empirismo. Esta é a teoria mais célebre que a tradição enfrentou: a eternidade do mundo (a posição que o Rambam discutiria longamente). Os seus adeptos diziam crer “só no que os sentidos captam”. Saadia mostra a autocontradição: não se vê a eternidade — afirmá-la já é ir além do sentido. E, num belo argumento epistemológico, demonstra que ninguém vive só pelos sentidos: cremos no que a memória guarda (lugares e pessoas ausentes), no que a razão infere, no que esperamos e tememos (o sentido não alcança esperança nem medo). É a mente, não o sentido isolado, que conhece — exatamente como ensinava a Introdução (as fontes do conhecimento).
2
A décima primeira opinião é a dos obstinados: dizem que as coisas são, ao mesmo tempo, eternas e criadas — pois, para eles, a verdade das coisas não passa daquilo que as opiniões dizem a verdade é o que cada um crê. São mais insensatos do que todos. O primeiro erro: as coisas não existem por causa das opiniões; as opiniões é que existem por causa das coisas, para entendê-las como realmente são — e estes inverteram tudo, pondo as coisas a seguir as opiniões. Pensam que, se dois discordam sobre algo, então a coisa tem duas verdades. Mas isso leva a absurdos: teria dez verdades por dez crentes, e ganharia ou perderia uma verdade a cada crente que surgisse ou desistisse; e, se todos a esquecessem, não teria verdade alguma. E o mentiroso que diz de um vivo “ele está morto” conferir-lhe-ia a “verdade da morte”! E a mesma cor vermelha, vista por dois — um crendo-a branca, outro preta —, seria branca e preta ao mesmo tempo, anulando-se o seu vermelho real. E a Escritura disse de quem pensa que a coisa segue a sua crença: “ó tu, que te despedaças na tua ira — será a terra abandonada por tua causa?” (Iyov 18:4).
‏והדעת האחר עשר הוא דעת בעלי העקשות. אלה שמים הנמצאות, קדמוניות מחודשות ‏יחד, כי אמתת הדברים אצלם אינה אלא כפי הדעות, והם יותר סכלים מכל שקדם זכרו. ותחלת מה ‏שאבאר מסכלותם, כי הדברים לא היו בעבור הדעות, אבל הדעות היו בעבור הדברים שיבינום על ‏אמתם, והפכו אלה הכסילים הדבר, ושמו הדברים הולכים אחר הדעות. וכבר הקדמנו בפתיחת ‏הספר הזה דברים קצרים בענין הזה, והנחתי דבר אחר בו אומר אותו הנה. והוא, שאלה חושבים כי ‏הדבר כשחולקים בו שנים. יאמינהו האחד על דרך אחת, ויאמינהו השני על דרך אחרת, יתחייב ‏שיהיה לדבר הוא שתי אמתות, ומאמרם זה מביא אל דרכים רבים מן ההפסד, ואזכור מהם שבעה. ‏אומר, כאשר מחייבים שתי אמונות, כן יהיו חייבים שהאמונות מחייבות לדבר עשרה אמתות. ואחר ‏כן התחייבו, שעצם הדבר אשר יש לו עשר אמתות בעבור עשרה מאמינים, שיהיה בכל עת שיראה ‏אדם אחר לדבר ההוא אמונת אחד עשר, תוסיף אמת אחת באמתותיו, ושיהיה בכל עת שתבטל ‏אצל אדם מן העשר אמונות, שתבטל בזה אחת מאמתותיו, ושלא יפסקו על דבר בעצמו כמה יש לו ‏מן האמתות, כי לא פגשו כל בני אדם וידעו כמה יש לו אצלם מפני האמונות. ויתחייבו עוד, שאם בני ‏אדם יהיו טרודים שלא יעיינו באי זה דבר ולא האמינו לו ענין כלל, שיבטל הדבר ההוא ולא תהיה לו ‏אמת כלל. וכאשר יתחייב, כי השתי דעות שהם בשתי ראיות, מקנים הדבר הא' שתי אמתות, ‏יתחייב כמוהו בשתי הדעות, שהאחד מהם בראיות והשני בזדון, רוצה לומר: שמזידים בו לומר ‏השקר, שיקנו הדבר שתי אמתות, ויהיה כזב, מי שכזב על פלוני החי ואמר שהוא מת, מקנהו ‏אמתת המות, כאשר הקנהו צדק, מי שצדק עליו החיים. וכאשר יתחייב זה בשני מאמרים האחד ‏צדק והאחד כזב, יתחייב גם כן בשני מאמרים שניהם כזב, ויהיה אז המראה האדום, כשיראו אותו ‏השנים, ומאמין האחד שהוא לבן, והשני שהוא שחור, יהיה המראה ההוא לבן ושחור יחד, ותבטל ‏אמתתו אשר היא האודם. חוץ ממה שהם חייבים במה שכתבנוהו מאמתות הדברים בפתיחת ‏הספר הזה, ומן הראיות הנזכרות בחדוש. ואמר הכתוב במי שחשב שהדבר הולך אחר אמונתו ‏ונעתק עם מחשבתו, (איוב י"ח ד') טורף נפשו באפו הלמענך תעזב ארץ:‏
