פֶּרֶק רִאשׁוֹן
Capítulo I
מִשְׁנָה אAvot 1:1
משֶׁה קִבֵּל תּוֹרָה מִסִּינַי, וּמְסָרָהּ לִיהוֹשֻׁעַ, וִיהוֹשֻׁעַ לִזְקֵנִים, וּזְקֵנִים לִנְבִיאִים, וּנְבִיאִים מְסָרוּהָ לְאַנְשֵׁי כְנֶסֶת הַגְּדוֹלָה. הֵם אָמְרוּ שְׁלשָׁה דְבָרִים, הֱווּ מְתוּנִים בַּדִּין, וְהַעֲמִידוּ תַלְמִידִים הַרְבֵּה, וַעֲשׂוּ סְיָג לַתּוֹרָה:
Moisés recebeu a Torá no Sinai e a transmitiu a Josué; Josué, aos anciãos; os anciãos, aos profetas; e os profetas a passaram aos Homens da Grande Assembleia (Anshei Knésset ha-Guedolá). Eles diziam três coisas: “Sede comedidos ao julgar, formai muitos discípulos e levantai uma cerca em torno da Torá”.
Bartenura · Avot 1:1
מֹשֶׁה קִבֵּל תּוֹרָה מִסִּינַי. אוֹמֵר אֲנִי, לְפִי שֶׁמַּסֶּכֶת זוֹ אֵינָהּ מְיֻסֶּדֶת עַל פֵּרוּשׁ מִצְוָה מִמִּצְוֹת הַתּוֹרָה כִּשְׁאָר מַסֶּכְתּוֹת שֶׁבַּמִּשְׁנָה, אֶלָּא כֻּלָּהּ מוּסָרִים וּמִדּוֹת, וְחַכְמֵי אֻמּוֹת הָעוֹלָם גַּם כֵּן חִבְּרוּ סְפָרִים כְּמוֹ שֶׁבָּדוּ מִלִּבָּם בְּדַרְכֵי הַמּוּסָר כֵּיצַד יִתְנַהֵג הָאָדָם עִם חֲבֵרוֹ, לְפִיכָךְ הִתְחִיל הַתַּנָּא בְּמַסֶּכֶת זוֹ מֹשֶׁה קִבֵּל תּוֹרָה מִסִּינַי, לוֹמַר לְךָ שֶׁהַמִּדּוֹת וְהַמּוּסָרִים שֶׁבְּזוֹ הַמַּסֶּכְתָּא לֹא בָּדוּ אוֹתָם חַכְמֵי הַמִּשְׁנָה מִלִּבָּם, אֶלָּא אַף אֵלּוּ נֶאֶמְרוּ בְּסִינַי:
Moisés recebeu a Torá no Sinai. Explico: como este tratado, ao contrário dos demais da Mishná, não se funda sobre nenhum preceito da Torá, e sim é todo feito de lições de moral e de virtudes (mussarim u-midot) — e até os sábios das outras nações compuseram, de sua própria cabeça, livros sobre conduta e sobre como tratar o próximo —, o tanná abriu o tratado com ‘Moisés recebeu a Torá no Sinai’. Quis dizer-te que as virtudes e as lições morais daqui não saíram da cabeça dos sábios da Mishná: também elas foram ditas no Sinai.
Rabbeinu Yoná · Avot 1:1
משה קבל תורה מסיני וכו'. ארז”ל (ב"ק ל.) האי מאן דבעי' למהוי חסידא לקיים מילי דאבות ואמרי לה מילי דנזיקין ומפני שאדם משיג אל מעלת החסידות בעשותו אחת מאלה הדברים שמוה בסדר נזיקין. ואע"פ שגם כן אמרו לקיים מילי דברכות והוא מסדר זרעים מפני שמדברת מברכות הזרעים והפירות שמוה בסדר ההוא
Moisés recebeu a Torá no Sinai. Ensinaram os nossos sábios (Bava Kama 30a): quem quiser ser piedoso, cumpra as palavras de Avot — e há quem diga, as palavras de Nezikin, a ordem dos Danos. Como se alcança a piedade ao cumprir qualquer uma dessas coisas, situaram Avot dentro da ordem de Nezikin. E embora também tenham dito ‘cumpra as palavras de Berachot’, que pertence à ordem de Zeraim, foi por esta tratar das bênçãos sobre as sementes e os frutos que a deixaram naquela ordem.
מִשְׁנָה בAvot 1:2
שִׁמְעוֹן הַצַּדִּיק הָיָה מִשְּׁיָרֵי כְנֶסֶת הַגְּדוֹלָה. הוּא הָיָה אוֹמֵר, עַל שְׁלשָׁה דְבָרִים הָעוֹלָם עוֹמֵד, עַל הַתּוֹרָה וְעַל הָעֲבוֹדָה וְעַל גְּמִילוּת חֲסָדִים:
Shimon, o Justo, foi um dos últimos remanescentes da Grande Assembleia. Costumava dizer: “Sobre três coisas o mundo se firma — sobre a Torá, sobre o serviço a D’us (a avodá) e sobre a bondade entre as pessoas (a guemilut chassadim)”.
Rambam · Avot 1:2
יאמר שבחכמה והיא התורה ובמעלות המדות והם גמילות חסדים ובשמירת מצות התורה הם הקרבנות תהיה התמדת תקון העולם וסידור מציאותו על הדרך השלם:
Pela sabedoria, que é a Torá; pelas boas qualidades do caráter, que são os atos de bondade (guemilut chassadim); e pelo cumprimento dos preceitos, que são os sacrifícios — o serviço a D’us —, mantém-se o mundo em ordem e segue a sua existência o seu curso perfeito.
Rabbeinu Yoná · Avot 1:2
שמעון הצדיק היה משיירי כנסת הגדולה. והיה כהן גדול כמו שאמרו במסכת תמיד (כ"א) שהיה יוצא מלובש בבגדי כהונה כנגד אלכסנדרוס וירד והשתחוה לו. אמרו לו עבדיו אדוננו מלך כמוך משתחוה ליהודי זה. אמר להם דמות דיוקנו של זה אני רואה במלחמה ונוצח:
Shimon, o Justo, foi um dos últimos da Grande Assembleia, e era também sumo sacerdote. Conta o tratado Tamid que ele saiu, paramentado com as vestes sacerdotais, ao encontro de Alexandre, e o rei desceu da montaria e se prostrou diante dele. Espantaram-se os seus servos: ‘nosso senhor, um rei como tu se prostra diante deste judeu?’. Respondeu-lhes: ‘o rosto deste homem é o que vejo à minha frente nas batalhas, e venço’.
מִשְׁנָה גAvot 1:3
אַנְטִיגְנוֹס אִישׁ סוֹכוֹ קִבֵּל מִשִּׁמְעוֹן הַצַּדִּיק. הוּא הָיָה אוֹמֵר, אַל תִּהְיוּ כַעֲבָדִים הַמְשַׁמְּשִׁין אֶת הָרַב עַל מְנָת לְקַבֵּל פְּרָס, אֶלָּא הֱווּ כַעֲבָדִים הַמְשַׁמְּשִׁין אֶת הָרַב שֶׁלֹּא עַל מְנָת לְקַבֵּל פְּרָס, וִיהִי מוֹרָא שָׁמַיִם עֲלֵיכֶם:
Antigonos, de Sochô, recebeu a tradição de Shimon, o Justo. Costumava dizer: “Não sejais como os servos que servem o patrão para receber gratificação; sede antes como servos que o servem sem esperar gratificação alguma — e que o temor do Céu esteja sobre vós”.
Rambam · Avot 1:3
פרס יקרא הגמול אשר יגמל האדם ממי שאין לו טובה עליו אבל יעשה זה על דרך החסד והחנינה כמו שיאמר אדם לעבדו או לבנו הקטן או לאשתו עשה לי כך וכך ואתן לך דינר או שנים זהו ההפרש אשר בין פרס לשכר כי השכר הוא שינתן בדין ואמר זה החסיד שאתם לא תעבדו הש"י ע"מ שייטיב לכם ויגמלכם חסד ותקוו לגמול ותעבדוהו בעבורו ואמנם עבדוהו כעבדים שאינם מקוים להטבה ולא לגמילות חסד רצה בזה שיהו עובדין מאהבה כמו שאמרנו בפרק י' מסנהדרין ואם כל זה לא פטרן מן היראה ואמר עם היותכם עובדים מאהבה לא תניחו היראה לגמרי ויהי מורא שמים עליכם כי כבר בא בתורה המצוה ביראה והוא אמרו את ה' אלהיך תירא ואמרו החכמים עבוד מאהבה עבוד מיראה ואמרו האוהב לא ישכח דבר ממה שצוה לעשותו והירא לא יעשה דבר ממה שהוזהר מעשותו כי ליראה מבוא גדול במצות לא תעשה וכ"ש במצות השמעיות והיו לזה החכם שני תלמידים שם האחד צדוק ושם השני ביתוס וכאשר שמעו שאמר זה המאמר יצאו מלפניו ואמר האחד לחברו הנה הרב אמר בפירוש שאין לאדם לא גמול ולא עונש ואין תקוה כלל כי לא הבינו כונתו וסמך האחד מהן ידי חברו ויצאו מן הכלל והניחו התורה. התחברה לאחד כת אחת ולחברו כת אחרת וקראום החכמים צדוקים וביתוסים וכאשר לא היו יכולים לקבץ הקהלות לפי מה שהגיע להם מן האמונה שזאת האמונה הרעה תפריד הנקבצים כ"ש שלא תקבץ הנפרדים נטו להאמין הדבר שלא יכלו לכזבו אצל ההמון שאילו היו מוציאין אותו מפיהם היו הורגין אותם ר"ל דברי תורה ואמר כל אחד לסיעתו שהוא מאמין בתורה וחלק על הקבלה שאינה אמתית וזה לפטור עצמם מן המצות המקובלות והגזרות והתקנות אחר שלא יכלו לדחות הכל הכתוב והמקובל ועוד שהתרחב להם הדרך לפירוש כי לאחר ששב הפי' בבחירתם היה יכול להקל במה שירצה ולהכביד במה שירצה כפי כונתו אחר שאינו מאמין כלל בעיקר ואמנם בקשו דברים המקובלים אל קצת בני אדם לבד ומאז יצאו אלו הכתות רעות ויקראו באלו הארצות ר"ל מצרים קראים ושמותם אצל החכמים צדוקים ובייתוסים והם אשר התחילו להשיב על הקבלה ולפרש כל הפסוקים כפי מה שיראה להם מבלתי שישמעו לחכם כלל הפך אמרו יתברך על פי התורה אשר יורוך ועל המשפט אשר יאמרו לך תעשה לא תסור מן הדבר אשר יגידו לך ימין ושמאל:
Chama-se pras, gratificação, à retribuição dada a quem nada se deve, por pura bondade e favor — como quando se diz ao servo, ao filho pequeno ou à esposa: ‘faze-me isto e aquilo, e te darei um dinar, ou dois’. Nisso difere de sachar, o salário, que é o que se paga por obrigação. E disse este homem piedoso, Antigonos: não sirvais a D’us na expectativa de que Ele vos recompense e vos faça o bem, servindo-O por causa disso; servi-O antes como servos que nada esperam em troca. Ou seja: servi por amor, como expliquei na Introdução ao Perek Chelek, no décimo capítulo de Sanhedrin. Ainda assim, não dispensou o temor: mesmo que sirvais por amor, não abandoneis de todo o temor — ‘que o temor do Céu esteja sobre vós’ —, pois a própria Torá ordena temer: ‘ao Eterno, teu D’us, temerás’. Disseram os sábios: serve por amor, serve por temor. O que ama não deixa de cumprir nada do que lhe foi mandado; o que teme não faz nada do que lhe foi proibido — e por isso o temor pesa sobretudo nos preceitos negativos, e mais ainda nos que se recebem pela tradição.
E este sábio tinha dois discípulos, um chamado Tzadok e outro Baitos. Ao ouvirem esse ensino, retiraram-se da sua presença, e um disse ao outro: o mestre afirmou abertamente que não há recompensa nem castigo, e que não há esperança alguma — pois não entenderam o que ele quisera dizer. Deram a mão um ao outro, separaram-se da tradição e abandonaram a Torá. Em torno de cada um formou-se uma facção, e os sábios chamaram-nas saduceus (tzedukim) e boetusianos (baitosim). Como não conseguiam manter as suas comunidades unidas pela crença que haviam adotado — pois aquela crença ruim dispersa até os que estão juntos, quanto mais reuniria os separados —, passaram a professar que criam naquilo que não podiam negar diante do povo, sob pena de morte: as palavras da Torá escrita. Cada facção dizia crer na Torá, mas rejeitar a tradição (kabalá) como não verdadeira — e isso para se livrar dos preceitos transmitidos, dos decretos e das ordenações dos sábios, já que não podia negar tudo de uma vez, o escrito e o transmitido. Mais ainda: assim se lhes abria o caminho da interpretação livre, podendo cada um aliviar ou agravar a seu bel-prazer, pois no fundo não cria em nada. Dessas seitas vêm os que por aqui — quero dizer, no Egito — se chamam caraítas (karaim), e que os sábios conhecem por saduceus e boetusianos. Foram eles que começaram a contestar a tradição e a interpretar cada versículo como bem lhes parecia, sem dar ouvidos a sábio algum — ao contrário do que ordena a Torá (Deuteronômio 17:10-11): ‘conforme a instrução que te ensinarem e a sentença que te disserem, farás; não te desviarás daquilo que te declararem, nem para a direita nem para a esquerda’.
Rabbeinu Yoná · Avot 1:3
אנטיגנוס איש סוכו וכו' אל תהיו כעבדים המשמשין את הרב על מנת לקבל פרס. לפי שאין זו עבודה שלימה שאינו עושה בשביל רבו אך לקבל פרס:
Antigonos, de Sochô. ‘Não sejais como os servos que servem o patrão para receber recompensa’ — porque esse não é um serviço inteiro: o servo não age pelo seu senhor, mas só para ser pago.
מִשְׁנָה דAvot 1:4
יוֹסֵי בֶן יוֹעֶזֶר אִישׁ צְרֵדָה וְיוֹסֵי בֶן יוֹחָנָן אִישׁ יְרוּשָׁלַיִם קִבְּלוּ מֵהֶם. יוֹסֵי בֶן יוֹעֶזֶר אִישׁ צְרֵדָה אוֹמֵר, יְהִי בֵיתְךָ בֵית וַעַד לַחֲכָמִים, וֶהֱוֵי מִתְאַבֵּק בַּעֲפַר רַגְלֵיהֶם, וֶהֱוֵי שׁוֹתֶה בְצָמָא אֶת דִּבְרֵיהֶם:
Yossi ben Yoezer, de Tserdá, e Yossi ben Yochanan, de Jerusalém, receberam deles a tradição. Yossi ben Yoezer, de Tserdá, dizia: “Seja a tua casa um ponto de encontro para os sábios; cobre-te do pó dos seus pés e bebe com sede as suas palavras”.
Rambam · Avot 1:4
בית ועד. בית מועד ר"ל שתשים ביתך מוכן להתקבץ החכמים תמיד בבתי כנסיות ובבתי מדרשות עד שכשיאמר אדם לחבירו אנה אתחבר עמך אנה אועד עמך יאמר לו בבית פלוני:
Ponto de encontro (beit va‘ad) quer dizer casa de reunião: deixa a tua casa sempre pronta para que os sábios se reúnam nela, como nas sinagogas e nas casas de estudo, de modo que, quando um perguntar ao outro ‘onde te encontro?’, a resposta seja ‘na casa de fulano’.
Bartenura · Avot 1:4
יוֹסֵי בֶן יוֹעֶזֶר אִישׁ צְרֵדָה וְיוֹסֵי בֶן יוֹחָנָן אִישׁ יְרוּשָׁלַיִם. כָּל הַתַּנָּאִים הַנִּזְכָּרִים בְּפֶרֶק זֶה זוּג זוּג פְּלוֹנִי וּפְלוֹנִי קִבְּלוּ מִפְּלוֹנִי וּפְלוֹנִי, הָרִאשׁוֹן מֵהֶם נָשִׂיא וְהַשֵּׁנִי אַב בֵּית דִּין:
Yossi ben Yoezer, de Tserdá, e Yossi ben Yochanan, de Jerusalém. Todos os mestres citados neste capítulo aparecem em pares — ‘fulano e fulano receberam de fulano e fulano’ —, sendo o primeiro de cada par o nassi, o príncipe do Sanhedrin, e o segundo o av beit din, o chefe do tribunal.
מִשְׁנָה הAvot 1:5
יוֹסֵי בֶן יוֹחָנָן אִישׁ יְרוּשָׁלַיִם אוֹמֵר, יְהִי בֵיתְךָ פָתוּחַ לִרְוָחָה, וְיִהְיוּ עֲנִיִּים בְּנֵי בֵיתֶךָ, וְאַל תַּרְבֶּה שִׂיחָה עִם הָאִשָּׁה. בְּאִשְׁתּוֹ אָמְרוּ, קַל וָחֹמֶר בְּאֵשֶׁת חֲבֵרוֹ. מִכָּאן אָמְרוּ חֲכָמִים, כָּל זְמַן שֶׁאָדָם מַרְבֶּה שִׂיחָה עִם הָאִשָּׁה, גּוֹרֵם רָעָה לְעַצְמוֹ, וּבוֹטֵל מִדִּבְרֵי תוֹרָה, וְסוֹפוֹ יוֹרֵשׁ גֵּיהִנֹּם:
Yossi ben Yochanan, de Jerusalém, dizia: “Que a tua casa esteja escancarada, e sejam os pobres como gente da tua casa; e não converses demais com a mulher”. Disseram-no a respeito da própria esposa — quanto mais da mulher do próximo. Daqui tiraram os sábios: quem conversa demais com a mulher traz mal sobre si, descura as palavras da Torá e acaba por herdar o Guehinom.
