הֲלָכוֹתAs halachot do capítulo
1
(שמות כ״ב:כ׳) וגר לא תונה ולא תלחצנו לא תונה לו בדברים ולא תלחצנו בממון אל תאמר לו אמש היית עובד הבל ואתה מקודם עד עכשיו חזיר בין שיניך אתה עומד ומדבר עמי ומניין להונאתו (נ"א שאם הוניתו) שהוא יכול לומר כי גרים הייתם מכאן היה ר׳ נתן אומר מום שבך אל תאמר לחבירך:
(Êxodo 22:20) "E ao convertido (ger) não maltratarás, nem o oprimirás" — não o maltratarás com palavras, e não o oprimirás em questões de dinheiro. Não lhe digas: "ontem ainda adoravas o vazio — os ídolos —, e até agora há carne de porco entre os teus dentes, e já te pões a falar comigo?". E de onde se sabe que, se o maltrataste, ele pode dizer-te "também vós fostes estrangeiros"? Daqui dizia Rabi Natan: "o defeito que há em ti, não o atribuas ao teu próximo".
2
ראב"י אומר לפי שסורו רע הזהיר עליו הכתוב במקומות הרבה [וגר לא תונה ולא תלחצנו] (שם כג) וגר לא תלחץ (וגר לא תונה) ואתם ידעתם את נפש הגר הוא שסורו רע הזהיר עליו הכתוב במקומות הרבה:
Rabi Eliézer ben Yaakov diz: porque a sua índole anterior é propensa a recair, a Escritura advertiu a respeito dele em muitos lugares — "e ao convertido não maltratarás, nem o oprimirás"; (Êxodo 23) "e ao convertido não oprimirás"; "e ao convertido não maltratarás"; "e vós conheceis a alma do convertido". Porque a sua índole é propensa a recair, a Escritura advertiu a respeito dele em muitos lugares.
3
חביבין הגרים שבכל מקום מכנה אותם כישראל שנא׳ (מלאכי א׳:ב׳) אהבתי אתכם אמר ה׳ (ישעיהו מ״א:ח׳) ואתה ישראל עבדי יעקב אשר בחרתיך ונאמר אהבה בישראל שנאמר אהבתי אתכם אמר ה׳ ונאמר אהבה בגרים (דברים י׳:י״ח) שנאמר ואוהב גר לתת לו לחם נקראו ישראל עבדים והגרים שנאמר (ישעיהו נ״ו:ו׳) להיות לו לעבדים נאמר רצון לישראל שנאמר (שמות כ״ח:ל״ח) והיה על מצחו תמיד לרצון ונאמר רצון בגרים שנאמר (ישעיהו נ״ו:ז׳) עולותיהם וזבחיהם לרצון על מזבחי נאמר שמירה בישראל שנאמר (תהלים קכא) ה׳ שומרך ונאמר שמירה בגרים שנאמר (שם קמו) ה׳ שומר את גרים נאמר שירות בישראל שנאמר (ישעיהו ס״א:ו׳) ואתם כהני ה׳ תקראו משרתי אלהינו [יאמר לכם] ונאמר שירות בגרים שנאמר (שם נו) ובני נכר הנלוים על ה׳ לשרתו חביבין גרים שלא מל א"א לא בן כ׳ ולא בן למ"ד אלא בן צ"ט שנה שאלו מל א"א בן כ׳ ובן למ"ד לא היה גר שנתגייר מן כ׳ שנה ומעלה או בן למ"ד שנה ומעלה אלא הקב"ה היה עמו ובא עד שהגיע לצ"ט שנה שלא לנעול דלת בפני הגרים א"א קרא עצמו גר שנאמר (בראשית כ״ג:ד׳) גר ותושב וגו׳ דוד מלך ישראל קרא עצמו גר שנאמר (תהילים ל״ט:י״ג) כי גר אנכי עמך וכן הוא אומר (ד"ה א כט) כי גרים אנחנו לפניך וגו׳ חביבה א"י שמכשרת גרים היה בא"י ואמר גר אני מקבלים אותו מיד ובחוצה לארץ אין מקבלין אותו אלא אם כן היו עדיו עמו וחביבה א"י שהיא מכפרת על עונות ופשעים שנאמר (ישעיהו ל״ג:כ״ד) ובל יאמר שכן חליתי וכן אתה מוצא בד׳ כיתות העומדים לפני הקדוש ברוך הוא שנאמר (שם מב) זה יאמר לה׳ אני זה שכלו למקום ולא נתערב בו חטא וזה יקרא בשם יעקב אלו גרי הצדק וזה יכתוב ידו לה׳ אלו בעלי תשובה ובשם ישראל יכנה אלו יראי שמים:
São amados os convertidos, pois em todo lugar a Escritura os designa como o próprio Israel. Disse-se "amor" em relação a Israel — conforme está dito (Malaquias 1:2): "Amei-vos, disse o Eterno", (Isaías 41:8) "mas tu, Israel, meu servo, Jacó, a quem escolhi" — e disse-se "amor" em relação aos convertidos, conforme está dito (Deuteronômio 10:18): "e ama o convertido, dando-lhe pão". Foram chamados "servos" tanto Israel como os convertidos, conforme está dito (Isaías 56:6): "para serem para Ele servos". Disse-se "agrado" (ratzon) em Israel (Êxodo 28:38), "e estará sobre a sua fronte continuamente, para agrado deles", e disse-se "agrado" nos convertidos (Isaías 56:7), "os seus holocaustos e os seus sacrifícios serão para agrado, sobre o meu altar". Disse-se "guarda" em Israel (Salmos 121), "o Eterno é o teu guardião", e disse-se "guarda" nos convertidos (Salmos 146), "o Eterno guarda os convertidos". Disse-se "serviço sagrado" em Israel (Isaías 61:6), "e vós sereis chamados sacerdotes do Eterno, e dir-se-á de vós: ministros do nosso D'us", e disse-se "serviço" nos convertidos (Isaías 56), "e os filhos do estrangeiro, que se unem ao Eterno para servi-Lo". São amados os convertidos: Abraão, nosso pai, não se circuncidou com 20 anos nem com 30, mas com 99 anos — pois, se Abraão se tivesse circuncidado com 20 ou 30 anos, um convertido só poderia converter-se dos 20 anos para cima ou dos 30 para cima; mas o Santo, bendito seja, foi paciente com ele até que Abraão chegasse aos 99 anos — para não trancar a porta diante dos convertidos. Abraão chamou a si mesmo "convertido", conforme está dito (Gênesis 23:4): "estrangeiro e residente sou eu convosco". Davi, rei de Israel, chamou a si mesmo "convertido", conforme está dito (Salmos 39:13): "pois sou estrangeiro contigo"; e assim diz (I Crônicas 29): "pois somos estrangeiros diante de Ti". Amada é a Terra de Israel, que torna aptos os convertidos: se alguém estava na Terra de Israel e disse "sou convertido", aceitam-no de imediato; mas, fora da Terra, não o aceitam a menos que as suas testemunhas estejam com ele. E amada é a Terra de Israel, que expia os pecados e as transgressões, conforme está dito (Isaías 33:24): "e nenhum morador dirá: estou doente — o povo que nela habita tem perdoada a iniquidade". E assim achas nos quatro grupos que se mantêm diante do Santo, bendito seja, conforme está dito (Isaías 44): "este dirá: do Eterno sou eu" — este, que é todo voltado ao Onipresente, e não se mesclou nele pecado; "e aquele se chamará pelo nome de Jacó" — estes são os convertidos justos (gerei ha-tzedek); "e aquele inscreverá com a sua mão que é do Eterno" — estes são os penitentes (baalei teshuvá); "e pelo nome de Israel se cognominará" — estes são os tementes aos Céus (yirei shamayim).
Nota — a circuncisão de Abraão aos noventa e nove anos O midrash lê a idade tardia de Abraão como uma lição de portas abertas: se o primeiro a entrar na aliança o tivesse feito jovem, ficaria implícito que só os jovens podem converter-se. Ao circuncidar-se aos noventa e nove, Abraão deixa a porta escancarada — "para não trancar a porta diante dos convertidos", em qualquer idade. O capítulo coroa o tratado com uma cascata de versículos que iguala o convertido a Israel em amor, agrado, guarda e serviço, até os "quatro grupos" diante de D'us, em que o convertido justo está ao lado de Israel.
מְפָרְשִׁיםA sugyá e os comentadores · Bava Metzia 59b
O fecho do tratado é o seu coração: o amor ao convertido. A sugyá de Bava Metzia 59b, com Rashi, traz a advertência contra magoá-lo "em trinta e seis lugares" e a regra de ouro de Rabi Natan; o Rambam (Hilchot De'ot 6) fixa as duas mitzvot de amá-lo; e o Shulchan Aruch (Choshen Mishpat 228) põe-no em lei viva.