Nota essencial — contra o relativismo. A décima primeira teoria é o relativismo: “a verdade é apenas o que cada um crê”. Saadia o desmonta com uma inversão certeira: as coisas não existem para servir às opiniões — as opiniões é que devem ajustar-se às coisas. Se a crença determinasse a verdade, a mesma cor seria branca e preta ao mesmo tempo, e um vivo seria “morto” por alguém o afirmar. A realidade é o que é, independentemente do que pensamos dela. É a mesma tese da Introdução: “o sábio ajusta a sua opinião à realidade; o tolo pensa que a realidade segue a sua opinião”. Um antídoto atemporal contra o “cada um tem a sua verdade”.
3
A décima segunda opinião é a da suspensão do juízo: pensaram que o correto é o homem suspender e não crer em nada, pois a investigação estaria cheia de dúvidas, e a verdade, como um relâmpago, não se deixaria apanhar. São mais insensatos do que os obstinados — pois estes ao menos juntaram falsidades à verdade, enquanto aqueles se abstêm da verdade e da falsidade juntas. Refutação: se a “verdade” deles é a suspensão, então têm de suspender também a própria suspensão, e não decretá-la verdadeira — autocontradição. E o próprio ato de argumentar para convencer outros a suspender já os faz sair da suspensão e afirmar pelo conhecimento. Além disso, eles recorrem à razão quando precisam agir, como recorrem à vista quando precisam ver — o que anula a suspensão e confirma o conhecimento como se confiam os sentidos. E contratam o artesão perito e o médico experiente escolhendo o que sabem ser melhor; e planejam, em tudo o que tem um fim, que esse fim seja bom; e louvam os que fazem o bem e censuram os que fazem o mal — tudo isto anula a suspensão e confirma as verdades. Como diz a Sabedoria: “entendei, ó simples, a prudência; e vós, insensatos, sede de coração entendido” (Mishlei 8:5).
‏והדעת השנים עשר דעת העמידה. אלה האנשים חשבו, כי האמת הוא שיעמוד האדם ‏ולא יאמין בדבר, כי אמרו: כי העיון רב ספקות, ואנחנו רואים, כמו הברק הלוהט, לא יאצר ולא ‏יתפש, והראוי שנעמוד מהאמין. ואלה יותר סכלים מאנשי העקשות, מפני שהם חברו אל האמתת ‏הנמצאות שקרים, ואלה עמדו מהאמת והשקר יחדיו. וראיתי לבאר מה שיש עליהם בזה להשיבם ‏בו אל האמת, כי הם יתוקנו בדבר עמהם בדרך העיון, אם לא טבעו באולת שנתיאש מהם, כמו הכת ‏אשר אחריהם ואומר, אם תהיה אצלם אמתת כל דבר העמידה ממנו, הם חייבין שיעמדו מן ‏העמידה, ולא יגזרו עליה שהיא האמת, ולא דנתי עליהם בזה עד שדנתי בו על עצמי, כי כאשר ‏האמנתי כי המדע אמת, האמנתי שבו ידעתי שהוא האמת. ואחר כן אומר, כי דבריהם עם ‏המדברים עמם לחייבם בעמידה, יוצאים בזה ממה שטענוהו, ובאים להצדיק במדעים, ולולי זה לא ‏היו חושבים לקיים העמידה. ואומר עוד, כי רוצם עמנו אל שכלם, בעת הצרך אל ההנהגה; כאשר ‏הם רצים אל ראותם, בעת שהם צריכים לראות, ואל שמעם, בעת שהם צריכים לשמוע, יבטל ‏עמידתם ויאמת המדעים, כמו החושים. ואומר עוד: כי מה שהם שוכרים האומן הבקי והרופא ‏המומחה, והמשער המופלג, ממה שמורה כי לא יאמינו בענין העמידה, ואלו היה הדבר כן, היו ‏לוקחים כל מי שימצאוהו. ואומר עוד: כי זכרם מה שהיה מן הפעלים, ומה שקרה להם מן המקרים, ‏וכל שכן אם יגזרו עליו העדות, ממה שמבטל העמידה ויקיים האמתות. ואומר עוד: כי השתמשם ‏במחשבה בכל דבר שיש לו אחרית; מבקשים שתהיה אחריתו טובה ולא רעה, בטול העמידה והכנע ‏אל האמתות. ואומר עוד: כי מה שהם משבחים המטיבים, ומגנים המריעים, וכן שהם מצדיקים ‏הצדיקים, ומכזיבים הכוזבים, ממה שמבטל העמידה ומקיים האמתות. ואלה הארבעה עניינים עם ‏מה שקדם בפתיחת הספר, יעירום על אמתת האמת, ונורם בו על חדוש הדברים, וכמו שצותה ‏החכמה ואמרה (משלי ח' ה') הבינו פתאים ערמה וכסילים הבינו לב:‏
4