Bartenura · Avot 1:5
יְהִי בֵיתְךָ פָתוּחַ לִרְוָחָה. כְּבֵיתוֹ שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ עָלָיו הַשָּׁלוֹם שֶׁהָיָה פָּתוּחַ לְאַרְבַּע רוּחוֹת הָעוֹלָם, כְּדֵי שֶׁלֹּא יִצְטָרְכוּ הָאוֹרְחִים לְהַקִּיף לִמְצֹא הַפֶּתַח:
Que a tua casa esteja escancarada — como a casa de Abraão, nosso pai, que se abria para os quatro pontos do mundo, para que o hóspede não tivesse de dar a volta à procura da entrada.
Rabbeinu Yoná · Avot 1:5
יוסף בן יוחנן איש ירושלם אומר יהי ביתך פתוח לרוחה. י"א שימצאו בביתו הרוחה בני אדם הצריכין. או פי' שיהיה ביתו כבית אברהם אבינו ע"ה שיהיה ביתו בדרך במקום דוחק כדי שיכנסו לשם העוברים והשבים ויהיה ביתו פתוח לארבע רוחות מכל צד שיבואו שימצאו פתח פתוח ויפנו לשם כמו שאמר איוב (איוב ל"א ל"ב) דלתי לאורח אפתח:
Yossi ben Yochanan, de Jerusalém, dizia: que a tua casa esteja escancarada. Há quem entenda que se deve achar nela acolhida farta para os necessitados. Outra leitura: que ela seja como a casa de Abraão, nosso pai, plantada à beira do caminho, em lugar de passagem, para que ali entrassem os que iam e vinham; e era aberta para os quatro lados, de modo que, viesse o viajante de onde viesse, achasse a porta aberta e para lá se dirigisse — como disse Jó (31:32): ‘ao viajante eu abria as minhas portas’.
מִשְׁנָה וAvot 1:6
יְהוֹשֻׁעַ בֶּן פְּרַחְיָה וְנִתַּאי הָאַרְבֵּלִי קִבְּלוּ מֵהֶם. יְהוֹשֻׁעַ בֶּן פְּרַחְיָה אוֹמֵר, עֲשֵׂה לְךָ רַב, וּקְנֵה לְךָ חָבֵר, וֶהֱוֵי דָן אֶת כָּל הָאָדָם לְכַף זְכוּת:
Yehoshua ben Perachiá e Nitai, o arbelita, receberam deles a tradição. Yehoshua ben Perachiá dizia: “Arranja para ti um mestre, conquista para ti um companheiro (um chaver) e julga toda pessoa pelo lado do mérito”.
Rambam · Avot 1:6
עשה לך רב. ר"ל אפי' לא יהיה ראוי להיות לך לרב אבל שים אותו לך לרב עד שתדמה בו שהוא מלמד ויעלה בידך בעבור זה למוד החכמה כי אין למוד האדם מעצמו כלמודו מזולתו שהלמוד מעצמו טוב הוא אבל למודו מזולתו יתקיים בידו יותר והוא יותר מבואר אפי' היה כמוהו בחכמה או למטה הימנו וכן בארו בפירוש זאת המצוה.ואמר וקנה לך חבר. זכר אותו בלשון קנייה ולא אמר עשה לך חבר או התחבר לאחרים הכונה בזה שצריך לאדם שיקנה אוהב לעצמו שיתקנו בו מעשיו וכל עניניו כמו שאמרו או חברותא או מיתותא ואם לא ימצאהו צריך להשתדל בו בכל לבו ואפילו אם יצטרך שימשכנו לאהבתו עד שישוב אוהב ולא יסור מהמשך תמיד אחר רצונו עד שתתחזק אהבתו כמו שיאמרו בעלי המוסר כשתאהב לא תאהב על מדותיך ואמנם תאהב על מדת אהוביך וכשיכוין כל אחד משני האהובים אל זאת הצואה יהיה כונת כל אחד משניהם להפיק רצון חבירו ויהיה כונת שניהם יחד דבר אחד בלא ספק. ומה טוב מאמר אריסטוטלוס האהוב אחד הוא והאוהבים ג' מינים אוהב תועלת אוהב מנוחה ואוהב מעלה אמנם אוהב תועלת כאהבת שני השותפים ואהבת המלך ומחנהו ואמנם אוהב מנוחה הוא ב' מינים אוהב הנאה ואוהב בטחון אמנם אוהב הנאה כאהבת הזכרים לנקבות וכיוצא בהם. ואמנם אוהב בטחון הוא שיהיה לאדם אוהב תבטח נפשו בו לא ישמר ממנו לא במעשה ולא בדבור ויודיעהו כל עניניו הטוב מהם והמגונה מבלתי שירא ממנו שישיגהו בכל זה חסרון לא אצלו ולא זולתו כי כשיגיע לאדם בטחון באיש זה השעור ימצא מנוחה גדולה בדבריו ובאהבתו הרבה. ואוהב מעלה הוא שיהיה תאות שניהם וכונתם לדבר אחד והוא הטוב וירצה כל אחד להעזר בחבירו בהגיע הטוב ההוא לשניהם יחד וזה האוהב אשר צוה לקנותו והוא כאהבת הרב לתלמיד והתלמיד לרב:
‘Arranja para ti um mestre’ — isto é: mesmo que ele não seja plenamente digno de ser teu mestre, toma-o por mestre assim mesmo, para que, parecendo-te que tens quem te ensina, o estudo da sabedoria te venha. Pois estudar sozinho não é como aprender de outro: o que se estuda por conta própria é bom, mas o que se aprende de outrem fixa-se melhor e fica mais claro — ainda que esse outro te seja igual em saber, ou até inferior. E disse ‘conquista para ti um companheiro’, falando em conquista, e não em ‘faze para ti um companheiro’, para mostrar que a pessoa precisa conquistar um amigo com quem acerte os seus atos e todos os seus assuntos — como disseram (Taanit 23a): ‘ou um companheiro, ou a morte’. E, se não o encontrar, deve esforçar-se por ele de todo o coração, mesmo que tenha de atraí-lo ao seu afeto, sem desistir de agradar-lhe até que a amizade se firme. Dizem os mestres da moral: quando amares, não ames pela tua medida, mas pela medida do teu amado.
Que bela é a sentença de Aristóteles: o amado é um só, mas as amizades são de três espécies — a do proveito, a do prazer e a da virtude. A do proveito é como o afeto entre dois sócios, ou entre o rei e a sua corte. A do prazer é de dois tipos: a do deleite e a da confiança. A do deleite é como o amor entre homens e mulheres, e coisas assim. A da confiança é ter um amigo em quem a alma se fia, de quem não se guarda em ato nem em palavra, a quem conta tudo — o digno e o vergonhoso — sem temer que daí lhe venha dano; e quem alcança confiança assim encontra grande sossego. E a amizade da virtude é aquela em que o desejo e o propósito de ambos miram uma só coisa, o bem, querendo cada um ser ajudado pelo outro a alcançá-lo, para o bem dos dois. É esse o amigo que Yehoshua ben Perachiá manda conquistar — e é como o amor entre mestre e discípulo.
Bartenura · Avot 1:6
עֲשֵׂה לְךָ רַב. רַמְבַּ"ם פֵּרֵשׁ, אַף עַל פִּי שֶׁאֵינוֹ רָאוּי לִהְיוֹת לְךָ רַב, עֲשֵׂה אוֹתוֹ רַב עָלֶיךָ וְלֹא תִּלְמֹד בֵּינְךָ לְבֵין עַצְמְךָ. וַאֲנִי שָׁמַעְתִּי, עֲשֵׂה לְךָ רַב, שֶׁיְּקַבֵּל לוֹ רַב אֶחָד שֶׁיִּלְמֹד מִמֶּנּוּ תָּמִיד, וְלֹא יִלְמֹד הַיּוֹם מֵאֶחָד וּלְמָחָר מִן הָאַחֵר. וְאַף עַל גַּב דִּבְמַסֶּכֶת עֲבוֹדָה זָרָה (דף י"ט) אָמְרוּ הַלּוֹמֵד תּוֹרָה מֵרַב אֶחָד אֵינוֹ רוֹאֶה סִימַן בְּרָכָה, כְּבָר פֵּרְשׁוּ וְאָמְרוּ הָנֵי מִלֵּי בִּסְבָרָא, שֶׁטּוֹב לוֹ לִשְׁמֹעַ סְבָרַת הָרַבִּים, אֲבָל לְעִנְיַן גְּמָרָא, מֵחַד רַב מְעַלֵּי, כִּי הֵיכִי דְּלֹא לִפְגֹּם לִשָׁנֵיהּ:
‘Arranja para ti um mestre.’ O Rambam explicou: mesmo que ele não seja digno de ser teu mestre, faze-o mestre sobre ti, e não estudes sozinho. Eu, porém, ouvi outra leitura: arranja para ti um único mestre e aprende sempre com ele, sem aprender hoje com um e amanhã com outro. E ainda que no tratado Avodá Zará (19a) se diga que ‘quem estuda Torá de um só mestre não vê sinal de bênção’, já explicaram que isso vale para o raciocínio — pois é bom ouvir o raciocínio de muitos —; mas, quanto ao texto recebido (guemará), aprender de um só mestre é melhor, para que a tradição não se confunda.
Nota — servir sem visar a recompensa, e a origem dos saduceus A mishná 1:3, de Antigonos, é o coração ético do capítulo — e o próprio Rambam, no seu comentário, remete à Introdução ao Perek Chelek (o décimo capítulo de Sanhedrin): servir por amor, não pela recompensa. Ele acrescenta um episódio histórico ousado: os discípulos Tzadok e Baitos teriam distorcido esse ensino, concluindo que “não há recompensa nem castigo”, e daí teriam nascido os saduceus e os boetusianos — uma lição sobre como uma verdade sublime, mal entendida, pode degenerar. Repare ainda, em 1:6, no Rambam expondo as três espécies de amizade de Aristóteles — proveito, prazer e virtude — para definir o companheiro que se deve conquistar.
עִיּוּן · sobre o trecho
O primeiro capítulo de Avot abre com a cadeia da tradição — de Moisés aos Homens da Grande Assembleia —, e não por orgulho de linhagem: é para firmar uma tese. A ética que vem a seguir não é invenção humana; também ela, diz o Bartenura, foi dita no Sinai. Daí em diante vêm máximas curtas e densas: os três pilares do mundo, o servir por amor, a hospitalidade, a busca de um mestre e de um amigo, o julgar pelo lado favorável.
Com Rambam, Rabbeinu Yoná e Bartenura lado a lado, vê-se a riqueza do tratado: o filósofo que cita Aristóteles sobre a amizade, o moralista que faz de Avot o caminho da piedade e o clássico que arruma a moldura histórica. É a ética judaica lida com os seus melhores intérpretes.
מִשְׁנָה זAvot 1:7
נִתַּאי הָאַרְבֵּלִי אוֹמֵר, הַרְחֵק מִשָּׁכֵן רָע, וְאַל תִּתְחַבֵּר לָרָשָׁע, וְאַל תִּתְיָאֵשׁ מִן הַפֻּרְעָנוּת:
Nitai, o arbelita, dizia: “Afasta-te do mau vizinho, não te juntes ao ímpio e não percas a esperança de que o castigo virá”.
Rambam · Avot 1:7
אל תתחבר לרשע. במין אחד ממיני האהבה והחברה כדי שלא תלמד ממעשיו וכבר בארנו בפרקים הקודמים כי ילמד אדם מהפחיתיות בחברת הרשעים ואמר כשתחטא וזו תראה חוטא לא תבטח ותאמר שהשם יתברך לא יענישהו אלא בעולם הבא ולא תתיאש מהנקם ממנו מהרה על החטא ההוא:
Não te juntes ao ímpio em nenhuma espécie de amizade ou convívio, para não aprenderes com os seus atos — já explicámos, na Shemoná Perakim, que é na companhia dos maus que a pessoa adquire os vícios. E quanto a não perder a esperança do castigo: quando pecares, ou quando vires esse ímpio pecar, não te enganes pensando que D’us só o punirá no Mundo Vindouro; não deixes de esperar que Ele se vingue depressa daquele pecado.
Rabbeinu Yoná · Avot 1:7
נתאי הארבלי אומר הרחק משכן רע. לשוכר בתים ולקונה עבדים אמרו. כי כאשר ישאל איש תחלה על דירה ובמקום דוחק כך יש לו לשאול על השכנים אם רעים הם ירחק מהם ולטובים יקרב:
Afasta-te do mau vizinho. Disseram-no a propósito de quem aluga casa e de quem compra escravos: assim como a pessoa primeiro se informa sobre a moradia, ainda que vá morar em lugar apertado, também deve informar-se sobre os vizinhos — dos maus, afaste-se; dos bons, aproxime-se.
מִשְׁנָה חAvot 1:8
יְהוּדָה בֶן טַבַּאי וְשִׁמְעוֹן בֶּן שָׁטָח קִבְּלוּ מֵהֶם. יְהוּדָה בֶן טַבַּאי אוֹמֵר, אַל תַּעַשׂ עַצְמְךָ כְעוֹרְכֵי הַדַּיָּנִין. וּכְשֶׁיִּהְיוּ בַעֲלֵי דִינִין עוֹמְדִים לְפָנֶיךָ, יִהְיוּ בְעֵינֶיךָ כִרְשָׁעִים. וּכְשֶׁנִּפְטָרִים מִלְּפָנֶיךָ, יִהְיוּ בְעֵינֶיךָ כְזַכָּאִין, כְּשֶׁקִּבְּלוּ עֲלֵיהֶם אֶת הַדִּין:
Yehudá ben Tabbai e Shimon ben Shatach receberam deles a tradição. Yehudá ben Tabbai dizia: “Não te faças como os que instruem as partes em juízo (os orchei ha-dayanim); enquanto os litigantes estiverem de pé diante de ti, tem-nos por culpados; mas, quando se forem — depois de aceitarem a sentença —, tem-nos por inocentes”.
Rambam · Avot 1:8
עורכי הדיינין. הם אנשים שלומדים הטענות והדינין עד שיהיו בקיאים בני אדם בדיניהם שהם מחברים שאלות ותשובות כשיאמר הדיין כך ענה כך וכשיטעון בעל הדין כך תהי' תשובתך כך כאילו הם עורכין הדין ובעלי הדין לפניהם ולזה קראו' עורכי הדיינין כאלו ערכו הדינין לפניהם והזהירם מהדמות להם רצה לומר ללמד אחד מבעלי הדין טענה שתועילהו ויאמר לו אמור כך או תכחש על דרך כך וכך ואע"פ שידע בו שהוא העשוק ושחברו טוען עליו שקר לפי מה שהוא חושב באמת עם כל זה אין מותר לו שילמדהו טענה שתצילהו ותועילהו כלל:
Os orchei ha-dayanim são pessoas que estudam as alegações e as sentenças até deixar os litigantes peritos nas suas próprias causas, preparando-lhes perguntas e respostas: ‘quando o juiz disser isto, responde aquilo; quando o adversário alegar assim, replica assado’ — como quem arma o processo de antemão, com as partes diante de si; daí o nome ‘orientadores dos juízes’. A mishná adverte o juiz a não se parecer com eles: que não ensine a um dos lados um argumento que o favoreça, dizendo-lhe ‘fala assim’ ou ‘nega por tal via’. E, mesmo que saiba quem é o lesado e veja o outro mentir contra ele, segundo o que tem por verdade, ainda assim não lhe é permitido, de modo algum, ensinar-lhe um argumento que o salve ou beneficie.
מִשְׁנָה טAvot 1:9
שִׁמְעוֹן בֶּן שָׁטָח אוֹמֵר, הֱוֵי מַרְבֶּה לַחְקֹר אֶת הָעֵדִים, וֶהֱוֵי זָהִיר בִּדְבָרֶיךָ, שֶׁמָּא מִתּוֹכָם יִלְמְדוּ לְשַׁקֵּר:
Shimon ben Shatach dizia: “Interroga as testemunhas a fundo, e mede as tuas palavras, para que delas não aprendam a mentir”.
Rabbeinu Yoná · Avot 1:9
שמעון בן שטח אומר הוי מרבה לחקור את העדים והוי זהיר בדבריך. לעשות להם דרישה וחקירה הרבה פעמים. ובזה תגלה סוד כי ברוב דברים לא יחדל פשע ומלמד תוך דבריהם אם לשקר העידו:
Interroga as testemunhas a fundo e mede as tuas palavras. Trata-se de submetê-las a inquirição e exame (derishá va-chakirá) muitas vezes; assim o que estava oculto vem à tona, pois ‘na muita conversa não falta transgressão’ (Provérbios 10:19), e o juiz percebe, no meio das palavras delas, se testemunharam falsamente.
Bartenura · Avot 1:9
וֶהֱוֵי זָהִיר בִּדְבָרֶיךָ. שֶׁלֹּא יֹאמַר הַדַּיָּן שֶׁמָּא כָּךְ וְכָךְ הָיָה מַעֲשֶׂה, אוֹ אִם הָיָה הַדָּבָר כָּךְ הָיָה פְּלוֹנִי זַכַּאי, וּמִתּוֹךְ דְּבָרִים הַלָּלוּ לוֹמֵד בַּעַל הַדִּין אוֹ הָעֵדִים לוֹמַר דָּבָר שֶׁלֹּא הָיָה:
Mede as tuas palavras — que o juiz não diga ‘talvez tenha sido assim e assado’, ou ‘se fosse deste modo, fulano teria razão’, pois dessas falas o litigante ou as testemunhas aprendem a alegar o que nunca aconteceu.
מִשְׁנָה יAvot 1:10
שְׁמַעְיָה וְאַבְטַלְיוֹן קִבְּלוּ מֵהֶם. שְׁמַעְיָה אוֹמֵר, אֱהֹב אֶת הַמְּלָאכָה, וּשְׂנָא אֶת הָרַבָּנוּת, וְאַל תִּתְוַדַּע לָרָשׁוּת:
Shemayá e Avtalyon receberam deles a tradição. Shemayá dizia: “Ama o trabalho, detesta o mando e não te dês a conhecer ao poder”.
