Seder Moed · Massechet Shabat · Perek Chet · Mishná 7 (última)

A medida mínima do caco de barro, e a prova de Yeshayahu

חֶרֶס, כְּדֵי לִתֵּן בֵּין פַּצִּים לַחֲבֵרוֹ
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

Encerramento do Perek Chet: a disputa de três opiniões sobre a medida mínima de um caco de barro, e a discussão entre Rabi Meir e Rabi Yosei sobre a prova trazida do livro de Yeshayahu

A medida do caco de barro é a medida de colocá-lo entre um patzim e outroentre uma fileira de tijolos e outra, para nivelá-las — palavras de Rabi Yehudá. Rabi Meir diz: a medida é a de recolher com ele o fogocomo uma pá. Rabi Yosei diz: a medida é a de conter nele um reviitum quarto de log de líquido. Disse Rabi Meir: ainda que não haja prova cabal para o assunto, há uma alusão ao assunto, como está dito (Yeshayahu 30): "e não se achará em seus fragmentos um caco para recolher fogo do braseiro." Disse-lhe Rabi Yosei: dali mesmo há provaa meu favor, pois o versículo prossegue: "e para tirar água de uma cisterna" (ali mesmo) — demonstrando que o caco é considerado significativo quando serve para conter água, confirmando a medida de um reviit.

חֶרֶס, כְּדֵי לִתֵּן בֵּין פַּצִּים לַחֲבֵרוֹ, דִּבְרֵי רַבִּי יְהוּדָה. רַבִּי מֵאִיר אוֹמֵר, כְּדֵי לַחְתּוֹת בּוֹ אֶת הָאוּר. רַבִּי יוֹסֵי אוֹמֵר, כְּדֵי לְקַבֵּל בּוֹ רְבִיעִית. אָמַר רַבִּי מֵאִיר, אַף עַל פִּי שֶׁאֵין רְאָיָה לַדָּבָר, זֵכֶר לַדָּבָר (ישעיה ל), וְלֹא יִמָּצֵא בִמְכִתָּתוֹ חֶרֶשׂ לַחְתּוֹת אֵשׁ מִיָּקוּד. אָמַר לוֹ רַבִּי יוֹסֵי, מִשָּׁם רְאָיָה, וְלַחְשֹׂף מַיִם מִגֶּבֶא (שם):

Fontes da Torá · מְקוֹרוֹת בַּתּוֹרָה

O Perek Chet se encerra com uma disputa que remete diretamente a um versículo profético, ilustrando como a tradição oral dialoga com o texto bíblico para fixar as medidas práticas do Shabat.

Yeshayahu (Isaías) 30:14
וּשְׁבָרָהּ כְּשֵׁבֶר נֵבֶל יוֹצְרִים כָּתוּת לֹא יַחְמֹל וְלֹא־יִמָּצֵא בִמְכִתָּתוֹ חֶרֶשׂ לַחְתּוֹת אֵשׁ מִיָּקוּד וְלַחְשֹׂף מַיִם מִגֶּבֶא
"E a quebrará como se quebra um vaso de oleiro, despedaçando-o sem piedade; e não se achará em seus fragmentos um caco para recolher fogo do braseiro, nem para tirar água de uma cisterna."

Por que esta Mishná gira em torno deste versículo. Yeshayahu descreve a destruição total de Israel por sua rebeldia, usando a imagem de um vaso de barro tão completamente estilhaçado que nem um único caco resta para os usos mais elementares: recolher brasas do fogão ou tirar água de uma cisterna. A Guemará (Shabat 82a) traz esse versículo como uma "alusão" (zecher, não uma prova bíblica formal — daí o cuidado de Rabi Meir em dizer "ainda que não haja prova cabal") para sustentar que um caco de barro é significativo, e portanto sujeito à obrigação de transporte no Shabat, quando serve para uma dessas duas funções: recolher fogo ou conter líquido. Rabi Yosei inverte o argumento de Rabi Meir: se o versículo menciona as duas funções juntas, a prova favorece sua própria opinião — que a medida do caco se define pela capacidade de conter um reviit de água, não apenas pela função de pá para brasas. Esta última mishná do Perek Chet fecha o ciclo iniciado no Perek Zayin com o mesmo tipo de material — o barro — que ali abriu a discussão dos shiurim, e a lógica final é clara: a Torá pune apenas o que é significativo, e a tradição oral, apoiando-se até em versículos proféticos, refina essa significância objeto por objeto.

Halachot · הֲלָכוֹת

Como esta Mishná foi codificada em lei prática pelo Rambam, que decide a halachá conforme Rabi Yosei.