A décima terceira opinião é a dos completamente insensatos: além de negarem os conhecimentos da razão, negam também os sentidos, dizendo que nada é verdadeiro — nem o que se conhece, nem o que se percebe. São os mais insensatos de todos: se lhes perguntam “pode a coisa ser eterna-e-não-criada, ou criada-e-não-eterna, ou ambas, ou nenhuma?”, dizem “sim” a tudo; e o mesmo para “um homem ser homem-e-não-jumento, ou jumento-e-não-homem, ou ambos, ou nenhum”. Com quem a tolice ou a obstinação levou a tal ponto não há como dialogar, nem proveito em discutir — pois a toda prova que se lhe traga, ele a nega e se agarra à teimosia. Mas o modo de tratá-los, que D’us se compadeça, é este: que tenham fome até se queixarem da fome, sede até a sede os alcançar, e recebam golpes dolorosos até gritarem. Quando confessam a dor, já admitiram o sensível; quando pedem comida, bebida e descanso, já admitiram o que é adjacente ao sensível. E, daí, elevamo-los de coisa em coisa até o conhecimento completo, mostrando-lhes que as coisas são criadas. E, se nem assim admitirem, caíram no desespero da correção — e sobre eles diz a Escritura: “ainda que pisasses o insensato com a mão de pilão, no almofariz, ... não se apartaria dele a sua insensatez” (Mishlei 27:22).
‏והדעת השלשה עשר דעת הסכלים. והם העם אשר עם הכחשתם המדעים כחשו ‏המוחשות עוד, ואמרו: כי אין אמת לשום דבר כלל, לא לידוע ולא למוחש. והם יותר סכלים ממה ‏שקדם זכרם, כי הם כאשר יאמר להם, היתכן שיהיה הדבר הקדמון לא חדש, או חדש לא קדמון, או ‏חדש וקדמון יחדיו, או לא חדש ולא קדמון, יאמרו כן. וכאשר יאמר לאחד מהם, יתכן שיהיה האדם ‏ההוא אדם לא חמור, או חמור לא אדם, או אדם וחמור יחד, או לא חמור ולא אדם, אומרים עוד כן. ‏ומי שהביאתהו האולת, או הוציאתהו העקשות אל ענין כזה, אין אופן לדבר אתו, ולא תועלת ‏בהתוכח עמו, והוא, שכל ראיה שתשוב עליהם בה, מכחישים בה ומחזיקים בעקשות ובהבהלה, ‏ובכמוהם אמר הכתוב (שם י"ח א') בכל תושיה יתגלע. ואמר עוד (שם כ"ג ט) באזני כסיל אל תדבר ‏כי יבוז לשכל מליך. ומי שמתוכח עמהם ויאמר להם: במדע אמרתם שאין מדע או באולת? אז יהיו ‏במבוכה מפני שאין אצלם לעיון דרך אמת. אך הפנים, ירחמך האלהים! בזה, שירעבו עד שיתרעמו ‏מהרעב, ויצמאו עד שיגיע מהם הצמא, ויוכו המכות המכאיבות עד שיבכו ויזעקו. וכאשר יבטאו ‏להודאה בכאב, כבר הורו במוחש, וכאשר יבקשו המאכל והמשתה והמנוחה, כבר הודו בתחלת ‏דבר שסמוך למוחש. ולא נסור מהם להעלותם מדבר אל דבר, עד שנעלם אל המדע השלם, ונורם ‏בו שהדברים מחודשים. ואם הם לא יודו בדברים אלה, כבר נפלו ביאוש הגמור מהתקן, ובם אמר ‏הכתוב (שם כ"ז כ"ב) אם תכתוש את האויל במכתש בתוך הריפות בעלי לא תסור מעליו אולתו:‏
Nota — o ceticismo é insustentável, e a conclusão. As duas últimas teorias — suspender todo juízo, e negar até os sentidos — são, para Saadia, autorrefutadas: quem suspende tudo teria de suspender a própria suspensão; e o cético radical, ainda assim, come quando tem fome, foge do perigo, contrata o médico, planeja o futuro — ou seja, vive pela razão e pelos sentidos que diz negar. A realidade (a fome, a dor) refuta-o melhor do que qualquer argumento. Com isto, encerram-se as treze teorias, e fica firme a primeira verdade: o mundo é criado, e criado do nada. As demais opiniões são apenas ramos destas — caída a raiz, caem os galhos.
5
Caberia mencionar aqui outras opiniões, além destas treze; mas não são raízes — são apenas ramos de uma raiz, ou combinações de duas ou três —, e não é preciso mencioná-las nem refutá-las. Ao expor estas treze raízes e o que as refuta, anulei com isso os seus ramos, e cortaram-se os seus galhos; e ficou firme a primeira raiz: que as coisas são criadas, e que Aquele que as criou as fez não de outra coisa — como expliquei e esclareci.
וראוי לבאר הנה דעות אחרים מלבד אלה השנים עשר, אבל אינם שרשים, אך קצתם סעיפים ‏משרש אחד, וקצתם סעיפים נקבצו משני שרשים א' משלשה, ואין צריך לזכרם הנה ולא להשיב ‏עליהם. אבל בזכרי אלה השנים עשר שרש, ובארתי השובר עליהם, בטלתי בזה סעיפיהם ונכרתו פארותם, והתקיים השרש הראשון, כי הדברים מחודשים, ושמחדשם חדשם לא מדבר, כאשר בארתי ופרשתי:

Sobre esta seção · עִיּוּן

O conhecimento é mais do que ver

Ao enfrentar a eternidade do mundo, Saadia faz uma fina lição de epistemologia: quem diz crer “só no que vê” não percebe que vive, o tempo todo, de conhecimento que excede o ver — a memória, a inferência, a esperança, o medo. Negar isso seria deixar de viver. A razão não é inimiga da experiência; é o que a organiza e completa.

A verdade não se vota

Contra o relativismo, Saadia é cirúrgico: a realidade não muda conforme as opiniões. Se bastasse crer para tornar verdadeiro, a mesma coisa seria branca e preta a um só tempo. A verdade é uma vara que mede as opiniões — não o contrário. É um dos pontos mais atuais da obra: num tempo de “cada um com a sua verdade”, Saadia lembra que há um mundo real, anterior e independente das nossas crenças.

Caída a raiz, caem os galhos

O ceticismo total, observa Saadia, não se sustenta nem por um dia: o cético age, escolhe e teme como todos. E, encerradas as treze teorias, a conclusão de todo o capítulo é uma só — o mundo foi criado, do nada. As outras posições eram apenas ramos; refutada a raiz que as alimentava, secam por si. A verdade fica de pé, agora confirmada tanto pela revelação quanto pela razão.

Sobre esta tradução

Obra: Saadia Gaon (882–942), Sefer haEmunot vehaDeot, Tratado I, capítulo 3 (segmentos 21-25, fim do capítulo), na versão hebraica de Rav Yehudá Ibn Tibbon, de domínio público (ed. Leipzig, 1864; Sefaria). A redação em português é original; não se reproduz nenhuma tradução moderna protegida por direitos autorais.

Esta parte conclui o capítulo 3 (a refutação das treze teorias): a eternidade do mundo, o relativismo e o ceticismo. Os segmentos longos foram condensados nos pormenores (marcados com “...”), preservando-se os argumentos. Acréscimos entre colchetes esclarecem o sentido. As notas e a seção de estudo são originais. Seguem-se ainda, no Tratado I, breves capítulos sobre o “lugar” e a conclusão. Eventuais imprecisões são de nossa responsabilidade.