Rambam · Avot 1:10
רשות זה הוא השלטנות ואלו שלש מדות יש בהן תיקון האמונה והעולם כי בהעדר המלאכה יצר לו ויגזול ויזנה ובבקשת השררה והרבנות יארעו לו נסיונות בעולם ורעות כי מפני שיקנאו בו בני אדם ויחלקו עליו יפסיד אמונתו כמו שאמרו כיון שנתמנה אדם פרנס על הצבור מלמטה נעשה רשע מלמעלה. וכן ידיעת השלטון בימים הקדמונים וקרבתו רחוק היה מאד להנצל ממנה בעולם הזה והיא מפסדת אמונתו כי לא ישגיח בדבר רק במה שיקרבהו אליו ואתה יודע ענין דואג ואע"פ שהשליט אשר קרב אליו דואג היה משיח השם ונביא ובחיר השם יתברך:
Rashut é o poder do governo. Estas três recomendações guardam tanto a fé quanto o bem-estar do mundo. Sem trabalho, a pessoa passa necessidade e acaba roubando. Na ânsia de mando e de senhorio, vêm-lhe provações e desgraças, pois, como os outros a invejam e brigam com ela, corrompe-se a sua fé — como disseram: desde que alguém é posto à frente da comunidade aqui embaixo, passa a ser tido por ímpio lá em cima. Do mesmo modo, achegar-se ao poder, nos tempos antigos, era coisa de que dificilmente alguém se livrava sem dano, e que corrompe a fé, pois o governante só olha para quem o serve. Lembra o caso de Doeg — e isso que o soberano de quem ele se aproximou era o ungido de D’us, profeta e Seu escolhido, o rei Saul.
Bartenura · Avot 1:10
שְׁמַעְיָה וְאַבְטַלְיוֹן. גֵּרֵי צֶדֶק הָיוּ, וּמִבְּנֵי בָּנָיו שֶׁל סַנְחֵרִיב הֵם. וְשָׁמַעְתִּי שֶׁמִּפְּנֵי שֶׁהָיָה אַבְטַלְיוֹן אַב בֵּית דִּין נִקְרָא בְּשֵׁם זֶה, שֶׁפֵּרוּשׁוֹ אַב לַקְּטַנִּים. כִּי טַלְיָא בִּלְשׁוֹן אֲרַמִּי, קָטָן, כְּמוֹ (מגילה ה:) אָמַר רַב יוֹחָנָן כַּד הֲוֵינָא טַלְיָא, כְּשֶׁהָיִיתִי קָטָן. לֵיתוּ טַלְיָא וְטַלְיָתָא (יבמות קיד.) יָבִיאוּ קָטָן וּקְטַנָּה. אַף כָּאן אַבְטַלְיוֹן אֲבִיהֶן שֶׁל יְתוֹמִים קְטַנִּים:
Shemayá e Avtalyon eram convertidos justos (gerei tzedek), descendentes dos filhos de Sancheriv. E ouvi que Avtalyon, por ser o av beit din, o chefe do tribunal, recebeu esse nome, que significa ‘pai dos pequenos’ — pois talya, em aramaico, é ‘pequeno’ (como em Meguilá 5b, ‘quando eu era talya’, quando eu era pequeno, e em Yevamot 114a, ‘tragam um menino e uma menina’). Também aqui Avtalyon era como o pai dos órfãos pequenos.
מִשְׁנָה יאAvot 1:11
אַבְטַלְיוֹן אוֹמֵר, חֲכָמִים, הִזָּהֲרוּ בְדִבְרֵיכֶם, שֶׁמָּא תָחוּבוּ חוֹבַת גָּלוּת וְתִגְלוּ לִמְקוֹם מַיִם הָרָעִים, וְיִשְׁתּוּ הַתַּלְמִידִים הַבָּאִים אַחֲרֵיכֶם וְיָמוּתוּ, וְנִמְצָא שֵׁם שָׁמַיִם מִתְחַלֵּל:
Avtalyon dizia: “Sábios, tende cuidado com as vossas palavras, para que não venhais a merecer o exílio e sejais desterrados para um lugar de águas más; e os discípulos que vierem depois de vós bebam delas e morram, e o Nome do Céu seja profanado”.
Rambam · Avot 1:11
מים הרעים כנוי לאפיקורסות ואמרו השמרו בדבריכם בתוך ההמון ולא יהיה בדבריכם מקום שיסבול פירוש אחר מפני שאם יהיו שם אנשים כופרים יפרשו אותם כפי אמונתם והתלמידים כבר שמעו אותם מהם ויחזרו לאפיקורסות ויחשבו שזאת היתה אמונתכם ויהיה בזה חלול השם כאשר אירע לאנטיגנוס עם צדוק וביתוס:
‘Águas más’ é um modo de nomear a heresia. Disseram: tende cuidado com as vossas palavras diante da multidão, e que nelas não fique brecha aberta a outra leitura; pois, havendo ali descrentes, hão de interpretá-las conforme a sua própria crença, e os discípulos que já as ouviram de vós inclinar-se-ão para a heresia, pensando que essa era a vossa convicção — e nisso há profanação do Nome, como sucedeu a Antigonos com Tzadok e Baitos.
Bartenura · Avot 1:11
הִזָּהֲרוּ בְדִבְרֵיכֶם. שֶׁלֹּא תַּנִּיחוּ מָקוֹם לַמִּינִים לִטְעוֹת בְּדִבְרֵיכֶם:
Tende cuidado com as vossas palavras — que não deixeis aos minim, os sectários, margem para se enganarem nelas.
מִשְׁנָה יבAvot 1:12
הִלֵּל וְשַׁמַּאי קִבְּלוּ מֵהֶם. הִלֵּל אוֹמֵר, הֱוֵי מִתַּלְמִידָיו שֶׁל אַהֲרֹן, אוֹהֵב שָׁלוֹם וְרוֹדֵף שָׁלוֹם, אוֹהֵב אֶת הַבְּרִיּוֹת וּמְקָרְבָן לַתּוֹרָה:
Hilel e Shamai receberam deles a tradição. Hilel dizia: “Sê dos discípulos de Aarão — ama a paz e corre atrás da paz, ama as criaturas e aproxima-as da Torá”.
Bartenura · Avot 1:12
הֱוֵי מִתַּלְמִידָיו שֶׁל אַהֲרֹן אוֹהֵב שָׁלוֹם וְרוֹדֵף שָׁלוֹם. פֵּרְשׁוּ בְּאָבוֹת דְּרַבִּי נָתָן, כֵּיצַד הָיָה אַהֲרֹן אוֹהֵב שָׁלוֹם, כְּשֶׁהָיָה רוֹאֶה שְׁנֵי בְּנֵי אָדָם מִתְקוֹטְטִים הָיָה הוֹלֵךְ לְכָל אֶחָד מֵהֶם שֶׁלֹּא מִדַּעַת חֲבֵרוֹ, וְאוֹמֵר לוֹ רְאֵה חֲבֵרְךָ אֵיךְ הוּא מִתְחָרֵט וּמַכֶּה אֶת עַצְמוֹ עַל שֶׁחָטָא לְךָ, וְהוּא אָמַר לִי שֶׁאָבֹא אֵלֶיךָ שֶׁתִּמְחַל לוֹ, וּמִתּוֹךְ כָּךְ כְּשֶׁהָיוּ פּוֹגְעִים זֶה בָּזֶה הָיוּ מְנַשְּׁקִים זֶה אֶת זֶה. וְכֵיצַד הָיָה מְקָרֵב אֶת הַבְּרִיּוֹת לַתּוֹרָה, כְּשֶׁהָיָה יוֹדֵעַ בְּאָדָם שֶׁעָבַר עֲבֵרָה הָיָה מִתְחַבֵּר עִמּוֹ וּמַרְאֶה לוֹ פָּנִים צְהֻבּוֹת, וְהָיָה אוֹתוֹ אָדָם מִתְבַּיֵּשׁ וְאוֹמֵר אִלּוּ הָיָה יוֹדֵעַ צַדִּיק זֶה מַעֲשַׂי הָרָעִים כַּמָּה הָיָה מִתְרַחֵק מִמֶּנִּי, וּמִתּוֹךְ כָּךְ הָיָה חוֹזֵר לַמּוּטָב. הוּא שֶׁהַנָּבִיא מֵעִיד עָלָיו (מלאכי ב׳:ו׳) בְּשָׁלוֹם וּבְמִישׁוֹר הָלַךְ אִתִּי וְרַבִּים הֵשִׁיב מֵעָוֹן:
Sê dos discípulos de Aarão, amando a paz e correndo atrás dela. Explicaram no Avot deRabbi Natan como Aarão amava a paz: ao ver duas pessoas brigadas, ia ter com cada uma, sem a outra saber, e dizia: ‘vê como o teu companheiro se arrepende e se debate de remorso por ter pecado contra ti, e me pediu que viesse buscar o teu perdão’; e assim, quando os dois se reencontravam, beijavam-se. E como aproximava as criaturas da Torá? Sabendo de alguém que havia transgredido, fazia-se seu companheiro e lhe mostrava rosto amigo; e a pessoa pensava: ‘se este justo soubesse das minhas más ações, como fugiria de mim!’ — e por aí voltava ao bom caminho. É o que o profeta atesta dele (Malaquias 2:6): ‘em paz e retidão andou comigo, e a muitos afastou da iniquidade’.
Nota — palavras que podem salvar ou perder Boa parte deste trecho gira em torno do poder da palavra e da responsabilidade de quem ensina ou julga. Adverte-se o juiz a não instruir um dos lados (1:8) e a medir o que diz, para não ensinar ninguém a mentir (1:9); e os sábios, a não deixar nas suas palavras nenhuma brecha por onde entre a heresia (1:11) — e aqui o Rambam fecha o arco, lembrando o que sucedeu a Antigonos com Tzadok e Baitos. Repare ainda, em 1:10, que Shemayá e Avtalyon eram convertidos justos (gerei tzedek), descendentes de Sancheriv: dois dos maiores mestres da tradição vieram de fora de Israel — eco do que estudámos na Massechet Gerim.
עִיּוּן · sobre o trecho
Da segunda metade do capítulo emerge um retrato da vida pública reta: o cuidado com as companhias (1:7), a integridade do juiz (1:8–1:9), a fuga à vaidade do poder e o amor ao trabalho honesto (1:10), a responsabilidade do mestre pela clareza do que diz (1:11) e, no ápice, o ideal de Hilel — ser como Aarão, amar e perseguir a paz, e aproximar as pessoas da Torá pelo afeto, não pela censura (1:12).
É a ética judaica no seu tom mais humano: prudência sem cinismo, autoridade sem arrogância, e a convicção de que primeiro se conquistam os corações, depois as mentes.
מִשְׁנָה יגAvot 1:13
הוּא הָיָה אוֹמֵר, נָגֵד שְׁמָא, אָבֵד שְׁמֵהּ. וּדְלֹא מוֹסִיף, יָסֵף. וּדְלֹא יָלֵיף, קְטָלָא חַיָּב. וּדְאִשְׁתַּמֵּשׁ בְּתָגָא, חָלֵף:
Ele costumava dizer, em aramaico: “Quem corre atrás da fama perde o nome; quem não acrescenta ao seu saber, definha; quem não aprende é réu de morte; e quem se serve da coroa da Torá para proveito próprio perece”.
Rabbeinu Yoná · Avot 1:13
הוא היה אומר נגד שמא אבד שמא. ר"ל אדם המתגאה ויצא שמו בעולם על יד גאותו וגדולתו ועושה לו שם כשם הגדולים אשר בארץ כנגד השם הגדול הנמשך בגאוה כן יאבד שמו אבדון גדול ולא יזכר ולא יפקד:
Quem corre atrás da fama perde o nome. A pessoa que se ensoberbece, e cujo nome se espalha pelo mundo por causa da arrogância e da grandeza, fazendo-se um nome como o dos poderosos da terra — na mesma medida em que arrastou esse nome pela soberba, há de perdê-lo, com grande ruína, e não será lembrado nem mencionado.
Bartenura · Avot 1:13
נָגֵד שְׁמָא אָבֵד שְׁמֵהּ. מִי שֶׁנִּמְשַׁךְ שְׁמוֹ לְמֵרָחוֹק מִתּוֹךְ שְׂרָרָה וְרַבָּנוּת, מְהֵרָה יֵאָבֵד שְׁמוֹ, שֶׁהָרַבָּנוּת מְקַבֶּרֶת אֶת בְּעָלֶיהָ. נָגֵד לְשׁוֹן מְשִׁיכָה. תִּרְגּוּם מִשְׁכוּ, נְגִידוּ:
Quem corre atrás da fama perde o nome — aquele cujo nome se estende ao longe por meio de domínio e senhorio (rabanut) depressa o perderá, pois o senhorio sepulta os seus donos. Naguid vem da ideia de ‘puxar’: o Targum de ‘puxai’ (mishchu) é ‘neguidu’.
מִשְׁנָה ידAvot 1:14
הוּא הָיָה אוֹמֵר, אִם אֵין אֲנִי לִי, מִי לִי. וּכְשֶׁאֲנִי לְעַצְמִי, מָה אֲנִי. וְאִם לֹא עַכְשָׁיו, אֵימָתָי:
Ele costumava dizer: “Se eu não for por mim, quem será por mim? E, sendo eu só para mim mesmo, o que sou eu? E, se não for agora, quando?”
Rambam · Avot 1:14
אמר אם לא אהיה אני בעצמי המעורר נפשי למעלה מי יעירה שאין לי מעורר מחוץ כמו שבארנו בפרק השני ואחר שברשותי להטות נפשי לאיזה צד שארצה איזה מעשה עשיתי מן המעשי' הטובים כאילו היה מחסר עצמו ואומר מה אני כלומר מה בא ממני ואינני שלם ואע"פ שעשיתי זה הענין: ואח"כ שב ואמר אם לא אקנה עתה המעלות בימי הבחרות מתי אקנה אותן בימי הזקנה לא כי קשה הוא לסור מהתכונות בעת ההיא מפני שהקנינים והמדות נתחזקו ונתישבו אם מעלות אם פחיתיות ואמר החכם חנוך לנער על פי דרכו גם כי יזקין לא יסור ממנה:
Disse Hilel: se não for eu mesmo a despertar a minha alma para o alto, quem a despertará? — pois não tenho quem me desperte de fora, como expliquei no segundo capítulo da Shemoná Perakim. E, já que está em meu poder inclinar a alma para o lado que eu quiser, pondero: que feito de monta realizei, entre as boas ações? É como se a pessoa se diminuísse e dissesse ‘o que sou eu? Que coisa de valor saiu de mim? Ainda não sou perfeito, embora tenha feito isto e aquilo’. E então acrescentou: se não adquirir as virtudes agora, na juventude, quando as adquirirei? Na velhice? Não — pois aí é difícil largar as disposições já enraizadas, uma vez que os hábitos e as qualidades, virtudes ou vícios, se firmaram e se assentaram. Já disse o sábio (Provérbios 22:6): ‘educa o jovem segundo o seu caminho; mesmo quando envelhecer, dele não se desviará’.
Rabbeinu Yoná · Avot 1:14
הוא היה אומר אם אין אני לי מי לי. אם לא אוכיח עצמי שאזרז עצמי במצות מי לי להוכיח ולזרזני. כי זרוז האחרים טוב הוא לפי שעה אבל כשיעורר האדם את עצמו בכל יום ויום יוסיף לחשוב מחשבות לעשות מלאכת ה' ואין שכחה לפניו כאשר לבו חפץ והוא דרך ישר לפני איש:
Se eu não for por mim, quem será por mim? Se eu próprio não me advertir, incitando-me aos preceitos, quem me advertirá e incitará? O estímulo dos outros dura só um instante; mas quem se desperta a si mesmo, dia após dia, cada vez mais cria em si o desejo de fazer a obra de D’us — e não há esquecimento diante dele quando o coração assim o quer. Este é o caminho reto para o homem.
מִשְׁנָה טוAvot 1:15
שַׁמַּאי אוֹמֵר, עֲשֵׂה תוֹרָתְךָ קֶבַע. אֱמֹר מְעַט וַעֲשֵׂה הַרְבֵּה, וֶהֱוֵי מְקַבֵּל אֶת כָּל הָאָדָם בְּסֵבֶר פָּנִים יָפוֹת:
Shamai dizia: “Faze da tua Torá algo fixo (keva); fala pouco e faze muito; e recebe toda pessoa com semblante acolhedor (sever panim yafot)”.
Rambam · Avot 1:15
אמר עשה תלמוד תורה השרש והעקר וכל שאר עסקיך נמשכים אחריו אם נזדמן נזדמן ואם לא הזדמן לא הזדמן ואין נזק בהבצרו: ואמרו צדיקים אומרים מעט ועושים הרבה כאברהם אבינו שיעד בפת לחם אחת והביא חמאה וחלב ובן הבקר וג' סאין קמח סלת ורשעים אומרים הרבה ואפילו מעט אינם עושים כעפרון שנתן הכל בדבריו ובמעשה לא הניח אפילו פרוטה אחת מן הדמים:
Disse: faze do estudo da Torá a raiz e o fundamento, e que todos os teus outros afazeres venham depois — se a ocasião aparecer, apareceu; se não, nada se perde na sua falta. E quanto a ‘fala pouco e faze muito’: os justos prometem pouco e fazem muito, como Abraão, nosso pai, que ofereceu apenas ‘um pedaço de pão’ e trouxe manteiga, leite, um bezerro e três seim de flor de farinha; já os ímpios prometem muito e não cumprem nem o pouco, como Efron, que prometeu tudo em palavras e, na prática, não abriu mão sequer de uma prutá do preço.