Bava Metzia 59b
תָּנוּ רַבָּנַן: הַמְאַנֶּה אֶת הַגֵּר, עוֹבֵר בִּשְׁלֹשָׁה לָאוִין. וְהַלּוֹחֲצוֹ, עוֹבֵר בִּשְׁנַיִם.
Ensinaram os Sábios: aquele que maltrata o convertido com palavras transgride três proibições; e aquele que o oprime em dinheiro transgride duas.
Bava Metzia 59b
תַּנְיָא, רַבִּי אֱלִיעֶזֶר הַגָּדוֹל אוֹמֵר: מִפְּנֵי מָה הִזְהִירָה תּוֹרָה בִּשְׁלֹשִׁים וְשִׁשָּׁה מְקוֹמוֹת, וְאָמְרִי לַהּ: בְּאַרְבָּעִים וְשִׁשָּׁה מְקוֹמוֹת, בְּגֵר? מִפְּנֵי שֶׁסּוֹרוֹ רַע.
Foi ensinado: Rabi Eliézer, o Grande, diz: por que a Torá advertiu — em trinta e seis lugares, e há quem diga: em quarenta e seis lugares — a respeito do convertido? Porque a sua índole é propensa a recair.
Bava Metzia 59b
מַאי דִּכְתִיב ״וְגֵר לֹא תוֹנֶה וְלֹא תִלְחָצֶנּוּ כִּי גֵרִים הֱיִיתֶם בְּאֶרֶץ מִצְרָיִם״? תְּנֵינָא, רַבִּי נָתָן אוֹמֵר: מוּם שֶׁבְּךָ אַל תֹּאמַר לַחֲבֵרֶךָ. וְהַיְינוּ דְּאָמְרִי אִינָשֵׁי: דִּזְקִיף לֵיהּ זְקִיפָא בִּדְיוּתְקֵיהּ, לָא נֵימָא לֵיהּ לְחַבְרֵיהּ זְקֵיף בִּינִיתָא.
O que significa o que está escrito (Êxodo 22:20): "e ao convertido não maltratarás, nem o oprimirás, pois fostes estrangeiros na terra do Egito"? Aprendemos: Rabi Natan diz: "o defeito que há em ti, não o atribuas ao teu próximo". E é isto que as pessoas dizem: aquele que tem um parente enforcado na sua família, não diga ao seu companheiro "pendura-me o peixe".
Rashí · Bava Metzia 59b
המאנה את הגר - אונאת דברים:
"Aquele que maltrata o convertido" — trata-se do maltrato com palavras (ona'at devarim).
Rashí · Bava Metzia 59b
מום שבך אל תאמר לחברך - כיון דגרים הייתם גנאי הוא לכם להזכיר שם גירות:
"O defeito que há em ti, não o atribuas ao teu próximo" — uma vez que vós próprios "fostes estrangeiros", é vergonhoso para vós mencionar contra ele o termo "conversão".
רַמְבַּ״םMishné Torá · Hilchot De'ot 6 (o amor ao convertido)
Rambam · De'ot 6:3
מִצְוָה עַל כָּל אָדָם לֶאֱהֹב אֶת כָּל אֶחָד וְאֶחָד מִיִּשְׂרָאֵל כְּגוּפוֹ שֶׁנֶּאֱמַר (ויקרא יט יח) "וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ". לְפִיכָךְ צָרִיךְ לְסַפֵּר בְּשִׁבְחוֹ וְלָחוּס עַל מָמוֹנוֹ כַּאֲשֶׁר הוּא חָס עַל מָמוֹן עַצְמוֹ וְרוֹצֶה בִּכְבוֹד עַצְמוֹ. וְהַמִּתְכַּבֵּד בִּקְלוֹן חֲבֵרוֹ אֵין לוֹ חֵלֶק לָעוֹלָם הַבָּא:
É preceito sobre cada pessoa amar a cada um e cada um de Israel como a si próprio, conforme está dito (Levítico 19:18): "e amarás o teu próximo como a ti mesmo". Por isso, é preciso falar do seu louvor e zelar pelo seu dinheiro como zela pelo próprio dinheiro, e como quer a própria honra. E quem se honra com a vergonha do seu companheiro não tem parte no Mundo Vindouro.
