Seder Moed · Massechet Shabat · Perek Dalet · Mishná 2 (última)

Isolar com peles e tosquia de lã; mover a cobertura

טוֹמְנִין בִּשְׁלָחִין
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

Isolar com peles e tosquia de lã; como remover a panela sem desfazer o isolamento; a disputa entre Rabi Elazar ben Azaryá e os Sábios; não isolar depois do anoitecer; encher o jarro para debaixo do travesseiro

Isola-se termicamente com peles, e movem-se elas mesmo sem terem sido destinadas antes de véspera para esse fim. Isola-se com tosquia de lã, mas não se movem elas — a não ser que tenham sido destinadas de véspera para a hatmaná. Como se procede para remover a panela isolada em tosquia sem mover a lã diretamente? Toma-se a cobertura que está sobre a panela, e elas as tosquias caem por si — um "mover indireto", que é permitido.

Rabi Elazar ben Azaryá diz: quando o material isolante está num cesto, inclina-se ele para o lado e toma-se a panela — sem levantar o cesto — pois, caso contrário, poderia tomá-la de outro modo e não conseguir devolvê-la ao mesmo lugar, desfazendo a cova formada pela panela. Mas os Sábios dizem: toma-se a panela normalmente e devolve-se.

Se não a cobriu desde de dia ainda antes do Shabat, não deve cobri-la depois de escurecer. Mas se já a cobriu e ela se descobriu, é permitido cobri-la novamente, pois isso não é considerado um novo ato de hatmaná.

No Shabat, enche-se o jarro de água fria e coloca-se debaixo do travesseiro, ou debaixo da almofada — para que a água se esfrie ou se aqueça levemente, sem que isso seja considerado hatmaná.

טוֹמְנִין בִּשְׁלָחִין, וּמְטַלְטְלִין אוֹתָן, בְּגִזֵּי צֶמֶר, וְאֵין מְטַלְטְלִין אוֹתָן. כֵּיצַד הוּא עוֹשֶׂה, נוֹטֵל אֶת הַכִּסּוּי וְהֵן נוֹפְלוֹת. רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה אוֹמֵר, קֻפָּה, מַטָּהּ עַל צִדָּהּ וְנוֹטֵל, שֶׁמָּא יִטֹּל וְאֵינוֹ יָכֹל לְהַחֲזִיר. וַחֲכָמִים אוֹמְרִים, נוֹטֵל וּמַחֲזִיר. לֹא כִסָּהוּ מִבְּעוֹד יוֹם, לֹא יְכַסֶּנּוּ מִשֶּׁתֶּחְשָׁךְ. כִּסָּהוּ וְנִתְגַּלָּה, מֻתָּר לְכַסּוֹתוֹ. מְמַלֵּא אֶת הַקִּיתוֹן וְנוֹתֵן לְתַחַת הַכַּר, אוֹ תַחַת הַכָּסֶת:

Fontes da Torá · מְקוֹרוֹת בַּתּוֹרָה

Esta última Mishná do Perek Dalet encerra o tema da hatmaná com o cuidado de não desfazer o isolamento e não recomeçá-lo depois que o Shabat já começou — sempre em torno da mesma proibição central de acender ou avivar o fogo.

Devarim (Deuteronômio) 5:12
שָׁמוֹר אֶת יוֹם הַשַּׁבָּת לְקַדְּשׁוֹ כַּאֲשֶׁר צִוְּךָ ה׳ אֱלֹהֶיךָ
"Guarda o dia de Shabat para santificá-lo, conforme te ordenou Hashem, teu Deus."

Por que esta Mishná gira em torno deste versículo. O verbo shamor ("guardar") é entendido pelos Sábios como a fonte das mitzvot lo taasê (proibições ativas) do Shabat, incluindo as cercas protetoras que os Sábios erigiram ao redor delas. A regra de que não se pode cobrir novamente uma panela depois de escurecer — mesmo com um material perfeitamente permitido — é exatamente uma dessas cercas: o ato de cobrir com a intenção de isolar termicamente é, em si, o gesto que caracteriza a hatmaná, e permiti-lo no Shabat abriria a porta para que alguém, buscando o mesmo efeito, viesse a usar material proibido ou a mexer no fogo. Já a permissão de recolocar uma cobertura que caiu por acidente mostra que a proibição recai sobre o ato deliberado de iniciar a hatmaná, não sobre a mera continuidade de algo já isolado antes do Shabat — a essência de "guardar" o Shabat tal como ele foi encontrado ao anoitecer.

Halachot · הֲלָכוֹת

Como esta Mishná foi codificada em lei prática pelo Rambam — a lista de materiais que não aumentam o calor, e a permissão de recobrir uma panela que se descobriu.

Rambam · Mishné Torá, Hilchot Shabat 4:1
כְּגוֹן זַגִּין וּמוֹכִין וַעֲשָׂבִים יְבֵשִׁין וּכְסוּת וּפֵרוֹת וְכַנְפֵי יוֹנָה וּנְעֹרֶת הַפִּשְׁתָּן וּנְסֹרֶת חָרָשִׁים וּשְׁלָחִין וְגִזֵּי צֶמֶר. וּדְבָרִים אֵלּוּ נִקְרָאִין דָּבָר שֶׁאֵינוֹ מוֹסִיף הֶבֶל.
Como casca de uva, estopa e ervas secas, roupas, frutas, penas de pombo, estopa de linho, serragem de marceneiro, peles e tosquia de lã. E esses materiais se chamam material que não aumenta o calor — por isso são permitidos para a hatmaná, embora com regras diferentes quanto a poderem ser movidos.
Rambam · Mishné Torá, Hilchot Shabat 4:4
חַמִּין שֶׁטְּמָנָן מֵעֶרֶב שַׁבָּת וְנִתְגַּלּוּ בְּשַׁבָּת מֻתָּר לְכַסּוֹתָן. שֶׁהֲרֵי אֵינוֹ מוֹסִיף. וּמֻתָּר לְהַחֲלִיף הַכִּסּוּי בְּשַׁבָּת. כֵּיצַד. נוֹטֵל כְּסוּת וּמַנִּיחַ כַּנְפֵי יוֹנָה אוֹ נוֹטֵל כַּנְפֵי יוֹנָה וּמַנִּיחַ הַכְּסוּת.
Água quente que foi isolada termicamente na véspera de Shabat e se descobriu no Shabat, é permitido recobri-la, pois isso não acrescenta calor. E é permitido trocar a cobertura no Shabat. Como assim? Toma-se a roupa e coloca-se penas de pombo, ou toma-se as penas de pombo e coloca-se a roupa.