Bartenura · Avot 1:15
עֲשֵׂה תּוֹרָתְךָ קֶבַע. שֶׁיִּהְיֶה עִקַּר עִסְקְךָ בַּיּוֹם וּבַלַּיְלָה בַּתּוֹרָה, וּכְשֶׁתִּהְיֶה יָגֵעַ מִן הַלִּמּוּד תַּעֲשֶׂה מְלָאכָה. וְלֹא שֶׁיִּהְיֶה עִקַּר עִסְקְךָ בַּמְּלָאכָה וּכְשֶׁתִּפְנֶה מִן הַמְּלָאכָה תַּעֲסֹק בַּתּוֹרָה. וּמָצָאתִי כָּתוּב, עֲשֵׂה תּוֹרָתְךָ קֶבַע, שֶׁלֹּא תַּחְמִיר לְעַצְמְךָ וְתָקֵל לָאֲחֵרִים, אוֹ תַּחְמִיר לַאֲחֵרִים וְתָקֵל לְעַצְמְךָ, אֶלָּא תְּהֵא תּוֹרָתְךָ קֶבַע לְךָ כְּמוֹ לַאֲחֵרִים, וְכֵן הוּא אוֹמֵר בְּעֶזְרָא (ז) כִּי עֶזְרָא הֵכִין לְבָבוֹ לִדְרֹשׁ אֶת תּוֹרַת ה' וְלַעֲשׂוֹת וּלְלַמֵּד לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל, כְּמוֹ שֶׁהֵכִין לִבּוֹ לַעֲשׂוֹת כָּךְ הָיָה מְלַמֵּד לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל:
Faze da tua Torá algo fixo — que a tua ocupação principal, de dia e de noite, seja a Torá; e, quando estiveres cansado do estudo, faze algum trabalho — e não o contrário, com o trabalho por principal e a Torá só nas folgas. E achei escrito outra leitura: faze da tua Torá algo fixo significa não seres rigoroso contigo e brando com os outros, nem rigoroso com os outros e brando contigo, mas que a tua Torá te seja constante como o é para os demais; e assim diz a Escritura sobre Esdras (7:10): ‘pois Esdras preparou o seu coração para buscar a Torá do Eterno, e para a cumprir e ensinar em Israel’ — tal como preparou o coração para cumprir, assim a ensinava aos filhos de Israel.
מִשְׁנָה טזAvot 1:16
רַבָּן גַּמְלִיאֵל הָיָה אוֹמֵר, עֲשֵׂה לְךָ רַב, וְהִסְתַּלֵּק מִן הַסָּפֵק, וְאַל תַּרְבֶּה לְעַשֵּׂר אֹמָדוֹת:
Rabban Gamliel costumava dizer: “Arranja para ti um mestre e foge da dúvida; e não separes o dízimo por mera estimativa”.
Rambam · Avot 1:16
רבן גמליאל אומר עשה לך רב. והסתלק מן הספק. ואל תרבה לעשר אומדות. זה אשר צוה הנה לעשות רב אינו לענין הלמוד אבל להוראה שים לך רב שתסמוך עליו באיסור והיתר והסתלק אתה מן הספק כאמרם בירושלמי זיל אייתי לי זקן מן השוק דאסמוך עליה ואשרי לך וכן צוה שיברח מהוצאת המעשרות באומד מפני שהוא מן הספקות:
Rabban Gamliel diz: arranja para ti um mestre, foge da dúvida e não separes o dízimo por estimativa. O ‘fazer para si um mestre’ que ele ordena aqui não é para o estudo, mas para a decisão prática da lei (a horaá): põe um mestre em quem te apoies no proibido e no permitido, e afasta-te tu mesmo da dúvida — como disseram no Talmud de Jerusalém: ‘vai, traze-me um ancião do mercado, em quem eu me apoie, e então te permita’. E, do mesmo modo, mandou fugir de separar dízimos por estimativa, porque isso é fonte de dúvidas.
Bartenura · Avot 1:16
עֲשֵׂה לְךָ רַב. לְעִנְיַן הוֹרָאָה מְדַבֵּר עַכְשָׁיו, אִם בָּא דִּין לְפָנֶיךָ וְנִסְתַּפַּקְתָּ בּוֹ, עֲשֵׂה לְךָ רַב, וְהִסְתַּלֵּק מִן הַסָּפֵק. וְלֹא תִּפְסֹק עָלָיו אַתָּה לְבַדְּךָ. כִּי הָא דְרָבָא כִּי הֲוֵי אָתֵי טְרֵפְתָא לְגַבֵּיהּ הֲוֵי מְכַנֵּיף לְכֻלְּהוּ טַבָּחֵי דְּמָתָא מַחְסַיָּא, אָמַר, כִּי הֵיכִי דְלִמְטְיַן שִׁיבָא מִכְּשׁוּרָא:
Arranja para ti um mestre — fala agora da decisão da lei: se um caso te chega e ficas em dúvida, arranja um mestre e foge da dúvida, não decidas sozinho. Como Rava, que, ao receber uma rês possivelmente treifá, reunia todos os açougueiros de Mata Mechasiá, dizendo: ‘que me caiba também a mim uma lasca da viga’ — para repartir a responsabilidade.
מִשְׁנָה יזAvot 1:17
שִׁמְעוֹן בְּנוֹ אוֹמֵר, כָּל יָמַי גָּדַלְתִּי בֵין הַחֲכָמִים, וְלֹא מָצָאתִי לַגּוּף טוֹב אֶלָּא שְׁתִיקָה. וְלֹא הַמִּדְרָשׁ הוּא הָעִקָּר, אֶלָּא הַמַּעֲשֶׂה. וְכָל הַמַּרְבֶּה דְבָרִים, מֵבִיא חֵטְא:
Shimon, seu filho, dizia: “Por todos os meus dias cresci entre os sábios, e nada achei melhor para o corpo do que o silêncio. O essencial não é o estudo, mas o ato; e quem fala demais atrai o pecado”.
Rambam · Avot 1:17
כבר אמר החכם ברוב דברים לא יחדל פשע וסבת זה שרוב הדברים תוספת מותר וחטא כמו שאבאר עתה כי כשירבה האדם דברים יפשע על כל פנים שא"א שלא יהיה בדבריו דיבור אחד שאין ראוי לאמרו וממופתי החכמים מעוט הדברים וממופתי הסכלים רוב הדברים שנאמר וקול כסיל ברוב דברים וכבר אמרו החכמים שמיעוט הדברים ראיה על מעלת האבות והיות אדם מיוחס אמרו מיחסותא דבבל שתיקותא ואמר בספר המדות שאחד מהחכמים נראה שותק הרבה על שלא היה מדבר דבור שאין ראוי לאמרו ולא היה מדבר אלא מעט מזער ונאמר לו מה סבת רב שתיקותך ואמר בחנתי כל הדברים ומצאתים נחלקים לד' חלקים:
Já disse o sábio (Provérbios 10:19): ‘na muita conversa não falta transgressão’. A razão é que a maior parte das palavras é excesso supérfluo: quem fala demais acaba transgredindo de um modo ou de outro, pois é impossível que, em meio a tantas palavras, não escape alguma que não convinha dizer. Um dos sinais dos sábios é a parcimônia no falar; um dos sinais dos tolos, a torrente de palavras, como diz o Eclesiastes (5:2): ‘e a voz do tolo vem na multidão de palavras’. Disseram ainda que o falar pouco é prova de boa estirpe e nobreza de antepassados: ‘a marca da boa linhagem da Babilônia é o silêncio’. E conta-se, no Livro das Virtudes, que um dos sábios parecia calar muito, por não dizer palavra que não conviesse, e falava pouquíssimo; perguntado pela razão de tanto silêncio, respondeu: ‘examinei todas as espécies de palavras e achei-as repartidas em quatro partes’.
Bartenura · Avot 1:17
וְלֹא מָצָאתִי לַגּוּף טוֹב אֶלָּא שְׁתִיקָה. מִי שֶׁשּׁוֹמֵעַ חֶרְפָּתוֹ וְשׁוֹתֵק:
E nada achei melhor para o corpo do que o silêncio — isto vale para quem ouve o seu próprio vexame e se cala.
מִשְׁנָה יחAvot 1:18
רַבָּן שִׁמְעוֹן בֶּן גַּמְלִיאֵל אוֹמֵר, עַל שְׁלשָׁה דְבָרִים הָעוֹלָם עוֹמֵד, עַל הַדִּין וְעַל הָאֱמֶת וְעַל הַשָּׁלוֹם, שֶׁנֶּאֱמַר (זכריה ח) אֱמֶת וּמִשְׁפַּט שָׁלוֹם שִׁפְטוּ בְּשַׁעֲרֵיכֶם:
Rabban Shimon ben Gamliel dizia: “Sobre três coisas o mundo se firma — sobre a justiça (din), sobre a verdade (emet) e sobre a paz (shalom) —, conforme está dito (Zacarias 8:16): ‘verdade e juízo de paz julgai nas vossas portas’”.
Rambam · Avot 1:18
הדין הוא הנהגת המדינה ביושר וכבר בארנו בפרק הד' שהאמת הוא המעלות השכליות והשלום הוא מעלות המדות וכשימצא אלו השלשה יהיה המציאות בשלימות שאפשר לו בלא ספק:
A justiça (din) é a condução reta da sociedade; e já expliquei, no quarto capítulo da Shemoná Perakim, que a verdade (emet) são as virtudes intelectuais, e a paz (shalom) são as virtudes do caráter (midot). Quando se reúnem estas três, a existência humana atinge, sem dúvida, a perfeição que lhe é possível.
Bartenura · Avot 1:18
הָעוֹלָם עוֹמֵד. יִשּׁוּבָן שֶׁל בְּנֵי אָדָם מִתְקַיֵּם. אֵין זֶה כְּמוֹ הָעוֹלָם עוֹמֵד דִּלְעֵיל:
O mundo se sustenta — isto é, subsiste a vida em sociedade dos homens. Não é o mesmo ‘o mundo se sustenta’ dito acima, em 1:2, que fala dos pilares pelos quais o mundo foi criado.
Nota — duas vezes “arranja para ti um mestre”; e o “se não sou eu por mim” Duas observações finas. 1:14 traz a máxima mais célebre de Hilel — “se eu não for por mim, quem será por mim?” —, que o Rambam lê como princípio de responsabilidade e livre-arbítrio: ninguém desperta a minha alma de fora, e as virtudes hão de ser adquiridas na juventude, antes que os hábitos endureçam. E 1:16 repete o “arranja para ti um mestre” de 1:6 — mas, explica o Rambam, ali era para o estudo, e aqui para a decisão prática da lei: ter de quem depender no permitido e no proibido, fugindo da dúvida. Por fim, 1:18 ecoa os três pilares de 1:2, e o Rambam mapeia-os nas virtudes — din, a ordem social; emet, as virtudes intelectuais; e shalom, as do caráter.
עִיּוּן · sobre o trecho e o capítulo
O capítulo I fecha como abriu: medindo o valor da pessoa não pelo nome que arrasta (1:13), mas pelo que faz de si mesma. A voz de Hilel ressoa no centro — responsabilidade (“se não sou eu por mim…”), humildade (“o que sou eu?”) e urgência (“se não agora, quando?”). E Shamai acrescenta o tom prático: Torá como eixo, palavra contida, ato acima do discurso, e rosto acolhedor a toda pessoa.
Encerra-se assim a cadeia aberta em “Moisés recebeu a Torá do Sinai”: dezoito máximas que vão da transmissão da tradição à ética do dia a dia. A seguir, o Capítulo II, com Rabi e a casa de Hilel.
פֶּרֶק שֵׁנִי
Capítulo II
מִשְׁנָה אAvot 2:1
רַבִּי אוֹמֵר, אֵיזוֹהִי דֶרֶךְ יְשָׁרָה שֶׁיָּבֹר לוֹ הָאָדָם, כֹּל שֶׁהִיא תִפְאֶרֶת לְעוֹשֶׂיהָ וְתִפְאֶרֶת לוֹ מִן הָאָדָם. וֶהֱוֵי זָהִיר בְּמִצְוָה קַלָּה כְבַחֲמוּרָה, שֶׁאֵין אַתָּה יוֹדֵעַ מַתַּן שְׂכָרָן שֶׁל מִצְוֹת. וֶהֱוֵי מְחַשֵּׁב הֶפְסֵד מִצְוָה כְּנֶגֶד שְׂכָרָהּ, וּשְׂכַר עֲבֵרָה כְנֶגֶד הֶפְסֵדָהּ. וְהִסְתַּכֵּל בִּשְׁלשָׁה דְבָרִים וְאִי אַתָּה בָא לִידֵי עֲבֵרָה, דַּע מַה לְּמַעְלָה מִמְּךָ, עַיִן רוֹאָה וְאֹזֶן שׁוֹמַעַת, וְכָל מַעֲשֶׂיךָ בַסֵּפֶר נִכְתָּבִין:
Rabi dizia: “Qual é o caminho reto que a pessoa deve escolher para si? Aquele que honra quem o segue e lhe traz também a estima dos outros. Trata um preceito leve com o mesmo cuidado de um grave, pois não conheces a recompensa de cada preceito. Pesa o que se perde ao cumprir um preceito contra a sua recompensa, e o ganho de uma transgressão contra o seu prejuízo. Olha para três coisas e não cairás nas mãos da transgressão: sabe o que está acima de ti — um olho que vê, um ouvido que ouve, e todos os teus atos sendo lançados num livro”.
Rambam · Avot 2:1
מבואר הוא שדרך הישרה היא הפעולות הטובות אשר בארנו בפ' הרביעי והם מהמעלות הממוצעות מפני שבהם יקנה האדם לנפשו תכונה חשובה ויהיה מנהגו טוב עם בני אדם והוא אמרו תפארת לעושה ותפארת לו מן האדם:
É claro que “o caminho reto” são os bons atos que explicámos no quarto capítulo da Shemoná Perakim; e eles pertencem às virtudes do meio (as maalot ha-memutza’ot), pois por elas a pessoa adquire para a alma uma disposição nobre e o seu convívio com os outros se torna bom — é o que a mishná quis dizer com “honra a quem o pratica, e estima da parte dos homens”.
Rambam · Shemoná Perakim, cap. 4
פרק רביעי - ברפואת חולי הנפש המעשים הטובים - הם המעשים השוים, הממוצעים בין שתי קצוות ששתיהן רע: האחת מהן - תוספת, והשנית - חסרון. והמעלות - הן תכונות נפשיות וקנינים ממוצעים בין שתי תכונות רעות: האחת מהן - יתרה, והאחרת - חסרה. מן התכונות האלה יתחיבו הפעולות ההן. והמשל בו: הזהירות, שהיא מידה ממוצעת בין רוב התאוה ובין העדר הרגש ההנאה. הזהירות היא מפעולות הטובות. ותכונות הנפש, אשר תתחיב ממנה הזהירות - היא מעלת המידות. אבל רוב התאוה - הוא הקצה הראשון. והעדר הרגש ההנאה לגמרי - הוא הקצה האחרון, ושניהם רע גמור. ושתי תכונות הנפש, אשר מהן יתחיב רוב התאוה, והיא: התכונה היתרה. והעדר ההרגשה, והיא: התכונה החסרה - שתיהן יחד פחיתויות מפחיתויות המידות.
Capítulo quarto — sobre a cura das doenças da alma. Os bons atos são os atos equilibrados, no meio entre dois extremos, ambos maus: um, o excesso; o outro, a falta. As virtudes (maalot) são disposições da alma, situadas entre duas disposições más — uma excessiva, outra deficiente —, e dessas boas disposições nascem os bons atos. Tome-se a temperança (zehirut), que é o meio entre o excesso de apetite e a total ausência de prazer: a temperança é um bom ato, e a disposição de onde ela nasce é uma virtude do caráter; já o excesso de apetite é um dos extremos, e a total insensibilidade ao prazer é o outro, e ambos são mal por inteiro. E as duas disposições de onde brotam o excesso de apetite (a disposição excessiva) e a insensibilidade (a deficiente) são, ambas, vícios do caráter.
מִשְׁנָה בAvot 2:2
רַבָּן גַּמְלִיאֵל בְּנוֹ שֶׁל רַבִּי יְהוּדָה הַנָּשִׂיא אוֹמֵר, יָפֶה תַלְמוּד תּוֹרָה עִם דֶּרֶךְ אֶרֶץ, שֶׁיְּגִיעַת שְׁנֵיהֶם מְשַׁכַּחַת עָוֹן. וְכָל תּוֹרָה שֶׁאֵין עִמָּהּ מְלָאכָה, סוֹפָהּ בְּטֵלָה וְגוֹרֶרֶת עָוֹן. וְכָל הָעֲמֵלִים עִם הַצִּבּוּר, יִהְיוּ עֲמֵלִים עִמָּהֶם לְשֵׁם שָׁמַיִם, שֶׁזְּכוּת אֲבוֹתָם מְסַיַּעְתָּן וְצִדְקָתָם עוֹמֶדֶת לָעַד. וְאַתֶּם, מַעֲלֶה אֲנִי עֲלֵיכֶם שָׂכָר הַרְבֵּה כְּאִלּוּ עֲשִׂיתֶם:
Rabban Gamliel, filho de Rabi Yehudá haNassi, dizia: “Bela é a Torá unida a um ofício mundano (o derech eretz), pois o esforço de ambos faz esquecer a transgressão. Toda Torá sem um trabalho ao seu lado acaba por se perder e arrasta consigo o pecado. E todos os que se ocupam da comunidade, façam-no em nome do Céu, pois o mérito dos pais os ampara e a sua justiça permanece para sempre; e a vós, diz D’us, atribuo grande recompensa, como se a tivésseis realizado”.
