Seder Zeraim · Massechet Terumot · Perek Yud · Mishná 6

"Aquele que teve feixes de tiltan"

מִי שֶׁהָיוּ לוֹ חֲבִילֵי תִלְתָּן
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

Continuação do tema do tiltan: feixes misturados a kilei hakerem devem ser queimados; feixes de tiltan tevel (não dizimado) devem ser triturados, calculando a semente e separando a teruma dela, sem necessidade de separar do caule — mas se já a separou antes de triturar, não pode depois isolar apenas a semente para dar ao cohen

Aquele que teve feixes de tiltan (plantados) em kilei hakerem (mistura proibida de sementes num vinhedo), devem ser queimados (toda a plantação de kilei hakerem, incluindo o tiltan nela misturado, está sujeita à queima obrigatória, sem possibilidade de resgate ou uso). Teve feixes de tiltan de tevel (produto agrícola do qual ainda não se separaram teruma e dízimos): bate-o (processa os feixes, triturando-os para separar a semente do caule), e calcula quanta semente há neles, e separa a semente (a porção correspondente à teruma, calculada proporcionalmente sobre a quantidade de semente), mas não precisa separar o caule (pois a obrigação de teruma recai apenas sobre a semente comestível, e não sobre o caule, que nunca teve status de tevel para essa finalidade). Mas, se já separou (a teruma antes de triturar os feixes, declarando uma porção proporcional do feixe inteiro como teruma, caule incluído), não deve dizer: "vou bater e tomar o caule para mim e dar a semente" (isto é, uma vez que a separação já ocorreu sobre o feixe inteiro, ele não pode depois reter o caule só para si e entregar apenas a semente ao cohen), mas deve dar o caule junto com a semente (a totalidade do que foi separado como teruma — caule e semente juntos, na proporção do feixe original — deve ir integralmente ao cohen, sem que o proprietário retenha nenhuma parte para uso próprio).

מִי שֶׁהָיוּ לוֹ חֲבִילֵי תִלְתָּן בְּכִלְאֵי הַכֶּרֶם, יִדָּלֵקוּ. הָיוּ לוֹ חֲבִילֵי תִלְתָּן שֶׁל טֶבֶל, כּוֹתֵשׁ, וּמְחַשֵּׁב כַּמָּה זֶרַע יֶשׁ בָּהֶם, וּמַפְרִישׁ אֶת הַזֶּרַע, וְאֵינוֹ צָרִיךְ לְהַפְרִישׁ אֶת הָעֵץ. אִם הִפְרִישׁ, לֹא יֹאמַר אֶכְתּוֹשׁ וְאֶטֹּל אֶת הָעֵץ וְאֶתֵּן אֶת הַזֶּרַע, אֶלָּא נוֹתֵן הָעֵץ עִם הַזָּרַע:

Fontes da Torá · מְקוֹרוֹת בַּתּוֹרָה

Esta mishná trata de dois institutos: a queima obrigatória de kilei hakerem (Devarim 22:9) e a separação de teruma sobre tevel (Bemidbar 18:26-28), aplicando ambos ao caso específico do tiltan.

Devarim (Deuteronômio) 22:9
לֹא תִזְרַע כַּרְמְךָ כִּלְאָיִם, פֶּן תִּקְדַּשׁ הַמְלֵאָה הַזֶּרַע אֲשֶׁר תִּזְרָע וּתְבוּאַת הַכָּרֶם.
"Não semearás em tua vinha duas espécies de sementes, para que não se torne proibida a plenitude da semente que semeares e a produção da vinha" (Devarim 22:9) — a Torá determina que a mistura de sementes num vinhedo (kilei hakerem) torna proibida toda a produção, "a plenitude" (hamele'á), incluindo tanto a semente estranha plantada quanto a produção da própria vinha. A tradição oral (conforme o Bartenura cita) interpreta a expressão "pen tukad esh" (para que não seja queimada com fogo, lida como um trocadilho sobre "tikdash") como base para a exigência específica de queima, e não apenas de proibição de uso — daí a determinação desta mishná de que os feixes de tiltan plantados em kilei hakerem devem ser queimados.
Bemidbar (Números) 18:26-28
וַהֲרֵמֹתֶם מִמֶּנּוּ תְּרוּמַת יְהוָה מַעֲשֵׂר מִן הַמַּעֲשֵׂר... כֵּן תָּרִימוּ גַם אַתֶּם.
"E separareis dele a oferta do Eterno, um dízimo do dízimo... assim separareis vós também" (Bemidbar 18:26,28) — o princípio de que a teruma se separa por cálculo e estimativa mental (machshavá), e não necessariamente por medida física exata, permite que o proprietário dos feixes de tiltan tevel calcule a proporção de semente contida nos feixes e separe a teruma correspondente sem precisar fisicamente processar cada grão — desde que o cálculo seja consciencioso e proporcional.