Perush — os Mefarshim · הַמְּפָרְשִׁים

O que os grandes comentadores dizem sobre a diferença entre peles e tosquia de lã quanto ao mover, a lógica por trás da cautela de Rabi Elazar ben Azaryá, e o sentido de encher o jarro para debaixo do travesseiro.

Rambam · פֵּרוּשׁ הַמִּשְׁנָה
Comentário à Mishná, Shabat 4:2
שלחין עורות תרגום והפשיט את העולה וישלח. וגיזי צמר ידוע... ואמרו אין מטלטלין אותן זה כשלא ייחדן להטמנה אבל אם הזמינם לטמון בהם מותר לטלטלן... והמחלוקת כרבי אלעזר בן עזריה דואה כי הוא חייב להשמר ולהזהר בשעת נטילת הקדירה מן הקופה שטמן בה כדי שלא יפסיד מקום הקדירה... וחכמים לא הצריכוהו לזה אבל אומרים יטול בדרכו ויחזיר ואם נתקלקל גומא לא יחזיר... והלכה כחכמים.

Shlachin são peles — como no Targum de "e esfolará o holocausto" que traduz "veyishlach". E gizê tzemer (tosquia de lã) é conhecido — trata-se da lã recém-tosquiada, ainda não fiada. E disseram "não se movem elas" quando não foram destinadas para a hatmaná; mas se as reservou para isolar com elas, é permitido movê-las.

E a disputa é a seguinte: Rabi Elazar ben Azaryá entende que é preciso ter cuidado no momento de retirar a panela do cesto onde se isolou, para não desfazer o lugar da panela — por isso inclina o cesto de lado antes de retirá-la. Mas os Sábios não exigiram isso; disseram que se toma a panela normalmente e se devolve — e se a cova se desfez, não se devolve. E a halachá segue os Sábios.

Bartenura · בַּרְטְנוּרָא
Comentário à Mishná, Shabat 4:2
וּמְטַלְטְלִין אוֹתָן. בֵּין שֶׁטָּמַן בָּהֶן בֵּין שֶׁלֹּא טָמַן בָּהֶן, דְּחָזוּ לְמִזְגָּא עֲלַיְהוּ... וְאֵין מְטַלְטְלִין אוֹתָן. דְּמֻקְצוֹת הֵן לִטְווֹת וְלֶאֱרֹג... רַבִּי אֶלְעָזָר... שֶׁמָּא יִטֹּל אֶת הַקְּדֵרָה וְיִפְּלוּ הַגִּזִּין שֶׁמִּכָּאן וּמִכָּאן לְתוֹךְ הַגֻּמָּא... וַחֲכָמִים אוֹמְרִים נוֹטֵל. אֶת הַקְּדֵרָה, וְאִם לֹא נָפְלוּ הַגִּזִּין... מַחְזִיר הַקְּדֵרָה לִמְקוֹמָהּ... וַהֲלָכָה כַּחֲכָמִים.

"E movem-se elas": as peles, tanto se isolou com elas quanto se não isolou, pois servem para se reclinar sobre elas.

"Mas não se movem elas": a tosquia de lã, pois é muktzê para fiar e tecer — seu uso próprio é matéria-prima, não objeto de uso direto — a não ser que tenha sido destinada para a hatmaná.

"Rabi Elazar ben Azaryá diz": tem receio de que, ao tomar a panela sem inclinar o cesto, caiam os flocos de lã de um lado e de outro dentro da cova onde está a panela.

"E os Sábios dizem: toma-se": a panela, e se os flocos não caíram e a cova não se desfez, devolve-se a panela ao seu lugar... E a halachá segue os Sábios.

Rashi · רַשִׁ״י
Comentário à Guemará, Shabat 49b–50a
שלחא הוה - אומן לעבד עורות: ואמר - בחול: הביאו שלחין ונשב עליהן - אלמא לא קפיד... נוֹטֵל אֶת הַכִּיסּוּי - אַלְמָא בְּהָנָךְ דְּטָמַן נַמִּי קָאָסַר לְטַלְטּוּלֵי אֶלָּא עַל יְדֵי כִּיסּוּי:

"Curtidor era ele" — Rashi identifica, num episódio narrado pela Guemará logo antes desta mishná, um Sábio que era curtidor de peles de ofício, o que explica sua familiaridade com o termo shlachin. "E disse" — isso ocorreu num dia comum da semana. "Trouxeram peles e nos sentamos sobre elas" — daí se aprende que ele não se incomodava em usar peles de trabalho para se sentar, confirmando que as peles servem para uso direto e por isso podem ser movidas livremente.

"Toma-se a cobertura" — disso se conclui que também nesses materiais com os quais se isolou termicamente, proibiram movê-los diretamente, sendo permitido apenas por meio da cobertura — um mover indireto, retirando-se o pano de cima e deixando cair o material isolante por si mesmo.