Rambam · Avot 2:2
ר"ל בדרך ארץ הנה העוסק בפרנסה ואמרו וגוררת עון כמו שבארנו במקום אחר אמרו סופו שהוא מלסטם את הבריות ובאמרו ואתם מעלה אני עליכם שכר הרבה כאילו עשיתם הוא דבר השם לעמלים עם הצבור שפעמים שימנעו מעשות מצוה בעת התעסקם בצרכי צבור ואמר שהש"י יעלה עליהם שכר כאילו עשו המצוה ההיא ואע"פ שלא עשאוה אחר שהתעסקו עם הצבור לשם שמים:
Por derech eretz entende-se a ocupação com o sustento. E quanto a “arrasta consigo a transgressão” — como explicámos noutro lugar, significa que tal pessoa acaba roubando os outros. Ao dizer “e a vós atribuo grande recompensa como se a tivésseis realizado”, são palavras de D’us aos que se dedicam à comunidade e que, por vezes, ficam impedidos de cumprir um preceito enquanto cuidam das necessidades do público: D’us lhes credita a recompensa como se o tivessem cumprido, ainda que não o tenham feito, uma vez que se ocuparam da comunidade em nome do Céu.
Bartenura · Avot 2:2
דֶּרֶךְ אֶרֶץ. מְלָאכָה אוֹ סְחוֹרָה:
Derech eretz — um trabalho ou um comércio.
מִשְׁנָה גAvot 2:3
הֱווּ זְהִירִין בָּרָשׁוּת, שֶׁאֵין מְקָרְבִין לוֹ לָאָדָם אֶלָּא לְצֹרֶךְ עַצְמָן. נִרְאִין כְּאוֹהֲבִין בִּשְׁעַת הֲנָאָתָן, וְאֵין עוֹמְדִין לוֹ לָאָדָם בִּשְׁעַת דָּחְקוֹ:
“Tende cuidado com o poder (a rashut), pois os que mandam só aproximam alguém quando precisam dele: parecem amigos na hora do seu proveito, mas não ficam ao lado da pessoa na hora da aflição”.
Rabbeinu Yoná · Avot 2:3
הוו זהירין ברשות. כלומר להתרחק מן המלכות שלסוף מורידין את האדם מנכסיו:
Tende cuidado com o poder — isto é, manter distância do governo, pois ele, no fim, arruína a pessoa e a faz perder os seus bens.
Bartenura · Avot 2:3
הֱווּ זְהִירִים בָּרָשׁוּת. אַתֶּם הַמִּתְעַסְּקִים בְּצָרְכֵי צִבּוּר, אַף עַל פִּי שֶׁאַתֶּם צְרִיכִים לְהִתְוַדֵּעַ לָרָשׁוּת כְּדֵי לְפַקֵּחַ עַל עִסְקֵי רַבִּים, הֱווּ זְהִירִים וְכוּ':
Tende cuidado com o poder — vós que cuidais das necessidades da comunidade: ainda que preciseis tornar-vos conhecidos do governo para tratar dos assuntos públicos, fazei-o com cautela.
מִשְׁנָה דAvot 2:4
הוּא הָיָה אוֹמֵר, עֲשֵׂה רְצוֹנוֹ כִרְצוֹנְךָ, כְּדֵי שֶׁיַּעֲשֶׂה רְצוֹנְךָ כִרְצוֹנוֹ. בַּטֵּל רְצוֹנְךָ מִפְּנֵי רְצוֹנוֹ, כְּדֵי שֶׁיְּבַטֵּל רְצוֹן אֲחֵרִים מִפְּנֵי רְצוֹנֶךָ. הִלֵּל אוֹמֵר, אַל תִּפְרֹשׁ מִן הַצִּבּוּר, וְאַל תַּאֲמִין בְּעַצְמְךָ עַד יוֹם מוֹתְךָ, וְאַל תָּדִין אֶת חֲבֵרְךָ עַד שֶׁתַּגִּיעַ לִמְקוֹמוֹ, וְאַל תֹּאמַר דָּבָר שֶׁאִי אֶפְשָׁר לִשְׁמֹעַ, שֶׁסּוֹפוֹ לְהִשָּׁמַע. וְאַל תֹּאמַר לִכְשֶׁאִפָּנֶה אֶשְׁנֶה, שֶׁמָּא לֹא תִפָּנֶה:
Ele costumava dizer: “Faze a vontade de D’us como se fosse a tua, para que Ele faça a tua como se fosse a d’Ele. Anula a tua vontade diante da d’Ele, para que Ele anule a vontade dos outros diante da tua”. Hilel dizia: “Não te apartes da comunidade; não confies em ti mesmo até o dia da tua morte; não julgues o teu próximo enquanto não estiveres no lugar dele; não digas algo que à primeira vista não se entende, contando que afinal será entendido; e não digas ‘quando eu tiver tempo, estudarei’ — talvez nunca tenhas esse tempo”.
Rambam · Avot 2:4
כבר הודענו בפרק הד' שאין צריך להפרד מן הצבור אלא לפי הפסדם כמו שבארנו שם ואמר שהאדם אע"פ שתהיה לו תכונה חשובה בנפש והתחזק' לא יסלק ידו מלכפול עשיית הטוב להוסיף החזוק ולא יבטח ויאמר זאת המעלה כבר עלתה בידי ואי אפשר לה שתסור שאפשר הוא שתסור והוא אמרו עד יום מותך:
Já dissemos, no quarto capítulo da Shemoná Perakim, que não se deve abandonar a comunidade senão na medida em que ela esteja corrompida, como ali explicámos. E disse que a pessoa, mesmo já tendo uma disposição nobre firmada na alma, não retire a mão de redobrar a prática do bem, para reforçá-la; e não confie pensando “esta virtude já está firme em mim, é impossível que se vá”, pois é possível que se vá — é o que Hilel quis dizer com “até o dia da tua morte”.
Bartenura · Avot 2:4
עֲשֵׂה רְצוֹנוֹ כִרְצוֹנְךָ. פַּזֵּר מָמוֹנְךָ בְּחֶפְצֵי שָׁמַיִם, כִּרְצוֹנְךָ, כְּאִלּוּ פִּזַּרְתָּ אוֹתָם בַּחֲפָצֶיךָ. שֶׁאִם עָשִׂיתָ כֵן יַעֲשֶׂה רְצוֹנְךָ כִּרְצוֹנוֹ, כְּלוֹמַר יִתֵּן לְךָ טוֹבָה בְּעַיִן יָפָה:
Faze a vontade de D’us como se fosse a tua — gasta o teu dinheiro nas coisas do Céu de tão bom grado como gastarias nos teus próprios gostos; se assim fizeres, Ele fará a tua vontade como se fosse a d’Ele, isto é, dar-te-á o bem de olho generoso (ayin yafá).
מִשְׁנָה הAvot 2:5
הוּא הָיָה אוֹמֵר, אֵין בּוּר יְרֵא חֵטְא, וְלֹא עַם הָאָרֶץ חָסִיד, וְלֹא הַבַּיְשָׁן לָמֵד, וְלֹא הַקַּפְּדָן מְלַמֵּד, וְלֹא כָל הַמַּרְבֶּה בִסְחוֹרָה מַחְכִּים. וּבְמָקוֹם שֶׁאֵין אֲנָשִׁים, הִשְׁתַּדֵּל לִהְיוֹת אִישׁ:
Ele costumava dizer: “Um ignorante (bur) não chega a temer o pecado, nem um homem rude (am ha’aretz) chega à piedade; o envergonhadiço não aprende, o impaciente (kapdan) não ensina, e quem se entrega demais ao comércio não se torna sábio. E num lugar onde não há quem seja homem, esforça-te por ser tu esse homem”.
Rambam · Avot 2:5
בור הוא שאין לו לא חכמה ולא מדות: ועם הארץ הוא שאין לו מעלות שכליות אבל יהיו לו קצת מעלות המדות: וביישן ידוע. וקפדן הוא מי שמקפיד על כל דבר וכועס: וענין השתדל הרגל נפשך ומשוך אותה לקנות המעלות ואחר שאין שם אנשים חכמים שילמדוך הוה אתה מלמד את עצמך ותרגום ויאבק איש עמו ואשתדל גברא עמיה: ואמרו שהתורה לא תמצא בבעלי הגאוה והגסות ולא בהולכי ארצות רחוקות וסמכו זה לפסוק על צד המליצה ואמרו לא בשמים היא לאמר וגו' ולא מעבר לים היא וגו' אמרו לא בגסי הרוח היא ולא במהלכי מעבר לים היא:
Bur é quem não tem nem sabedoria nem virtudes; am ha’aretz é quem não tem virtudes intelectuais, mas tem algumas do caráter; o “envergonhadiço” dispensa explicação; e o kapdan é aquele que se irrita com tudo e se enfurece. E “esforça-te” quer dizer: habitua a tua alma e leva-a a adquirir as virtudes; e, não havendo ali sábios que te ensinem, sê tu mesmo quem ensina a si próprio — o Targum de “e um homem lutou com ele” (Gênesis 32:25) é “ve’ishtadel gavra imei”, da mesma raiz de “esforçar-se”. Disseram ainda que a Torá não se acha nos soberbos e arrogantes, nem nos que vivem viajando por terras distantes, apoiando-se, por via de eloquência, no versículo (Deuteronômio 30:12-13) “não está nos céus… nem do outro lado do mar”: não está nos de espírito altivo, nem nos que cruzam o mar.
Rabbeinu Yoná · Avot 2:5
הוא היה אומר אין בור ירא חטא ולא עם הארץ חסיד. הבור הוא ריק אין בו לא תורה ולא מצות ולא דרך ארץ במדות טובות. ובתרגום (בראשית מז יט) לא תשם לא תבור. לא הוצרך ולא בור חסיד שאף ירא חטא איננו כי מתוך הרקות שבו גם מן העבירות לא ידע להשמר. אבל עם הארץ מעורב עם הבריות במדות חשובות ויש בו מקצת דעות ישרות יודע להשמר וישמור נפשו מן הפשעים ויוכל להיות צדיק ולעשות ולקיים במה שאומר לו שנצטוה. אך אל מעלות החסידות לא יוכל להשיג כי אם גדול בתורה. שהיא מדה שצריכה טהרת הלב וזכות הנפש ואין זה בידו חכמה להטותו מן הקו האמצעי אל הקצה האחרון שיעשה לפנים משורת הדין. ועל זה נקרא עם הארץ מפני שהוא עמהם בדרך ארץ ולפי שרוב בני העולם כמותו:
Não há ignorante (bur) que tema o pecado, nem homem rude que seja piedoso. O bur é um vazio: não há nele Torá, nem preceitos, nem bons modos em qualidades dignas (o Targum de “não fique desolada”, Gênesis 47:19, usa a raiz tibur, donde bur, vazio). Esse nem temente do pecado pode ser, pois, do vazio que o habita, nem das transgressões sabe guardar-se. Já o am ha’aretz convive com as pessoas com qualidades dignas e tem em si algumas opiniões retas; sabe guardar a sua alma das faltas e pode ser justo, cumprindo o que lhe dizem ter sido ordenado. Mas à piedade (chassidut) só chega quem é grande na Torá — pois é uma medida que pede pureza de coração e limpidez de alma, e ele não tem o saber para desviar-se da linha do meio rumo ao extremo mais alto, agindo além da letra da lei (lifnim mi-shurat ha-din). É chamado am ha’aretz porque está com o povo no caminho comum do mundo, e porque a maioria das pessoas é como ele.
מִשְׁנָה וAvot 2:6
אַף הוּא רָאָה גֻלְגֹּלֶת אַחַת שֶׁצָּפָה עַל פְּנֵי הַמַּיִם. אָמַר לָהּ, עַל דַּאֲטֵפְתְּ, אַטְפוּךְ. וְסוֹף מְטִיפַיִךְ יְטוּפוּן:
Viu também um crânio (gulgolet) a boiar sobre a água, e disse-lhe, em aramaico: “Por teres afogado, afogaram-te; e quem te afogou, ao fim, também será afogado”.
Rabbeinu Yoná · Avot 2:6
אף הוא ראה גלגולת אחת שצפה על פני המים וכו'. על שהרגת וגרמת להציף גלגלת הנהרג הרגוך והציפו גלגלתך ושלא כדין וכאלו שפכו דם נקי. והיא הדבר כי אין (בדין) בידך להמית הרוצח אך הבית דין על פי התורה וכל ההורגו חייב מיתה הואיל ואין דמו מסור בידו של הורג להורגו. ומפני כך בסוף מטיפיך יטיפון אחרים. יעשו להם כאשר עשו לאחרים. כי על כן נהיה הדבר הזה שכלן חייבין ומגלגלין חובה על ידי חייב:
Viu também um crânio… Por teres matado e feito boiar o crânio do morto, mataram-te e fizeram boiar o teu; e, como o fizeram sem direito, é como se derramassem sangue inocente. Pois não cabe a ti matar o homicida, mas ao tribunal, segundo a Torá; quem o mata por conta própria é réu de morte, já que o sangue dele não foi entregue à mão do primeiro matador. Por isso “quem te afogou, ao fim, também será afogado” por outros — far-lhe-ão o que ele fez aos demais; assim funciona: todos são culpados, e D’us faz a culpa girar pela mão do culpado.
Bartenura · Avot 2:6
עַל דַּאֲטֵפְתְּ אַטְפוּךְ. רָשָׁע הָיִיתָ וּמְלַסְטֵם אֶת הַבְּרִיּוֹת וּמְצִיפָן בַּנָּהָר, וּבְאוֹתָהּ מִדָּה מָדְדוּ לְךָ:
Por teres afogado, afogaram-te — eras ímpio, assaltavas as pessoas (melastem) e as afogavas no rio; e com a mesma medida com que mediste, te mediram.
מִשְׁנָה זAvot 2:7
הוּא הָיָה אוֹמֵר, מַרְבֶּה בָשָׂר, מַרְבֶּה רִמָּה. מַרְבֶּה נְכָסִים, מַרְבֶּה דְאָגָה. מַרְבֶּה נָשִׁים, מַרְבֶּה כְשָׁפִים. מַרְבֶּה שְׁפָחוֹת, מַרְבֶּה זִמָּה. מַרְבֶּה עֲבָדִים, מַרְבֶּה גָזֵל. מַרְבֶּה תוֹרָה, מַרְבֶּה חַיִּים. מַרְבֶּה יְשִׁיבָה, מַרְבֶּה חָכְמָה. מַרְבֶּה עֵצָה, מַרְבֶּה תְבוּנָה. מַרְבֶּה צְדָקָה, מַרְבֶּה שָׁלוֹם. קָנָה שֵׁם טוֹב, קָנָה לְעַצְמוֹ. קָנָה לוֹ דִבְרֵי תוֹרָה, קָנָה לוֹ חַיֵּי הָעוֹלָם הַבָּא:
Ele costumava dizer: “Quanto mais carne, mais vermes; quanto mais bens, mais preocupação; quanto mais mulheres, mais feitiçaria; quanto mais servas, mais lascívia; quanto mais escravos, mais roubo. Mas quanto mais Torá, mais vida; quanto mais estudo, mais sabedoria; quanto mais conselho, mais entendimento; quanto mais caridade (tzedaká), mais paz. Quem conquistou um bom nome, conquistou-o para si; quem conquistou palavras de Torá, conquistou para si a vida do Mundo Vindouro”.
Rabbeinu Yoná · Avot 2:7
הוא היה אומר מרבה בשר וכו'. האדם חושב כי על ידי התענוג והעידון חיים יוסיף. כי ינהיג עצמו על פי הטבע. ואין שלטון ביום המות. לא לעזר ולא להועיל יהיה לו הבשר ההוא כי לבושת וגם לרמה:
Quem multiplica carne… A pessoa imagina que, pelo prazer e pelo regalo, prolongará a vida, conduzindo-se pela sua natureza física; mas “não há domínio no dia da morte” (Eclesiastes 8:8): aquela carne não lhe servirá de ajuda nem de proveito, mas de vergonha e de pasto para os vermes.
Bartenura · Avot 2:7
מַרְבֶּה בָשָׂר מַרְבֶּה רִמָּה. הַמַּרְבֶּה בַּאֲכִילָה וּשְׁתִיָּה עַד שֶׁנַּעֲשֶׂה שָׁמֵן וּבַעַל בָּשָׂר, מַרְבֶּה עָלָיו רִמָּה בַּקֶּבֶר, וְקָשָׁה רִמָּה לַמֵּת כְּמַחַט בִּבְשַׂר הַחַי. וְקָמַשְׁמַע לַן הַאי תַּנָּא, שֶׁכָּל רִבּוּיִין קָשִׁים לָאָדָם חוּץ מֵרִבּוּי תּוֹרָה וְחָכְמָה וּצְדָקָה:
Quanto mais carne, mais vermes — quem multiplica o comer e o beber, até ficar gordo e carnudo, multiplica sobre si os vermes na sepultura; e o verme dói ao morto como a agulha na carne do vivo. Este tanná veio ensinar-nos que toda multiplicação é má para a pessoa — exceto a da Torá, da sabedoria e da caridade.