Por que, uma vez separada a teruma sobre o feixe inteiro, o proprietário não pode depois isolar o caule para si? A resposta está no princípio de que a declaração de teruma, uma vez feita, fixa definitivamente o status daquela porção específica do feixe como pertencente ao cohen — não como uma quantidade abstrata de "semente equivalente", mas como aquela porção física precisa do feixe, na proporção de caule e semente que ali existia no momento da declaração. Se o proprietário pudesse depois triturar e reter o caule só para si, estaria efetivamente substituindo o objeto já consagrado como teruma por outro objeto (semente pura, sem caule) — uma espécie de troca não autorizada que desvirtua a declaração original. Por isso a halachá exige que, uma vez feita a separação sobre o feixe intacto, tudo o que dela resultar — caule e semente indistintamente — pertença ao cohen, mesmo que isso signifique dar-lhe mais "material" do que a semente sozinha valeria.

Halachot · הֲלָכוֹת

Busca exaustiva em Hilchot Terumot e em Hilchot Kilaim do Mishné Torá não localizou uma halachá dedicada que codifique este caso específico dos "feixes de tiltan" (chavilei tiltan) com a mesma formulação da mishná — diferentemente da maioria das demais mishnayot deste perek, cujo paralelo quase literal se encontra em Hilchot Terumot 15. Registra-se aqui, com honestidade, essa ausência: o Rambam trata da queima de kilei hakerem em termos gerais em Hilchot Kilaim (cap. 5), e do princípio de separação de teruma por cálculo/estimativa em Hilchot Terumot (cap. 3-5), mas sem uma halachá que reproduza este caso composto exatamente como a mishná o apresenta.

Princípio geral aplicável · Rambam, Hilchot Terumot 3:1-2 (separação por estimativa)
תְּרוּמָה גְּדוֹלָה אֵין לָהּ שִׁעוּר מִן הַתּוֹרָה... וְכַמָּה הוּא שִׁעוּרָהּ שֶׁנָּתְנוּ חֲכָמִים, עַיִן יָפָה אֶחָד מֵאַרְבָּעִים, וְהַבֵּינוֹנִית אֶחָד מֵחֲמִשִּׁים, רָעָה אֶחָד מִשִּׁשִּׁים.
"A teruma grande não tem medida fixa da Torá... e quanto é sua medida que os sábios determinaram? Olho generoso, um quarenta avos; a média, um cinquenta avos; olho mesquinho, um sessenta avos" — este princípio geral de separação por proporção estimada é a base halachica que permite ao proprietário dos feixes de tiltan "calcular quanta semente há neles" e separar a teruma correspondente sem processar grão por grão, como descreve a mishná — mas não há, nas fontes consultadas, uma halachá do Rambam que trate especificamente do detalhe do caule versus semente neste caso composto.

Perush — os Mefarshim · הַמְּפָרְשִׁים

O que os grandes comentadores dizem sobre esta Mishná.

Rambam · פֵּרוּשׁ הַמִּשְׁנָה
Comentário à Mishná, Terumot 10:6
ידלקו, ישרפו. וכבר בארנו בכלאים כי כלאי הכרם דינם שישרפו כולם. ואמרם בכאן חבילי תלתן של טבל, זה הטבל טבל של תרומת מעשר, והוא שנתן ישראל ללוי י' חבילות של תלתן, ויתחייב הלוי לכתשן ולתת עשירית הזרע לכהן, ואין ללוי רשות לומר לכהן טול חבילה אחת בלא כתישה, כי כמו שקבלתים אתן לך חלקך, וזה הוא קנס ללוי לפי שלקח מעשר קודם הכתישה, לפי שהוא הפסיד לכהן תרומה גדולה שיש באותו מעשר... ואמרם בכאן מחשב שמורה כי תרומת מעשר מוציאין אותו באומד.