Rambam · De'ot 6:4
אַהֲבַת הַגֵּר שֶׁבָּא וְנִכְנָס תַּחַת כַּנְפֵי הַשְּׁכִינָה שְׁתֵּי מִצְוֹת עֲשֵׂה. אַחַת מִפְּנֵי שֶׁהוּא בִּכְלַל רֵעִים וְאַחַת מִפְּנֵי שֶׁהוּא גֵּר וְהַתּוֹרָה אָמְרָה (דברים י יט) "וַאֲהַבְתֶּם אֶת הַגֵּר". צִוָּה עַל אַהֲבַת הַגֵּר כְּמוֹ שֶׁצִּוָּה עַל אַהֲבַת עַצְמוֹ שֶׁנֶּאֱמַר (דברים ו ה) "וְאָהַבְתָּ אֵת ה' אֱלֹהֶיךָ". הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא עַצְמוֹ אוֹהֵב גֵּרִים שֶׁנֶּאֱמַר (דברים י יח) "וְאֹהֵב גֵּר":
Amar o convertido que veio e ingressou sob as asas da Presença Divina são dois preceitos positivos: um, porque ele está incluído entre os "próximos" (re'im), e outro, porque ele é convertido, e a Torá disse (Deuteronômio 10:19): "e amareis o convertido". D'us ordenou sobre o amor ao convertido como ordenou sobre o amor a Si mesmo, conforme está dito (Deuteronômio 6:5): "e amarás o Eterno, teu D'us". O próprio Santo, bendito seja, ama os convertidos, conforme está dito (Deuteronômio 10:18): "e ama o convertido".
פּוֹסְקִיםShulchan Aruch · Choshen Mishpat 228
Shulchan Aruch · Choshen Mishpat 228:1
כשם שאונאה במקח וממכר כך אונאה בדברים וגדולה אונאת דברים מאונאת ממון שזה ניתן להשבון וזה לא ניתן להשבון זה בגופו וזה בממונו והצועק על אונאת דברים נענה מיד: הגה וי"א דאין מצווין על אונאת דברים אלא ליראי השם (נ"י פרק הזהב) ומי שמאנה את עצמו מותר להוניהו (שם בשם המדרש):
Assim como há fraude (ona'á) na compra e na venda, assim há fraude nas palavras (ona'at devarim); e maior é a fraude com palavras do que a fraude com dinheiro — pois esta é passível de restituição e aquela não é passível de restituição; esta atinge o seu dinheiro e aquela atinge a sua própria pessoa. E quem clama a D'us por causa da fraude com palavras é respondido de imediato. (Glosa: e há quem diga que a proibição da fraude com palavras obriga sobretudo os tementes a D'us; e quem maltrata a si mesmo — é permitido maltratá-lo.)
Shulchan Aruch · Choshen Mishpat 228:2
צריך ליזהר ביותר באונאת הגר בין בגופו בין בממונו לפי שהוזהר עליו בכמה מקומות:
É preciso ter cuidado, ainda mais do que com os demais, com a fraude ao convertido — seja em sua pessoa, seja em seu dinheiro —, porque a Escritura advertiu a respeito dele em vários lugares.
Do rigor ao amor. O tratado abriu dissuadindo o candidato e fecha abraçando-o sem reservas. A mesma Torá que, no primeiro capítulo, mandava advertir o convertido das durezas de Israel, adverte aqui — "em trinta e seis lugares" — contra magoá-lo, e iguala-o a Israel no amor de D'us. Entre a porta examinada da entrada e a porta escancarada de Abraão "aos noventa e nove anos", a Massechet Gerim ensina que examinar a sinceridade e amar o sincero são o mesmo gesto, em dois tempos.
עִיּוּן · sobre o capítulo e o tratado
O último capítulo é todo amor. Depois de três capítulos de regras — o rito, os casos-limite, o estatuto jurídico —, o tratado termina com a sua tese moral: o convertido não é tolerado, é amado. A Torá protege-o "em trinta e seis lugares", veda magoá-lo com uma palavra, e — pela boca de Rabi Natan — formula a regra universal: "o defeito que há em ti, não o atribuas ao teu próximo".
E então o texto se eleva: o convertido é igualado a Israel no amor, no agrado, na guarda e no serviço de D'us; Abraão circuncida-se velho "para não trancar a porta"; o próprio rei Davi se chama "estrangeiro"; e, nos quatro grupos diante do Eterno, o convertido justo está entre os escolhidos. Assim se fecha a Massechet Gerim: do exame da entrada ao abraço final, ela ensina que acolher o sincero é amar a D'us.