מִשְׁנָה חAvot 2:8
רַבָּן יוֹחָנָן בֶּן זַכַּאי קִבֵּל מֵהִלֵּל וּמִשַּׁמָּאי. הוּא הָיָה אוֹמֵר, אִם לָמַדְתָּ תוֹרָה הַרְבֵּה, אַל תַּחֲזִיק טוֹבָה לְעַצְמְךָ, כִּי לְכָךְ נוֹצָרְתָּ. חֲמִשָּׁה תַלְמִידִים הָיוּ לוֹ לְרַבָּן יוֹחָנָן בֶּן זַכַּאי, וְאֵלּוּ הֵן, רַבִּי אֱלִיעֶזֶר בֶּן הוֹרְקְנוֹס, וְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ בֶּן חֲנַנְיָה, וְרַבִּי יוֹסֵי הַכֹּהֵן, וְרַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן נְתַנְאֵל, וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲרָךְ. הוּא הָיָה מוֹנֶה שִׁבְחָן. רַבִּי אֱלִיעֶזֶר בֶּן הוֹרְקְנוֹס, בּוֹר סוּד שֶׁאֵינוֹ מְאַבֵּד טִפָּה. רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ בֶּן חֲנַנְיָה, אַשְׁרֵי יוֹלַדְתּוֹ. רַבִּי יוֹסֵי הַכֹּהֵן, חָסִיד. רַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן נְתַנְאֵל, יְרֵא חֵטְא. וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲרָךְ, מַעְיָן הַמִּתְגַּבֵּר. הוּא הָיָה אוֹמֵר, אִם יִהְיוּ כָל חַכְמֵי יִשְׂרָאֵל בְּכַף מֹאזְנַיִם, וֶאֱלִיעֶזֶר בֶּן הוֹרְקְנוֹס בְּכַף שְׁנִיָּה, מַכְרִיעַ אֶת כֻּלָּם. אַבָּא שָׁאוּל אוֹמֵר מִשְּׁמוֹ, אִם יִהְיוּ כָל חַכְמֵי יִשְׂרָאֵל בְּכַף מֹאזְנַיִם וְרַבִּי אֱלִיעֶזֶר בֶּן הוֹרְקְנוֹס אַף עִמָּהֶם, וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲרָךְ בְּכַף שְׁנִיָּה, מַכְרִיעַ אֶת כֻּלָּם:
Rabban Yochanan ben Zakai recebeu a tradição de Hilel e de Shamai. Ele costumava dizer: “Se aprendeste muita Torá, não te gabes por isso, pois foi para isto que foste criado”. Cinco discípulos teve Rabban Yochanan ben Zakai: Rabi Eliézer ben Hyrcanos, Rabi Yehoshua ben Chananiá, Rabi Yossi, o sacerdote, Rabi Shimon ben Netanel e Rabi Elazar ben Arach. E assim enumerava os seus méritos: Rabi Eliézer ben Hyrcanos — uma cisterna calafetada, que não perde uma gota; Rabi Yehoshua ben Chananiá — feliz de quem o gerou; Rabi Yossi, o sacerdote — um piedoso; Rabi Shimon ben Netanel — um homem que teme o pecado; Rabi Elazar ben Arach — uma fonte que jorra cada vez mais forte. Ele dizia: se todos os sábios de Israel estivessem num prato da balança e Eliézer ben Hyrcanos no outro, ele sozinho pesaria mais que todos. Abá Shaul, porém, dizia em seu nome: se todos os sábios de Israel, com o próprio Rabi Eliézer entre eles, estivessem num prato, e Rabi Elazar ben Arach no outro, este pesaria mais que todos.
Rambam · Avot 2:8
שבח ר"א בזכרונות טוב בהדמות לבור מוסד שלא יאבד מימיו ושבח רבי יהושע במעלות המדות כי בהם יאושר האדם ויכובד ויאהבוהו רוב עולם ולזה הוא מאשר בו יולדתו: ורבי יוסי שבח בטוב מעלות המדות ובמעלות השכליות. ר' שמעון שבח ביראת חטא והוא זריזות והשתדלות בעניני עסקי הטוב ושמירתו מרע ושבח ר' אלעזר בן ערך בטוב ההבנה והיות כל ענין עמוק קל אצלו ותבונתו מוספת על הענין:
Louvou Rabi Eliézer pela boa memória, comparando-o a uma cisterna firme que não perde as suas águas; louvou Rabi Yehoshua pelas virtudes do caráter — por elas a pessoa se faz feliz, honrada e amada pela maioria —, dizendo “feliz de quem o gerou”. Rabi Yossi foi louvado pela bondade do caráter e pelas virtudes intelectuais. Rabi Shimon, pelo temor do pecado, que é a diligência no bem e o resguardo do mal. E louvou Rabi Elazar ben Arach pela boa compreensão, por achar leve todo assunto profundo e por o seu entendimento acrescentar algo ao que estuda.
Bartenura · Avot 2:8
אַל תַּחֲזִיק טוֹבָה לְעַצְמְךָ. לוֹמַר הַרְבֵּה תּוֹרָה לָמַדְתִּי. וּלְפִי שֶׁהוּא לֹא הִנִּיחַ לֹא מִקְרָא וְלֹא מִשְׁנָה הֲלָכָה וְאַגָּדָה שֶׁלֹּא לָמַד (סכה כח., בבא בתרא קלד.), הָיָה אוֹמֵר כֵּן:
Não te gabes por isso — isto é, dizer “aprendi muita Torá”. E, como ele, Rabban Yochanan ben Zakai, não deixou de estudar nem Escritura, nem Mishná, halachá ou agadá (Sucá 28a; Bava Batra 134a), falava assim, com humildade.
Nota — o caminho do meio: a ética racional do Rambam Avot 2:1 pergunta “qual é o caminho reto” — e o Rambam responde com a sua doutrina ética central, exposta na Shemoná Perakim (As Oito Seções, cap. 4): a virtude é o meio-termo (a derech ha-memutza’at) entre dois extremos viciosos, o excesso e a falta. A coragem entre a temeridade e a covardia; a generosidade entre a avareza e o esbanjamento. É a leitura aristotélica da ética judaica — e o fio que reaparece em 2:5 (só o grande na Torá alcança a chassidut, indo além da linha do meio) e em 2:7 (toda multiplicação é má, menos a da Torá, da sabedoria e da caridade). Repare ainda em 2:4, onde o Rambam retoma o “não te apartes da comunidade” e a virtude que nunca se deve dar por garantida — “até o dia da tua morte”.
עִיּוּן · sobre o trecho
O capítulo II abre na voz de Rabi (Yehudá haNassi), o redator da Mishná, e logo dá o tom racionalista: o “caminho reto” é o equilíbrio — a virtude como meio-termo. Segue-se um retrato realista da vida: a Torá precisa de um ofício ao lado (2:2), o poder é traiçoeiro (2:3), a virtude exige vigilância constante (2:4), e o saber não cabe no envergonhadiço nem no impaciente (2:5).
O capítulo culmina em Rabban Yochanan ben Zakai — o mestre que salvou a Torá depois da destruição do Templo — e nos retratos dos seus cinco discípulos: a memória firme de Rabi Eliézer e a fonte transbordante de Rabi Elazar ben Arach. Dois ideais do saber: a fidelidade e a criatividade.
מִשְׁנָה טAvot 2:9
אָמַר לָהֶם, צְאוּ וּרְאוּ אֵיזוֹהִי דֶרֶךְ יְשָׁרָה שֶׁיִּדְבַּק בָּהּ הָאָדָם. רַבִּי אֱלִיעֶזֶר אוֹמֵר, עַיִן טוֹבָה. רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ אוֹמֵר, חָבֵר טוֹב. רַבִּי יוֹסֵי אוֹמֵר, שָׁכֵן טוֹב. רַבִּי שִׁמְעוֹן אוֹמֵר, הָרוֹאֶה אֶת הַנּוֹלָד. רַבִּי אֶלְעָזָר אוֹמֵר, לֵב טוֹב. אָמַר לָהֶם, רוֹאֶה אֲנִי אֶת דִּבְרֵי אֶלְעָזָר בֶּן עֲרָךְ מִדִּבְרֵיכֶם, שֶׁבִּכְלָל דְּבָרָיו דִּבְרֵיכֶם. אָמַר לָהֶם צְאוּ וּרְאוּ אֵיזוֹהִי דֶרֶךְ רָעָה שֶׁיִּתְרַחֵק מִמֶּנָּה הָאָדָם. רַבִּי אֱלִיעֶזֶר אוֹמֵר, עַיִן רָעָה. רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ אוֹמֵר, חָבֵר רָע. רַבִּי יוֹסֵי אוֹמֵר, שָׁכֵן רָע. רַבִּי שִׁמְעוֹן אוֹמֵר, הַלֹּוֶה וְאֵינוֹ מְשַׁלֵּם. אֶחָד הַלֹּוֶה מִן הָאָדָם, כְּלֹוֶה מִן הַמָּקוֹם בָּרוּךְ הוּא, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים לז) לֹוֶה רָשָׁע וְלֹא יְשַׁלֵּם, וְצַדִּיק חוֹנֵן וְנוֹתֵן. רַבִּי אֶלְעָזָר אוֹמֵר, לֵב רָע. אָמַר לָהֶם, רוֹאֶה אֲנִי אֶת דִּבְרֵי אֶלְעָזָר בֶּן עֲרָךְ מִדִּבְרֵיכֶם, שֶׁבִּכְלָל דְּבָרָיו דִּבְרֵיכֶם:
Disse-lhes Rabban Yochanan ben Zakai: “Saí e vede qual o bom caminho a que a pessoa deve apegar-se”. Rabi Eliézer dizia: um bom olho (ayin tová, a boa disposição). Rabi Yehoshua: um bom companheiro. Rabi Yossi: um bom vizinho. Rabi Shimon: aquele que prevê o que está por vir (ha-roeh et ha-nolad). Rabi Elazar: um bom coração (lev tov). Disse-lhes: prefiro as palavras de Elazar ben Arach às vossas, pois nas dele estão contidas as vossas. Depois perguntou: “Saí e vede qual o mau caminho de que a pessoa deve afastar-se”. Rabi Eliézer: um mau olho; Rabi Yehoshua: um mau companheiro; Rabi Yossi: um mau vizinho; Rabi Shimon: quem toma emprestado e não paga — pois quem toma emprestado do homem é como quem toma emprestado do Onipresente, conforme está dito (Salmos 37:21): “o ímpio toma emprestado e não paga, mas o justo se compadece e dá”; Rabi Elazar: um mau coração. E de novo lhes disse: prefiro as palavras de Elazar ben Arach às vossas, pois nas dele estão contidas as vossas.
Rambam · Avot 2:9
עין טובה. ההסתפקו' במה שיש לאדם והיא ממעלות המדות: ועין רעה הפכה רצה לומר הקטנת הדברים והחריצות על התוספת:
Bom olho (ayin tová) é o contentar-se com o que se tem, e está entre as virtudes do caráter. O mau olho é o seu oposto: desvalorizar o que se tem e correr atrás de mais.
Bartenura · Avot 2:9
עַיִן טוֹבָה. מִסְתַּפֵּק בְּמַה שֶּׁיֵּשׁ לוֹ וְאֵינוֹ מְבַקֵּשׁ דְּבָרִים יְתֵרִים וְאֵינוֹ מְקַנֵּא כְּשֶׁרוֹאֶה שֶׁיֵּשׁ לַחֲבֵרָיו יוֹתֵר מִמֶּנּוּ:
Bom olho — quem se contenta com o que tem, não busca o supérfluo e não inveja ao ver que os companheiros têm mais do que ele.
מִשְׁנָה יAvot 2:10
הֵם אָמְרוּ שְׁלשָׁה דְבָרִים. רַבִּי אֱלִיעֶזֶר אוֹמֵר, יְהִי כְבוֹד חֲבֵרְךָ חָבִיב עָלֶיךָ כְּשֶׁלָּךְ, וְאַל תְּהִי נוֹחַ לִכְעֹס. וְשׁוּב יוֹם אֶחָד לִפְנֵי מִיתָתְךָ. וֶהֱוֵי מִתְחַמֵּם כְּנֶגֶד אוּרָן שֶׁל חֲכָמִים, וֶהֱוֵי זָהִיר בְּגַחַלְתָּן שֶׁלֹּא תִכָּוֶה, שֶׁנְּשִׁיכָתָן נְשִׁיכַת שׁוּעָל, וַעֲקִיצָתָן עֲקִיצַת עַקְרָב, וּלְחִישָׁתָן לְחִישַׁת שָׂרָף, וְכָל דִּבְרֵיהֶם כְּגַחֲלֵי אֵשׁ:
Eles disseram três coisas. Rabi Eliézer dizia: “Que a honra do teu próximo te seja tão cara como a tua; não te enfureças com facilidade; e arrepende-te um dia antes da tua morte. Aquece-te junto ao fogo dos sábios, mas tem cuidado com as suas brasas, para não te queimares — pois a sua mordida é mordida de raposa, a sua picada é picada de escorpião, o seu sibilo é sibilo de serpente (saraf), e todas as suas palavras são como brasas de fogo”.
Rambam · Avot 2:10
אל תהי נוח לכעוס. אל תכין עצמך לכעס ולרגזנות וכבר הפליגו לגנות הכעס והרגזנות והחזק שבדבריהם אמרם כל מי שכועס כאילו עובד עבודת כוכבים וסמכוהו לאמרו לא יהיה בך אל זר ולא תשתחוה לאל נכר. ר"ל ששני הדברים אחד:
Não te enfureças com facilidade — não prepares a ti mesmo para a ira e a irritação. Os sábios foram longe ao condenar a ira; o mais forte dos seus ditos é: “todo aquele que se ira é como se servisse à idolatria”, apoiando-o no versículo (Salmos 81:10) “não haja em ti deus estranho, e não te prostres a deus alheio” — quer dizer, as duas coisas são uma só.
Bartenura · Avot 2:10
הֵם אָמְרוּ שְׁלֹשָׁה דְּבָרִים. בְּדֶרֶךְ אֶרֶץ וּבְמוּסָרִים וּבְמִדּוֹת. דְּאִלּוּ בְּעִנְיַן הָאָסוּר וְהַמֻּתָּר וְהַפְּטוּר וְהַחִיּוּב דְּבָרִים הַרְבֵּה אָמְרוּ. אִי נַמִּי, אֵלּוּ הַשְּׁלֹשָׁה דְּבָרִים הֲוֵי מַרְגְּלָא בְּפוּמַיְהוּ תָּמִיד:
Eles disseram três coisas — em matéria de conduta, ética e caráter (derech eretz, mussarim u-midot); pois, no campo do proibido e do permitido, do isento e do obrigado, muitas coisas disseram. Ou então: estas três eram as máximas que tinham sempre na boca.
מִשְׁנָה יאAvot 2:11
רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ אוֹמֵר, עַיִן הָרָע, וְיֵצֶר הָרָע, וְשִׂנְאַת הַבְּרִיּוֹת, מוֹצִיאִין אֶת הָאָדָם מִן הָעוֹלָם:
Rabi Yehoshua dizia: “O mau-olhado (ayin ha-ra), a má inclinação (yetzer ha-ra) e o ódio às criaturas tiram a pessoa do mundo”.
Rambam · Avot 2:11
אמר שחריצות לממון ורוב התאוה ורוע הנפש והוא חולי המרה השחורה שיביא האדם למאוס ראות עיניו וישנאהו וייטב לו חברת החיות והתבודדות במדברות וביערות ויבחר לו מקום שאינן מיושב וזה אצלם לא מצד פרושות רק לרוע תאותם וקנאתם בזולתם אלו ימיתו האדם בלא ספק כי יחלה גופו וימות טרם עתו:
Disse que três coisas matam a pessoa, sem dúvida, pois lhe adoecem o corpo e o levam à morte antes do tempo: o afã pelo dinheiro, o excesso de apetite e a maldade da alma — esta última, a doença da melancolia (mará shechorá), que faz a pessoa detestar tudo o que vê, odiá-lo, e preferir a companhia dos animais e o isolamento em desertos e florestas, escolhendo lugar despovoado (e isso, nesses casos, não por ascese, mas pela maldade do apetite e pela inveja dos outros).
Bartenura · Avot 2:11
עַיִן הָרָע. כְּמוֹ עַיִן רָעָה, שֶׁאֵינוֹ מִסְתַּפֵּק בְּמַה שֶּׁיֵּשׁ לוֹ וּמְחַזֵּר אַחַר דְּבָרִים אֲחֵרִים. וְיֵשׁ מְפָרְשִׁים עַיִן הָרַע, שֶׁמַּכְנִיס עַיִן הָרַע בְּמָמוֹן חֲבֵרוֹ אוֹ בְּבָנָיו וּמַזִּיק לוֹ:
Mau-olhado (ayin ha-ra) — no sentido de “olho mau”: a pessoa que não se contenta com o que tem e anda atrás de outras coisas. E há quem entenda ayin ha-ra como aquele que lança o mau-olhado sobre o dinheiro ou os filhos do próximo, causando-lhe dano.
מִשְׁנָה יבAvot 2:12
רַבִּי יוֹסֵי אוֹמֵר, יְהִי מָמוֹן חֲבֵרְךָ חָבִיב עָלֶיךָ כְּשֶׁלָּךְ, וְהַתְקֵן עַצְמְךָ לִלְמֹד תּוֹרָה, שֶׁאֵינָהּ יְרֻשָּׁה לָךְ. וְכָל מַעֲשֶׂיךָ יִהְיוּ לְשֵׁם שָׁמָיִם:
Rabi Yossi dizia: “Que o dinheiro do teu próximo te seja tão caro como o teu; prepara-te para aprender Torá, pois ela não te chega por herança de família; e que todos os teus atos sejam em nome do Céu (le-shem shamayim)”.
Rambam · Avot 2:12
כבר בארנו בפ' השמיני ענין ההכנה והזמון שצריך לאדם להכין עצמו למעלות ובארנו בפ' החמישי ענין אמרו וכל מעשיך יהיו לש"ש:
Já explicámos, no oitavo capítulo da Shemoná Perakim, a preparação e a prontidão de que a pessoa precisa para adquirir as virtudes; e explicámos, no quinto capítulo, o sentido de “que todos os teus atos sejam em nome do Céu”.
Bartenura · Avot 2:12
הַתְקֵן עַצְמְךָ לִלְמֹד תּוֹרָה. שֶׁלֹּא תֹּאמַר הוֹאִיל וְאָבִי חָכָם וַאֲבִי אָבִי חָכָם, תּוֹרָה חוֹזֶרֶת לְאַכְסַנְיָא שֶׁלָּהּ וְאֵינִי צָרִיךְ לְבַקֵּשׁ אַחֲרֶיהָ:
Prepara-te para aprender Torá — que não digas: “já que o meu pai é sábio e o pai do meu pai é sábio, a Torá volta sozinha à sua casa, à minha família, e não preciso buscá-la”. A Torá não se herda.
