Seder Kodashim · Massechet Menachot · Perek Vav · Mishná 3 de 7

As três colocações de azeite e a mistura das fogaças

כָּל הַמְּנָחוֹת הַנַּעֲשׂוֹת בִּכְלִי
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

A terceira mishná detalha as três colocações de azeite exigidas pelas oferendas feitas em utensílio — derramamento, mistura e colocação prévia — e a controvérsia entre Rabi e os Sábios sobre o momento em que se mistura a farinha das fogaças, encerrando com a descrição da unção dos wafers.

As três colocações de azeite nas oferendas feitas em utensílio.

Todas as oferendas vegetais feitas em utensílio requerem três colocações de azeite: derramamento, mistura, e colocação de azeite no utensílio antes de sua confecção. — A mishná trata das oferendas preparadas na panela rasa (machavat) e na panela funda (marchéshet), que passam por três momentos distintos de contato com o azeite: primeiro, o azeite é colocado no próprio utensílio, antes de nele se colocar a farinha; em seguida, a farinha é misturada com mais azeite (belilá); e, por fim, depois de assada e antes de partida, derrama-se azeite sobre ela (yetziká). A oferenda assada no forno, por não passar por preparo em utensílio algum, está isenta dessas três etapas.

כָּל הַמְּנָחוֹת הַנַּעֲשׂוֹת בִּכְלִי טְעוּנוֹת שָׁלשׁ מַתְּנוֹת שֶׁמֶן, יְצִיקָה, וּבְלִילָה, וּמַתַּן שֶׁמֶן בַּכְּלִי קֹדֶם לַעֲשִׂיָּתָן.
Como se mistura a farinha das fogaças: divergência entre Rabi e os Sábios.

E as fogaças — mistura-as, palavras de Rabi. E os Sábios dizem: a flor de farinha. — A oferenda assada no forno, quando vem em forma de fogaças, precisa de mistura de azeite em algum momento do processo; Rabi entende que essa mistura ocorre depois de as fogaças já estarem assadas, enquanto os Sábios entendem que ela ocorre antes, quando a farinha ainda é flor de farinha, e é dessa mistura que se formam as próprias fogaças.

וְהַחַלּוֹת בּוֹלְלָן, דִּבְרֵי רַבִּי. וַחֲכָמִים אוֹמְרִים, סֹלֶת.
Fogaças exigem mistura; wafers, unção em forma de qui.

As fogaças requerem mistura, e os wafers são untados; como se untam? Em forma semelhante à letra qui; e o restante do azeite é comido pelos sacerdotes. — Fecha-se a mishná com a distinção entre as duas formas da oferenda assada: as fogaças recebem azeite por mistura, enquanto os wafers, finos demais para serem misturados, recebem-no por unção, traçada em um desenho semelhante à letra grega qui (χ), uma espécie de X. O azeite excedente que sobra dessa unção não se perde: é comido pelos sacerdotes, como o restante de qualquer oferenda vegetal.

הַחַלּוֹת טְעוּנוֹת בְּלִילָה, הָרְקִיקִים מְשׁוּחִין. כֵּיצַד מוֹשְׁחָן, כְּמִין כִי. וּשְׁאָר הַשֶּׁמֶן נֶאֱכָל לַכֹּהֲנִים:

Halachot · הֲלָכוֹת

Rambam · Perush HaMishná, Menachot 6:3
כל המנחות הנעשות בכלי טעונות שלש מתנות כו': הנעשות בכלי ר"ל במחבת ובמרחשת אבל מאפה תנור שהן חלות או רקיקים כמו שבארנו אין צריך ליתן עליה שמן ג' פעמים ונאמר במקצת המנחות סלת בשמן תעשה וזה ראיה על שנותנין השמן בכלי ואין מבשלין בו המנחה ומה שנא' במקצתה בלולה בשמן ראיה שהן צריכות לבלול בשמן ויצק עליה שמן ראיה על רבוי השמן עליה ביציקה לפיכך נתחייבנו בכל הנעשות בכלי באלו הג' דברים. ויהיה סדר עשייתה שנותנים השמן בכלי מכלי שרת ואין חייב שיהיה הכלי שנותנין בו שמן הוא הכלי שמבשלין בו הכרח ואח"כ נותנים הסלת על אותו השמן ואח"כ יוצקין שמן פעם שנית ובוללים הסלת בו וזו היא הבלילה ואחר כן לשין אותה ואופים אותה ופותתים אותה בכלי מכלי המקדש ויוצקים עליה שמן פעם שלישית וזו היא היציקה וקימץ ומקטיר כמו שזכרנו ואוכלים הנותר כמו שאמרנו: ואם היתה מנחת מאפה תנור והיתה חלות בוללן החלות עצמן בשמן אחר אפייתן וזו היא דעת ר' וחכמים אומרים שהוא בולל הסלת שלשין אותו ועושים ממנו החלות שנא' חלות מצות בלולות בשמן וגו' ואם היו רקיקין מושח כל רקיק מהן במשיחת שמן כמין כף יונית שהיא כן והנותר מן הלוג לפי שלוג שמן חייב לכל עשרון מן המנחות כמו שבארנו למעלה אוכלין הכהנים כמו שירי המנחה ומנחת הסלת היא ג"כ טעונה שלשה מתנות ולא אמר כל המנחות הנעשות בכלי אלא למעוטי מנחת מאפה תנור כמו שבארנו והלכה כחכמים:

Rambam esclarece que "feitas em utensílio" refere-se às oferendas de panela rasa e panela funda, ao passo que a oferenda assada no forno, vindo em fogaças ou wafers, não precisa de azeite derramado sobre ela três vezes. Descreve a ordem exata do processo: o azeite é primeiro colocado no utensílio sagrado, depois se coloca a farinha sobre ele, depois se derrama azeite outra vez para a mistura, e por fim, após amassada, assada e partida, derrama-se azeite pela terceira vez — a yetziká. No caso da oferenda assada em fogaças, segundo Rabi elas mesmas são misturadas com azeite depois de assadas; os Sábios entendem que é a flor de farinha, ainda antes de virar fogaça, que é misturada. Quanto aos wafers, cada um é untado num formato semelhante a uma colher grega, e o resto do log de azeite prescrito para cada oferenda é comido pelos sacerdotes como o restante da oferenda. A halachá segue os Sábios.

Bartenura · Menachot 6:3

הַנַּעֲשׂוֹת בִּכְלִי. כְּגוֹן מִנְחַת מַרְחֶשֶׁת וּמַחֲבַת שֶׁהֵן נַעֲשׂוֹת בִּכְלִי:

טְעוּנוֹת שָׁלֹשׁ מַתְּנוֹת שֶׁמֶן. לְמַעוֹטֵי מִנְחַת מַאֲפֵה תַּנּוּר שֶׁאֵינָהּ טְעוּנָה יְצִיקָה:

וּמַתַּן שֶׁמֶן בַּכְּלִי קֹדֶם לַעֲשִׂיָּתָן. תְּחִלָּה נוֹתֵן שֶׁמֶן בִּכְלִי שָׁרֵת וְנוֹתֵן סֹלֶת עָלָיו, דִּכְתִיב בְּמִנְחַת מַרְחֶשֶׁת (ויקרא ב) סֹלֶת בַּשֶּׁמֶן תֵּעָשֶׂה, כְּלוֹמַר תִּנָּתֵן, אַלְמָא דִּטְעוּנָה מַתַּן שֶׁמֶן קוֹדֵם לַעֲשִׂיָּתָהּ, וּבְמִנְחַת מַחֲבַת כְּתִיב בְּלִילָה וִיצִיקָה וְלֹא כְּתִיב בָּהּ מַתַּן שֶׁמֶן בַּכְּלִי תְּחִלָּה, וּבַמַּרְחֶשֶׁת כְּתִיב מַתַּן שֶׁמֶן וְלֹא כְּתִיב בָּהּ יְצִיקָה וּבְלִילָה. וְגָמְרִינַן הַךְ מֵהַךְ, נֶאֱמַר קָרְבָּנְךָ בַּמַרְחֶשֶׁת וְנֶאֱמַר קָרְבָּנְךָ בַּמַּחֲבַת. וְכֵיצַד הוּא עוֹשֶׂה, נוֹתֵן שֶׁמֶן תְּחִלָּה בִּכְלִי שָׁרֵת, וְנוֹתֵן עָלָיו אֶת הַסֹּלֶת, [וְחוֹזֵר] וְנוֹתֵן עָלֶיהָ שֶׁמֶן וּבוֹלְלָן, הֲרֵי מַתַּן שֶׁמֶן בַּכְּלִי וּבְלִילָה, וְלָשָׁהּ בְּמַיִם וְאוֹפָהּ בַּתַּנּוּר וּפוֹתְתָהּ וְיוֹצֵק עָלֶיהָ שֶׁמֶן אַחַר פְּתִיתָה, וְזוֹ הִיא יְצִיקָה, הֲרֵי שְׁלָשְׁתָּן. וְקוֹמֵץ וּמַקְטִיר אֶת הַקֹּמֶץ, וְהַשְּׁאָר נֶאֱכָל לַכֹּהֲנִים:

וְהַחַלּוֹת בּוֹלְלָן דִּבְרֵי רַבִּי. הַשְׁתָּא מַיְרֵי בְּמִנְחַת מַאֲפֵה תַּנּוּר שֶׁהִיא בָּאָה חַלּוֹת אוֹ רְקִיקִים, וּכְתִיב בָּהּ (שם) סֹלֶת חַלּוֹת מַצֹּת בְּלוּלֹת בַּשֶּׁמֶן. רַבִּי סָבַר חַלּוֹת בְּלוּלוֹת כְּתִיב, שֶׁבּוֹלְלָן כְּשֶׁהֵן חַלּוֹת. וְרַבָּנָן סָבְרֵי סֹלֶת בְּלוּלָה כְּתִיב, מְלַמֵּד שֶׁנִּבְלֶלֶת כְּשֶׁהִיא סֹלֶת. וַהֲלָכָה כַּחֲכָמִים:

הַחַלּוֹת טְעוּנוֹת בְּלִילָה וְהָרְקִיקִים מְשׁוּחִים. דִּכְתִיב חַלּוֹת בְּלוּלוֹת, וְלֹא רְקִיקִים בְּלוּלִים. רְקִיקִים מְשׁוּחִים, וְלֹא חַלּוֹת מְשׁוּחוֹת:

כֵּיצַד מוֹשְׁחָן כְּמִין כִי. יְוָנִית, שֶׁהִיא כְּמִין ט'‏ שֶׁלָּנוּ, כְּהַפְרָשַׁת גּוּדָל [שֶׁל שְׂמֹאל] מִן הָאֶצְבַּע [כָּזֶה c ]:

Bartenura detalha a sequência: primeiro o azeite é posto no utensílio sagrado e a flor de farinha é colocada sobre ele, conforme o versículo que descreve a oferenda de panela funda dizendo que “se fará com azeite”; depois se amassa com água, asa-se no forno, parte-se, e derrama-se azeite outra vez sobre os pedaços — e essa é a yetziká; o punhado é retirado e queimado, e o resto é comido pelos sacerdotes. Sobre a controvérsia entre Rabi e os Sábios quanto ao ponto exato da mistura, explica que ambos leem o mesmo versículo de modo distinto: Rabi entende que são as próprias fogaças que se misturam, os Sábios que é a flor de farinha antes de virar fogaça — e a halachá segue os Sábios. Por fim, explica a forma da unção dos wafers como semelhante à letra grega qui, comparável à forma que se faz ao afastar o polegar do indicador.

Perush — os Mefarshim · פֵּרוּשׁ הַמְּפָרְשִׁים

Rashi רש״י
Menachot 74b–75a, sobre a Guemará desta mishná
מתני' כל המנחות הנעשות בכלי שרת - כגון מנחת מחבת ומרחשת טעונות ג' פעמים מתן שמן:
יציקה ובלילה ומתן שמן - שבתחילה הי' נותן השמן בכלי קודם נתינת הסלת ואחר כך נותן עליו את הסלת וחוזר ונותן שמן לבלול בשמן וחוזר ונותן עליה שמן לקיים מצות יציקה לאפוקי מנחת מאפה שאין כל מעשיה בכלי שהרי נאפת בתנור שאין טעונה יציקה אבל אידך ב' מתנות צריכה ואע"ג דבמתני תני יציקה תחילה אפ"ה אינה אלא באחרונה והכי משמע מתני' בשעה שעושה יציקה צריך שתהא הבלילה נעשה כבר וקודם בלילה תהא מתן שמן שבכלי קודם לעשייתה. מ"ר ז"ל:
מנחת הסלת לא היה בה חלות דבעודה סולת נקמצת:
מושח את הרקיק על פני כולו - פליגא אמתניתין דאמר כמין כי:
ושאר השמן - שנשתייר על משיחת הרקיק מחזירו לחלות:
רקיקין הבאים בפני עצמן - דאי בעי רקיקין מביא ואי בעי חלות מביא ולא היו נבללין בשמן והיה בה רבוי שמן שנשתייר על המשיחה ואינו נאכל וכיצד הוא עושה מושחן וכו':
מושחן וחוזר ומושחן - דכיון דליכא חלות ליכא למימר ושאר השמן מחזיר לחלות וכיון דסבירא ליה דאין שאר השמן נאכל לכהנים משום הכי חוזר ומושחן עד וכו':

Rashi identifica as oferendas "feitas em utensílio sagrado" como a de panela rasa e a de panela funda, sujeitas às três colocações de azeite. Explica que, embora a mishná mencione primeiro a yetziká, na ordem real do processo ela é a última: primeiro coloca-se o azeite no utensílio, antes mesmo da farinha, depois vem a mistura, e só ao final, depois de assada e partida, vem o derramamento. A oferenda de flor de farinha, por ser retirado o punhado enquanto ainda é flor de farinha (sem virar fogaça), não entra nessa categoria de fogaças. Sobre a unção dos wafers, Rashi registra a opinião de que se unge o wafer em toda a sua superfície — discordando de quem lê a mishná como prescrevendo apenas o formato da letra qui — e que o azeite restante da unção era devolvido às fogaças; e trata do caso dos wafers trazidos isoladamente (sem opção por fogaças), que não passam por mistura alguma, sendo untados repetidamente até que se esgote o azeite sobre eles.