"Devem ser queimados": incinerados. E já explicamos em Kilaim que o kilei hakerem tem por lei que tudo seja queimado (remissão ao tratado onde essa regra geral é desenvolvida).

E o que dizem aqui "feixes de tiltan de tevel": este tevel é o tevel de teruma de dízimo (terumat ma'asser) — e é o caso em que um israelita deu a um levita dez feixes de tiltan, e o levita fica obrigado a bater os feixes e dar um décimo da semente ao cohen (a obrigação específica do levita de separar terumat ma'asser de seu próprio dízimo recebido). E o levita não tem permissão de dizer ao cohen: "tome um feixe inteiro sem batê-lo" — pois, assim como eu os recebi, devo te dar tua parte proporcional (o levita não pode simplesmente repassar um feixe inteiro como se fosse a porção proporcional devida, pois isso poderia tanto sub quanto super-representar a real proporção de semente contida nele). E esta é uma penalidade contra o levita, por ter tomado o dízimo antes da trituração (pois, ao aceitar o dízimo sem processá-lo, ele já causou um prejuízo ao cohen — o valor da teruma gedolá contida naquele dízimo, que deveria ter sido calculada e separada antes)... e o que dizem aqui "calcula" ensina que a teruma de dízimo se retira por estimativa (machshavá, cálculo mental proporcional, sem necessidade de pesagem exata de cada grão).

Bartenura · בַּרְטְנוּרָא
Comentário à Mishná, Terumot 10:6
יִדָּלֵקוּ. שֶׁאַף הָעֵץ נֶאֱסַר, וְכִלְאֵי הַכֶּרֶם טְעוּנִים שְׂרֵפָה, דִּכְתִיב (דברים כב) פֶּן תִּקְדַּשׁ הַמְּלֵאָה, פֶּן תּוּקַד אֵשׁ: וּמְחַשֵּׁב כַּמָּה זֶרַע יֶשׁ בָּהֶן. דִּתְרוּמָה נִטֶּלֶת בְּמַחֲשָׁבָה וּבְאֹמֶד הַדַּעַת: וְאֵין צָרִיךְ לְהַפְרִישׁ אֶת הָעֵץ. וְאַף עַל פִּי שֶׁטַּעַם עֵצוֹ וּפִרְיוֹ שָׁוִין: וְאִם הִפְרִישׁ. קֹדֶם כְּתִישָׁה, אֵינוֹ יָכוֹל לִכְתֹּשׁ וּלְהַפְרִישׁ מִן הַזֶּרַע וְיִשָּׁאֵר הָעֵץ לְעַצְמוֹ, דְּכֵיוָן שֶׁקָּרָא עָלָיו שֵׁם תְּרוּמָה צָרִיךְ לִתְּנוֹ לַכֹּהֵן.

"Devem ser queimados": pois também o caule é proibido, e o kilei hakerem exige queima, como está escrito (Devarim 22): "para que não se torne santa a plenitude" — lido, por jogo de palavras, como "para que não seja queimada com fogo" (pen tukad esh, derivado homileticamente de pen tikdash — a proximidade fonética serve de base à exigência específica de incineração, além da mera proibição de uso).

"E calcula quanta semente há neles": porque a teruma se retira por cálculo mental e por estimativa da mente (reafirmando o princípio geral de machshavá).

"E não precisa separar o caule": ainda que o sabor de seu caule e de seu fruto sejam iguais (mesmo com sabor idêntico, o caule permanece fora da obrigação de teruma, pela mesma razão estrutural discutida na mishná anterior — a santidade da teruma recai apenas sobre a semente).

"Mas se já separou": antes de triturar, não pode depois bater e separar a partir da semente, deixando o caule para si — pois, já que chamou sobre ele o nome de teruma (fez a declaração formal sobre o feixe inteiro), precisa dá-lo ao cohen (o Bartenura confirma exatamente a lógica de que a declaração fixa o objeto físico específico como teruma, impedindo substituição posterior por uma porção mais concentrada e valiosa).

Massechet Terumot não possui Guemará no Talmud Bavli — como os demais tratados da Ordem de Zeraim (com exceção de Berachot), restando apenas o Talmud Yerushalmi e a Tosefta. Por isso, o comentário de Rashi é omitido nesta e em todas as demais mishnayot deste tratado.