מִשְׁנָה יגAvot 2:13
רַבִּי שִׁמְעוֹן אוֹמֵר, הֱוֵי זָהִיר בִּקְרִיאַת שְׁמַע וּבַתְּפִלָּה. וּכְשֶׁאַתָּה מִתְפַּלֵּל, אַל תַּעַשׂ תְּפִלָּתְךָ קֶבַע, אֶלָּא רַחֲמִים וְתַחֲנוּנִים לִפְנֵי הַמָּקוֹם בָּרוּךְ הוּא, שֶׁנֶּאֱמַר (יואל ב) כִּי חַנּוּן וְרַחוּם הוּא אֶרֶךְ אַפַּיִם וְרַב חֶסֶד וְנִחָם עַל הָרָעָה. וְאַל תְּהִי רָשָׁע בִּפְנֵי עַצְמְךָ:
Rabi Shimon dizia: “Sê cuidadoso com a leitura do Shemá e com a oração (a tefilá). E, quando orares, não faças da tua oração algo mecânico, mas um clamor de misericórdia e súplica diante do Onipresente, conforme está dito (Joel 2:13): ‘pois Ele é clemente e misericordioso, longânimo e grande em bondade, e Se arrepende do mal’. E não sejas ímpio a teus próprios olhos”.
Rabbeinu Yoná · Avot 2:13
רבי שמעון אומר הוי זהיר בקריאת שמע. הזהיר על קריאת שמע יותר מבתפלה מפני שזמן התפלה גדול ורחב שהוא עד ארבע שעות וזמן קריאת שמע קצר ומכוון עם הנץ החמה כותיקין. וזהו לשון הוי זהיר כי צריך זהירות גדולה:
Sê cuidadoso com a leitura do Shemá — advertiu mais sobre o Shemá do que sobre a oração, porque o tempo da oração é amplo (vai até a quarta hora do dia), ao passo que o tempo do Shemá é curto, ajustado ao nascer do sol, como faziam os vatikin, os piedosos pontuais; por isso diz “sê cuidadoso”, pois requer grande atenção.
Bartenura · Avot 2:13
הֱוֵי זָהִיר בִּקְרִיאַת שְׁמַע. לִקְרוֹתוֹ בְּעוֹנָתוֹ. וְכֵן בַּתְּפִלָּה, לְהִתְפַּלֵּל כָּל תְּפִלָּה וּתְפִלָּה בְּעוֹנָתָהּ:
Sê cuidadoso com a leitura do Shemá — para recitá-lo no seu tempo; e o mesmo vale para a oração, cada uma no seu tempo.
מִשְׁנָה ידAvot 2:14
רַבִּי אֶלְעָזָר אוֹמֵר, הֱוֵי שָׁקוּד לִלְמֹד תּוֹרָה, וְדַע מַה שֶּׁתָּשִׁיב לְאֶפִּיקוֹרוֹס. וְדַע לִפְנֵי מִי אַתָּה עָמֵל. וְנֶאֱמָן הוּא בַעַל מְלַאכְתְּךָ שֶׁיְּשַׁלֶּם לָךְ שְׂכַר פְּעֻלָּתֶךְ:
Rabi Elazar dizia: “Sê diligente (shakud) em aprender Torá; sabe o que responder a um descrente (apikoros); sabe diante de Quem te esforças; e fiel é o Dono da tua obra para te pagar o salário do teu labor”.
Rambam · Avot 2:14
ענין שקידה הוא מלשון הכתוב כי שוקד אני על דברי כלומר מהיר ומשתדל. או יהיה ענינו הרגל ותמידות כמו לשקוד על דלתותי יום יום:
Shakud (diligente) vem da expressão (Jeremias 1:12) “pois sou diligente (shoked) sobre a minha palavra”, isto é, rápido e empenhado; ou tem o sentido de hábito e constância, como em (Provérbios 8:34) “para vigiar (lishkod) às minhas portas, dia a dia”.
Bartenura · Avot 2:14
לְאֶפִּיקוֹרוֹס. לְשׁוֹן הֶפְקֵר, שֶׁמְּבַזֶּה אֶת הַתּוֹרָה וּמַחְשִׁיבָהּ כְּאִלּוּ הִיא הֶפְקֵר. אִי נַמִּי, מֵשִׂים עַצְמוֹ כְּהֶפְקֵר וְאֵינוֹ חָס עַל נַפְשׁוֹ לָחוּשׁ שֶׁמָּא תָּבֹא עָלָיו רָעָה עַל שֶׁמְּבַזֶּה אֶת הַתּוֹרָה אוֹ לוֹמְדֶיהָ:
Apikoros vem da expressão hefker (abandono): aquele que despreza a Torá e a tem por coisa sem valor. Ou então: faz de si mesmo coisa sem valor e não se importa com a própria alma, sem recear o mal que lhe possa vir por desprezar a Torá ou os que a estudam.
מִשְׁנָה טוAvot 2:15
רַבִּי טַרְפוֹן אוֹמֵר, הַיּוֹם קָצָר וְהַמְּלָאכָה מְרֻבָּה, וְהַפּוֹעֲלִים עֲצֵלִים, וְהַשָּׂכָר הַרְבֵּה, וּבַעַל הַבַּיִת דּוֹחֵק:
Rabi Tarfon dizia: “O dia é curto, a obra é muita, os trabalhadores são preguiçosos, a recompensa é grande, e o dono da casa aperta”.
Rabbeinu Yoná · Avot 2:15
ר' טרפון אומר היום קצר והמלאכה מרובה. היום קצר אלו ימותיו שהם קצרים כנגד התורה שהיא מרובה ארוכה מארץ מדה ורחבה מני ים ואין יורד לסוף. וזהו שאמרו (שמו"ר מז ז) אותם ארבעים יום שעמד משה רבינו ע"ה בהר סיני לא ישן. משל למלך שאמר לעבדו מדוד זהובים מכאן ועד למחר וכל מה שתמדוד יהיה שלך. איך יישן והלא באותה שעה יפסיד כמה וכמה. כך אמר משה אם אישן כמה מרגליות מדברי תורה אפסיד. על אחת כמה וכמה אנו בל ניתן שינה לעינינו ולעפעפינו תנומה:
O dia é curto, a obra é muita — “o dia é curto” são os dias de vida, curtos diante da Torá, que é vasta, “mais longa que a terra na medida e mais larga que o mar” (Jó 11:9), e a cujo fim ninguém chega. É o que disseram no Shemot Rabá: nos quarenta dias em que Moisés esteve no Sinai, não dormiu. Eis a parábola: um rei disse ao servo “conta moedas de ouro daqui até amanhã, e tudo o que contares será teu” — como dormiria, se em cada instante de sono perderia tanto? Assim Moisés: “se eu dormir, quantas pérolas das palavras da Torá perderei!”. Quanto mais nós: não demos sono aos nossos olhos.
Bartenura · Avot 2:15
הַיּוֹם קָצָר. חַיֵּי הָעוֹלָם הַזֶּה קְצָרִים הֵם:
O dia é curto — a vida deste mundo é curta.
מִשְׁנָה טזAvot 2:16
הוּא הָיָה אוֹמֵר, לֹא עָלֶיךָ הַמְּלָאכָה לִגְמֹר, וְלֹא אַתָּה בֶן חוֹרִין לִבָּטֵל מִמֶּנָּה. אִם לָמַדְתָּ תוֹרָה הַרְבֵּה, נוֹתְנִים לְךָ שָׂכָר הַרְבֵּה. וְנֶאֱמָן הוּא בַעַל מְלַאכְתְּךָ שֶׁיְּשַׁלֵּם לְךָ שְׂכַר פְּעֻלָּתֶךָ. וְדַע מַתַּן שְׂכָרָן שֶׁל צַדִּיקִים לֶעָתִיד לָבֹא:
Ele costumava dizer: “Não te cabe completar a obra, mas tampouco és livre de te eximir dela. Se aprendeste muita Torá, muita recompensa te darão; e fiel é o Dono da tua obra para te pagar o salário do teu labor. E sabe que a recompensa dos justos é para o porvir”.
Rambam · Avot 2:16
לעתיד לבא. רצה לומר לעולם הבא וכבר בארנו ענין העולם הבא בפרק העשירי מסנהדרין במה שראוי לזכרו:
Para o porvir (le-atid lavo) quer dizer para o Mundo Vindouro; e já explicámos a questão do Mundo Vindouro no décimo capítulo de Sanhedrin, a Introdução ao Perek Chelek, a que convém recorrer.
Rabbeinu Yoná · Avot 2:16
הוא היה אומר לא עליך המלאכה לגמור. שלא תעלה על דעתך אינני רחב לב ולא אוכל לגומרה ומה יתרון בעמל ומה אועיל ביגיעתי שלא עליך לגומרה אלא אחר שבתורה אתה עמל קיימת מצות בוראך:
Não te cabe completar a obra — para que não te venha ao pensamento dizer “não tenho capacidade e não conseguirei completá-la; que proveito há no labor, de que me vale o esforço?”. Pois não te cabe completá-la; basta que te esforces na Torá, e já cumpriste o preceito do teu Criador.
Nota — o bom coração, o arrependimento de hoje, e o fio para o Perek Chelek Três fios deste trecho. Em 2:9, Rabban Yochanan ben Zakai julga que o bom coração (lev tov) de Rabi Elazar resume todas as outras virtudes, pois é a raiz delas. Em 2:10, “arrepende-te um dia antes da tua morte”: como ninguém sabe o seu dia, há que se arrepender hoje. E o tratado costura-se aos volumes anteriores: 2:12 (“todos os teus atos em nome do Céu”) remete à Shemoná Perakim, cap. 5 — o servir lishmá de Antigonos (1:3); e 2:16 (“a recompensa dos justos é para o porvir”) faz o próprio Rambam remeter ao capítulo 10 de Sanhedrin — exatamente o Perek Chelek e o Mundo Vindouro que já traduzimos.
עִיּוּן · sobre o trecho e o capítulo
A segunda metade do capítulo II é um pequeno tratado de caráter e disciplina interior: o bom coração que tudo abrange (2:9), a serenidade e o arrependimento sempre presente (2:10), o veneno do mau-olhado e do ódio (2:11), a oração que não pode virar hábito vazio (2:13), e a humildade do estudo — saber “diante de Quem te esforças” (2:14).
Fecha com a serena máxima de Rabi Tarfon (2:15–2:16): o dia é curto e a obra é imensa, mas “não te cabe completar a obra, nem és livre de te eximir dela”. É a ética do esforço fiel sem ansiedade pelo resultado — e o Rambam a remata apontando para o Mundo Vindouro, o tema do Perek Chelek.
פֶּרֶק שְׁלִישִׁי
Capítulo III
מִשְׁנָה אAvot 3:1
עֲקַבְיָא בֶן מַהֲלַלְאֵל אוֹמֵר, הִסְתַּכֵּל בִּשְׁלשָׁה דְבָרִים וְאִי אַתָּה בָא לִידֵי עֲבֵרָה. דַּע מֵאַיִן בָּאתָ, וּלְאָן אַתָּה הוֹלֵךְ, וְלִפְנֵי מִי אַתָּה עָתִיד לִתֵּן דִּין וְחֶשְׁבּוֹן. מֵאַיִן בָּאתָ, מִטִּפָּה סְרוּחָה, וּלְאָן אַתָּה הוֹלֵךְ, לִמְקוֹם עָפָר רִמָּה וְתוֹלֵעָה. וְלִפְנֵי מִי אַתָּה עָתִיד לִתֵּן דִּין וְחֶשְׁבּוֹן, לִפְנֵי מֶלֶךְ מַלְכֵי הַמְּלָכִים הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא:
Akavia ben Mahalalel dizia: “Olha para três coisas e não cairás nas mãos da transgressão: sabe de onde vieste, para onde vais, e diante de Quem hás de prestar contas. De onde vieste? De uma gota pútrida. Para onde vais? Para um lugar de pó, verme e larva. E diante de Quem hás de prestar contas? Diante do Rei dos reis dos reis, o Santo, bendito seja”.
Rambam · Avot 3:1
זה ההסתכלות מביא האדם לידי ענוה בזכרון מאין בא. והסתכלו באחריתו יביאהו לבזות בעניני העולם. והסתכלו לגודל המצוה יביאהו למהר לשמוע מצותיו. וכשיעלו בידו אלו השלשה דברים לא יחטא כלל:
Olhar para estas três coisas traz a pessoa à humildade, pela lembrança de onde veio; o olhar para o seu fim leva-a a desprezar as vaidades do mundo; e o olhar para a grandeza do preceito leva-a a apressar-se a obedecer aos mandamentos. Quando estas três coisas estão à mão, a pessoa não peca de modo algum.
Rabbeinu Yoná · Avot 3:1
עקביה בן מהללאל אומר הסתכל בשלשה דברים ואין אתה בא לידי עבירה. דע מאין באת. ובזמן שתסתכל מאין באת המחשבה תגרום לך להיות שפל רוח ותנצל ממדת הגאוה שנאמר בה (משלי ט"ז ד') תועבת ה' כל גבה לב:
Akavia ben Mahalalel diz: olha para três coisas e não cairás nas mãos da transgressão. “Sabe de onde vieste” — ao refletires de onde vieste, esse pensamento te tornará humilde de espírito e te salvará da soberba, da qual se diz (Provérbios 16:5): “abominação do Eterno é todo o de coração altivo”.
מִשְׁנָה בAvot 3:2
רַבִּי חֲנִינָא סְגַן הַכֹּהֲנִים אוֹמֵר, הֱוֵי מִתְפַּלֵּל בִּשְׁלוֹמָהּ שֶׁל מַלְכוּת, שֶׁאִלְמָלֵא מוֹרָאָהּ, אִישׁ אֶת רֵעֵהוּ חַיִּים בְּלָעוֹ. רַבִּי חֲנִינָא בֶן תְּרַדְיוֹן אוֹמֵר, שְׁנַיִם שֶׁיּוֹשְׁבִין וְאֵין בֵּינֵיהֶן דִּבְרֵי תוֹרָה, הֲרֵי זֶה מוֹשַׁב לֵצִים, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים א) וּבְמוֹשַׁב לֵצִים לֹא יָשָׁב. אֲבָל שְׁנַיִם שֶׁיּוֹשְׁבִין וְיֵשׁ בֵּינֵיהֶם דִּבְרֵי תוֹרָה, שְׁכִינָה שְׁרוּיָה בֵינֵיהֶם, שֶׁנֶּאֱמַר (מלאכי ג) אָז נִדְבְּרוּ יִרְאֵי יְיָ אִישׁ אֶל רֵעֵהוּ וַיַּקְשֵׁב יְיָ וַיִּשְׁמָע וַיִּכָּתֵב סֵפֶר זִכָּרוֹן לְפָנָיו לְיִרְאֵי יְיָ וּלְחֹשְׁבֵי שְׁמוֹ. אֵין לִי אֶלָּא שְׁנַיִם, מִנַּיִן שֶׁאֲפִלּוּ אֶחָד שֶׁיּוֹשֵׁב וְעוֹסֵק בַּתּוֹרָה, שֶׁהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא קוֹבֵעַ לוֹ שָׂכָר, שֶׁנֶּאֱמַר (איכה ג) יֵשֵׁב בָּדָד וְיִדֹּם כִּי נָטַל עָלָיו:
Rabi Chaniná, o vice dos sacerdotes (segan ha-kohanim), dizia: “Reza pela paz do governo (a malchut), pois, não fosse o temor que ele inspira, um homem teria engolido vivo o seu próximo”. Rabi Chaniná ben Teradion dizia: “Quando dois se sentam e não há entre eles palavras de Torá, eis aí um ‘assento de escarnecedores’, conforme está dito (Salmos 1:1): ‘e no assento dos escarnecedores não se sentou’. Mas quando dois se sentam e há entre eles palavras de Torá, a Presença Divina (a Shechiná) repousa entre eles, conforme está dito (Malaquias 3:16): ‘então falaram os tementes do Eterno, cada um ao seu próximo, e o Eterno atentou e ouviu, e escreveu-se diante d’Ele um livro de memória’. Disto sei a respeito de dois; de onde se aprende que mesmo a um só que se senta e se ocupa da Torá o Santo, bendito seja, fixa recompensa? Conforme está dito (Lamentações 3:28): ‘sente-se solitário e cale-se, pois algo tomou sobre si’”.
Rambam · Avot 3:2
ראייתו שמושב לצים יקרא כל מושב שלא ידברו בו דברי תורה מסוף הפסוק אשר אמר כי אם בתורת ה' וגו' כאילו אמר שמפני שהיה חפצו בתורת ה' לא ישב במושב לצים אשר אין בו תורת ה':
A prova de que se chama “assento de escarnecedores” todo assento em que não se dizem palavras de Torá vem do fim do versículo, “mas no ensino do Eterno está o seu deleite” (Salmos 1:2) — como se dissesse que, por ser o ensino do Eterno o seu desejo, ele não se sentou no “assento de escarnecedores”, onde não há ensino do Eterno.
Bartenura · Avot 3:2
בִּשְׁלוֹמָהּ שֶׁל מַלְכוּת. וַאֲפִלּוּ שֶׁל אֻמּוֹת הָעוֹלָם:
Pela paz do governo — e isso vale até pelo governo das nações do mundo.