Rambam · Mishné Torá, Hilchot Shabat 18:22
חֶרֶשׂ כְּדֵי לְקַבֵּל בּוֹ רְבִיעִית. וְכֵן כָּל כְּלִי מֵחֲרָבָתוֹ שֶׁשִּׁעוּרוֹ בְּדָבָר שֶׁמַּחֲזִיק, מְשַׁעֲרִין אוֹתוֹ בְּמַה שֶּׁהוּא רָאוּי לוֹ. הַכֹּל כְּפִי הָעִנְיָן.
Caco de barro, a medida de conter nele um reviit. E do mesmo modo, qualquer utensílio de sua destruição cuja medida se define pela capacidade que contém, mede-se pelo que lhe é próprio, tudo conforme o caso.
Rambam · Mishné Torá, Hilchot Shabat 18:1 (encerramento do princípio)
כְּלָלוֹ שֶׁל דָּבָר, כָּל הַמּוֹצִיא כׇּל שֶׁהוּא מֵחֲפָצִים אֵלּוּ אוֹ כַּיּוֹצֵא בָּהֶן לְצוֹרֶךְ תַּשְׁמִישׁ הָרָאוּי לוֹ, חַיָּב.
Regra geral do assunto: todo aquele que transporta qualquer quantidade destes objetos, ou de objetos semelhantes, para o uso que lhes é próprio, é obrigado.

Perush — os Mefarshim · הַמְּפָרְשִׁים

O que os grandes comentadores dizem sobre a disputa que encerra o Perek Chet, e sobre a leitura do versículo de Yeshayahu.

Rambam · פֵּרוּשׁ הַמִּשְׁנָה
Comentário à Mishná, Shabat 8:7
פצים חצי לבנה כשיש חלל בין חצאי לבנה וימלאו אותו החלל בחרסים ואבנים דקות והלכה כר' יוסי:

Patzim são metades de tijolos; quando há um vão entre duas metades de tijolo, preenche-se esse vão com cacos e pedras finas. E a halachá é como Rabi Yosei.

Bartenura · בַּרְטְנוּרָא
Comentário à Mishná, Shabat 8:7
בֵּין פַּצִּים לַחֲבֵרוֹ. כְּשֶׁמְּסַדְּרִין פַּצִּימִין וְעַמּוּדִין וְקוֹרוֹת וְעוֹשִׂין שׁוּרוֹת שֶׁל קוֹרוֹת עַל הָאָרֶץ וְיֵשׁ חָלָל בֵּין זוֹ לְזוֹ סוֹמְכוֹ תַּחְתָּיו שֶׁלֹּא יִתְעַקֵּם: זֵכֶר לַדָּבָר. דְּחָשֵׁיב חֶרֶס בַּחֲתִיַּת הָאוּר: לַחְשֹׂף. לִדְלוֹת: מִגֶּבֶא. גֻּמָּא קְטַנָּה שֶׁהַמַּיִם נִקְבָּצִים בָּהּ, אַלְמָא חָשֵׁיב חֶרֶס נַמִּי בְּקַבָּלַת הַמַּיִם. וַהֲלָכָה כְּרַבִּי יוֹסֵי:

"Entre um patzim e outro" — quando se organizam vigas, colunas e traves, e se fazem fileiras de traves sobre o chão, e há um vão entre uma e outra, apoia-se por baixo delas para que não se torçam.

"Alusão ao assunto" — pois o versículo considera o caco significativo por sua utilidade em recolher fogo. "Tirar" — extrair, retirar. "De uma cisterna" — um pequeno poço onde a água se acumula; logo, o versículo considera o caco significativo também por conter água. E a halachá é como Rabi Yosei.

Rashi · רַשִׁ״י
Comentário à Guemará, Shabat 82a
דלא מקנחיתו בחספא - שאוכל לעשות לכם כשפים: ולא קטיל לכו כינא אמנייכו - ואין אתם הורגין כינה בבגדיכם: ולא אכיל לכו ירקא מכישא דאסר גינאה - אין אתם מוציאין שום וכרישא ובצל מאגודה שאוגדין הגננים ואוכלים אלא אתם מתירין האגודה תחילה ש"מ כל הני קשה לכשפים:

"Que não vos limpais com um caco" — o contexto da Guemará, ao aproximar-se do fim do capítulo, traz avisos práticos atribuídos a Abaye em nome de sua ama, listando costumes que evitam feitiçaria — entre eles, não usar um caco para higiene pessoal, "para que eu não possa fazer-vos feitiçaria".

"E não matais um piolho em vossas roupas" — em público, por respeito. "E não comeis verdura de um molho que o jardineiro amarrou" — sem primeiro desatar o molho, separando alho, alho-poró e cebola do feixe original — sinal de que tudo isso é considerado prejudicial contra a feitiçaria.

Esta digressão final da Guemará, embora não trate diretamente da medida do caco, mostra como o caco de barro — objeto humilde que abriu e fecha os shiurim do Perek Chet — permanece presente na vida cotidiana muito além de seu uso material, encerrando assim, com um toque quase folclórico, o longo percurso das medidas mínimas de transporte no Shabat que os Perakim Zayin e Chet dedicaram, juntos, a esse tema.