מִשְׁנָה גAvot 3:3
רַבִּי שִׁמְעוֹן אוֹמֵר, שְׁלשָׁה שֶׁאָכְלוּ עַל שֻׁלְחָן אֶחָד וְלֹא אָמְרוּ עָלָיו דִּבְרֵי תוֹרָה, כְּאִלּוּ אָכְלוּ מִזִּבְחֵי מֵתִים, שֶׁנֶּאֱמַר (ישעיה כח) כִּי כָּל שֻׁלְחָנוֹת מָלְאוּ קִיא צֹאָה בְּלִי מָקוֹם. אֲבָל שְׁלשָׁה שֶׁאָכְלוּ עַל שֻׁלְחָן אֶחָד וְאָמְרוּ עָלָיו דִּבְרֵי תוֹרָה, כְּאִלּוּ אָכְלוּ מִשֻּׁלְחָנוֹ שֶׁל מָקוֹם בָּרוּךְ הוּא, שֶׁנֶּאֱמַר (יחזקאל מא) וַיְדַבֵּר אֵלַי זֶה הַשֻּׁלְחָן אֲשֶׁר לִפְנֵי ה':
Rabi Shimon dizia: “Três que comeram a uma mesma mesa e não disseram sobre ela palavras de Torá — é como se tivessem comido de sacrifícios oferecidos a ídolos, conforme está dito (Isaías 28:8): ‘pois todas as mesas se encheram de vômito e imundície, sem um lugar limpo’. Mas três que comeram a uma mesa e disseram sobre ela palavras de Torá — é como se tivessem comido da mesa do Onipresente, conforme está dito (Ezequiel 41:22): ‘e disse-me: esta é a mesa que está diante do Eterno’”.
Rambam · Avot 3:3
זבחי מתים יקרא תקרובת עבודת כוכבים כמו שקראה הכתוב כמו שבארנו בפרק ג' מעבודת כוכבים וקראה ישעיהו ג"כ קיא צואה לבזותה כמו שתקרא עבודת כוכבים עצמה גלולים ושקוצים וקדם לפני זה הפסוק פסוק המורה על העוסק במאכל ובמשתה והנחת התורה ותלמודה ומפני זה כי השלחנות כלם כאילו אכלו עליהם הדברים המזוהמים והצואה רצה לומר מאכל עבודת כוכבים והוא אמרו לפני זה הפסוק וגם אלה ביין שגו ובשכר תעו:
“Sacrifícios de mortos” é como se chama a oferenda idólatra, segundo o nome que a Escritura lhe dá — como explicámos no terceiro capítulo das Leis da Idolatria; e Isaías também a chama “vômito e imundície”, para a aviltar, tal como a própria idolatria recebe os nomes de “ídolos” e “abominações”. Antes deste versículo vem um outro, que aponta para quem se entrega ao comer e ao beber e abandona a Torá e o seu estudo; por isso diz que todas as mesas ficam como se nelas se tivessem comido coisas imundas, isto é, comida idólatra — é o que a Escritura disse logo antes (Isaías 28:7): “e também estes erraram com o vinho e com a bebida se desviaram”.
Rabbeinu Yoná · Avot 3:3
רבי שמעון אומר שלשה שאכלו על שלחן ולא אמרו עליו דברי תורה כאלו אכלו מזבחי מתים. ר"ל כי כל שלחנות הרי הן כאלו מלאו תקרובת ע"ז שנחשבת כצואה לפי שלא אמרו עליו דברי תורה. כי ישיבת שלשה אנשים נקראת חבורה שהם מזמנין בברכת המזון ואין להתחבר להן ואין דברי תורה ביניהם שהיא פריקת עול התורה שאוכלין ושותין ונהנים לזכרת התורה לא תעלה על לבבם. אוי להם אוי להנאתם:
Rabi Shimon diz: três que comeram a uma mesa e não disseram sobre ela palavras de Torá — é como se comessem de sacrifícios oferecidos a ídolos. Quer dizer: todas as mesas ficam como se cheias de oferenda idólatra, tida por imundície, por não terem dito sobre ela palavras de Torá. Pois o assentar-se de três pessoas chama-se “companhia” (chavurá), já que se reúnem para o zimun na bênção da refeição; e, se não há entre eles palavras de Torá, isso é um sacudir do jugo da Torá — comem, bebem e se deleitam, e a lembrança da Torá não lhes sobe ao coração. Ai deles, ai de tal prazer!
מִשְׁנָה דAvot 3:4
רַבִּי חֲנִינָא בֶן חֲכִינַאי אוֹמֵר, הַנֵּעוֹר בַּלַּיְלָה וְהַמְהַלֵּךְ בַּדֶּרֶךְ יְחִידִי וְהַמְפַנֶּה לִבּוֹ לְבַטָּלָה, הֲרֵי זֶה מִתְחַיֵּב בְּנַפְשׁוֹ:
Rabi Chaniná ben Chachinai dizia: “Quem fica acordado de noite, quem anda sozinho pelo caminho, e quem volta o coração para o vazio (batalá) — esse é réu da própria vida”.
Rabbeinu Yoná · Avot 3:4
רבי חנניה בן חכינאי אומר וכו' הרי זה מתחייב בנפשו. מפני שהם שעות רצויות אין לו לחשב בהן כי אם דברים רצויים לפני המקום ב"ה. אלו הן דברי תורה. שאותן שעות כמה הם חשובות וראויות למחשבת התורה כי אין לו מלאכת לעשות ואיננו שומע קולות בני אדם:
Rabi Chaniná ben Chachinai diz… “esse é réu da própria vida” — porque são horas propícias, em que ele não deveria pensar senão em coisas agradáveis diante do Onipresente, isto é, palavras de Torá. Pois quão valiosas e adequadas são essas horas para a meditação da Torá, já que a pessoa não tem trabalho a fazer nem ouve o ruído das vozes das pessoas.
Bartenura · Avot 3:4
הַנֵּעוֹר בַּלַּיְלָה וְהַמְהַלֵּךְ בַּדֶּרֶךְ יְחִידִי. וּמְחַשֵּׁב בְּלִבּוֹ דִּבְרֵי הֲבַאי:
Quem fica acordado de noite e quem anda sozinho pelo caminho — e medita no coração coisas vãs.
מִשְׁנָה הAvot 3:5
רַבִּי נְחוּנְיָא בֶּן הַקָּנָה אוֹמֵר, כָּל הַמְקַבֵּל עָלָיו עֹל תּוֹרָה, מַעֲבִירִין מִמֶּנּוּ עֹל מַלְכוּת וְעֹל דֶּרֶךְ אֶרֶץ. וְכָל הַפּוֹרֵק מִמֶּנּוּ עֹל תּוֹרָה, נוֹתְנִין עָלָיו עֹל מַלְכוּת וְעֹל דֶּרֶךְ אֶרֶץ:
Rabi Nechunya ben haKaná dizia: “De quem toma sobre si o jugo da Torá, removem o jugo do governo (a malchut) e o jugo das ocupações do mundo (o derech eretz); mas a quem sacode de si o jugo da Torá, impõem o jugo do governo e o jugo das ocupações do mundo”.
Rambam · Avot 3:5
עול תורה. התמדת הקריאה:
Jugo da Torá — a constância do estudo.
Bartenura · Avot 3:5
עֹל מַלְכוּת. מַשָּׂא מֶלֶךְ וְשָׂרִים:
Jugo do governo (ol malchut) — o peso dos tributos e serviços do rei e dos ministros.
מִשְׁנָה וAvot 3:6
רַבִּי חֲלַפְתָּא בֶן דּוֹסָא אִישׁ כְּפַר חֲנַנְיָה אוֹמֵר, עֲשָׂרָה שֶׁיּוֹשְׁבִין וְעוֹסְקִין בַּתּוֹרָה, שְׁכִינָה שְׁרוּיָה בֵינֵיהֶם, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים פב) אֱלֹהִים נִצָּב בַּעֲדַת אֵל. וּמִנַּיִן אֲפִלּוּ חֲמִשָּׁה, שֶׁנֶּאֱמַר (עמוס ט) וַאֲגֻדָּתוֹ עַל אֶרֶץ יְסָדָהּ. וּמִנַּיִן אֲפִלּוּ שְׁלשָׁה, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים פב) בְּקֶרֶב אֱלֹהִים יִשְׁפֹּט. וּמִנַּיִן אֲפִלּוּ שְׁנַיִם, שֶׁנֶּאֱמַר (מלאכי ג) אָז נִדְבְּרוּ יִרְאֵי ה' אִישׁ אֶל רֵעֵהוּ וַיַּקְשֵׁב ה' וַיִּשְׁמָע וְגוֹ'. וּמִנַּיִן אֲפִלּוּ אֶחָד, שֶׁנֶּאֱמַר (שמות כ) בְּכָל הַמָּקוֹם אֲשֶׁר אַזְכִּיר אֶת שְׁמִי אָבֹא אֵלֶיךָ וּבֵרַכְתִּיךָ:
Rabi Chalafta ben Dossa, da aldeia de Chananiá, dizia: “Dez que se sentam e se ocupam da Torá — a Shechiná repousa entre eles, conforme está dito (Salmos 82:1): ‘D’us está presente na congregação de D’us’. E de onde se aprende que vale até para cinco? Conforme está dito (Amós 9:6): ‘e o seu feixe (agudá) fundou sobre a terra’. E até para três? Conforme está dito (Salmos 82:1): ‘no meio dos juízes julga’. E até para dois? Conforme está dito (Malaquias 3:16): ‘então falaram os tementes do Eterno, cada um ao seu próximo, e o Eterno atentou e ouviu’. E até para um? Conforme está dito (Êxodo 20:24): ‘em todo lugar onde eu fizer recordar o meu nome, virei a ti e te abençoarei’”.
Rambam · Avot 3:6
בעדת אל. הנה בארנו בתחלת סנהדרין שעדה אינה נופלת על פחות מי' ושם בארנו ג"כ שב"ד לא יהיו פחות מג' והם נקראים אלהים לענין המשפט: ופי' אגודה מה שאוגד אדם בידו אחת והיד יש בה ה' אצבעות שבהן יאגוד וכלל החמש אצבעות יקרא גם כן אגודה:
“Na congregação de D’us” — já explicámos, no início de Sanhedrin, que “congregação” (eidá) não se aplica a menos de dez; e ali explicámos também que um tribunal não pode ter menos de três, chamados “elohim” quanto ao juízo. E “agudá” (feixe) é o que a pessoa ata com uma só mão — e a mão tem cinco dedos com que se ata; o conjunto dos cinco dedos também se chama “agudá”, donde o número cinco.
מִשְׁנָה זAvot 3:7
רַבִּי אֶלְעָזָר אִישׁ בַּרְתּוֹתָא אוֹמֵר, תֶּן לוֹ מִשֶּׁלּוֹ, שֶׁאַתָּה וְשֶׁלְּךָ שֶׁלּוֹ. וְכֵן בְּדָוִד הוּא אוֹמֵר (דברי הימים א כט) כִּי מִמְּךָ הַכֹּל וּמִיָּדְךָ נָתַנּוּ לָךְ. רַבִּי שִׁמְעוֹן אוֹמֵר, הַמְהַלֵּךְ בַּדֶּרֶךְ וְשׁוֹנֶה, וּמַפְסִיק מִמִּשְׁנָתוֹ וְאוֹמֵר, מַה נָּאֶה אִילָן זֶה וּמַה נָּאֶה נִיר זֶה, מַעֲלֶה עָלָיו הַכָּתוּב כְּאִלּוּ מִתְחַיֵּב בְּנַפְשׁוֹ:
Rabi Elazar, de Bartota, dizia: “Dá-Lhe do que é d’Ele, pois tu, e tudo o que é teu, sois d’Ele. E assim diz a Escritura a respeito de Davi (I Crônicas 29:14): ‘pois de Ti vem tudo, e da Tua mão Te demos’”. Rabi Shimon dizia: “Quem caminha repassando a sua lição e a interrompe para dizer ‘que bela é esta árvore, que belo é este campo’ — a Escritura o considera réu da própria vida”.
Rabbeinu Yoná · Avot 3:7
רבי אלעזר איש ברתותא אומר תן לו משלו. זה מדבר בין לענין גופו של אדם בין לענין ממונו. ולומר שלא ימנע אדם את עצמו ולא את ממונו מחפצי שמים. וזהו שאמר:
Rabi Elazar, de Bartota, diz: “dá-Lhe do que é d’Ele” — isto vale tanto para o corpo da pessoa como para o seu dinheiro: que ninguém se prive, nem a si nem ao seu dinheiro, das coisas do Céu. E é o que diz a seguir.
Bartenura · Avot 3:7
תֵּן לוֹ מִשֶּׁלּוֹ. לֹא תִּמָּנַע מִלְּהִתְעַסֵּק בְּחֶפְצֵי שָׁמַיִם בֵּין בְּגוּפְךָ בֵּין בְּמָמוֹנְךָ, שֶׁאֵינְךָ נוֹתֵן מִשֶּׁלְּךָ, לֹא מִגּוּפְךָ וְלֹא מִמָּמוֹנְךָ, שֶׁאַתָּה וּמָמוֹנְךָ שֶׁלּוֹ:
Dá-Lhe do que é d’Ele — não te furtes a ocupar-te das coisas do Céu, seja com o teu corpo, seja com o teu dinheiro, pois na verdade não dás nada de teu, nem o corpo nem o dinheiro: tu e o teu dinheiro sois d’Ele.
מִשְׁנָה חAvot 3:8
רַבִּי דּוֹסְתַּאי בְּרַבִּי יַנַּאי מִשּׁוּם רַבִּי מֵאִיר אוֹמֵר, כָּל הַשּׁוֹכֵחַ דָּבָר אֶחָד מִמִּשְׁנָתוֹ, מַעֲלֶה עָלָיו הַכָּתוּב כְּאִלּוּ מִתְחַיֵּב בְּנַפְשׁוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (דברים ד) רַק הִשָּׁמֶר לְךָ וּשְׁמֹר נַפְשְׁךָ מְאֹד פֶּן תִּשְׁכַּח אֶת הַדְּבָרִים אֲשֶׁר רָאוּ עֵינֶיךָ. יָכוֹל אֲפִלּוּ תָקְפָה עָלָיו מִשְׁנָתוֹ, תַּלְמוּד לוֹמַר (שם) וּפֶן יָסוּרוּ מִלְּבָבְךָ כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ, הָא אֵינוֹ מִתְחַיֵּב בְּנַפְשׁוֹ עַד שֶׁיֵּשֵׁב וִיסִירֵם מִלִּבּוֹ:
Rabi Dostai, filho de Rabi Yannai, em nome de Rabi Meir, dizia: “Quem esquece uma só coisa do seu estudo — a Escritura o considera réu da própria vida, conforme está dito (Deuteronômio 4:9): ‘apenas guarda-te e guarda muito a tua alma, para que não esqueças as coisas que os teus olhos viram’. Poderia alguém pensar que isso vale mesmo quando o estudo lhe ficou pesado demais, e esqueceu sem querer? Diz a Escritura: ‘e para que não se afastem do teu coração todos os dias da tua vida’ — ou seja, só é réu da própria vida quem se senta e deliberadamente as afasta do coração”.
Rabbeinu Yoná · Avot 3:8
רבי דוסתאי בר ינאי משום ר' מאיר אומר כל השוכח דבר אחד ממשנתו מעלה עליו הכתוב כאלו מתחייב בנפשו שנאמר (דברים ד יט) רק השמר לך וגו'. אשר לא נתן בלבבו לאמר כי השכחה מצויה בבני אדם היה לו לחזור ההלכה הרבה פעמים ולחשוב בה כל היום וכל הלילה עד שלא תוכל לסור מלבו ולא עשה הרי זה מתחייב בנפשו כי יבא להורות על פי הזכרתו ויאמר כך אמר לי ר' ויאסר המותר ויתיר האסור ונמצאת תקלה בא על ידו. ונקרא פושע מפני ששגגת תלמוד עולה זדון:
Rabi Dostai… “quem esquece uma coisa do seu estudo, a Escritura o considera réu da própria vida” — trata-se de quem não pôs no coração que o esquecimento é comum entre os homens; deveria repassar a halachá muitas vezes e meditá-la dia e noite, até não a poder afastar do coração — e não o fez. Eis que é réu da própria vida, pois virá a decidir a halachá conforme uma memória falha, dizendo “assim me disse o mestre”, proibindo o permitido e permitindo o proibido, e um tropeço vem por sua mão; e é chamado transgressor, porque, no estudo, o erro involuntário conta como deliberado.
Bartenura · Avot 3:8
כָּל הַשּׁוֹכֵחַ דָּבָר אֶחָד מִמִּשְׁנָתוֹ. בִּשְׁבִיל שֶׁלֹּא חָזַר עָלֶיהָ, מַעֲלִין עָלָיו כְּאִלּוּ מִתְחַיֵּב בְּנַפְשׁוֹ. שֶׁמִּתּוֹךְ שִׁכְחָתוֹ הוּא בָּא לְהַתִּיר אֶת הָאָסוּר וְנִמְצֵאת תַּקָּלָה בָּאָה עַל יָדוֹ, וְשִׁגְגָתוֹ עוֹלָה זָדוֹן. אִי נַמִּי כְּאִלּוּ מִתְחַיֵּב בְּנַפְשׁוֹ, לְפִי שֶׁאוֹתָהּ מִשְׁנָה הָיְתָה מְשַׁמַּרְתּוֹ וְעַכְשָׁיו שֶׁשְּׁכָחָהּ אֵינָהּ מְשַׁמַּרְתּוֹ:
Quem esquece uma coisa do seu estudo — por não a ter repassado, consideram-no réu da própria vida, pois do seu esquecimento pode vir a permitir o proibido, e um tropeço vem por sua mão, e o seu erro involuntário conta como deliberado. Ou então “réu da própria vida” porque aquele estudo o protegia, e agora que o esqueceu, já não o protege.
מִשְׁנָה טAvot 3:9
רַבִּי חֲנִינָא בֶן דּוֹסָא אוֹמֵר, כָּל שֶׁיִּרְאַת חֶטְאוֹ קוֹדֶמֶת לְחָכְמָתוֹ, חָכְמָתוֹ מִתְקַיֶּמֶת. וְכָל שֶׁחָכְמָתוֹ קוֹדֶמֶת לְיִרְאַת חֶטְאוֹ, אֵין חָכְמָתוֹ מִתְקַיֶּמֶת. הוּא הָיָה אוֹמֵר, כָּל שֶׁמַּעֲשָׂיו מְרֻבִּין מֵחָכְמָתוֹ, חָכְמָתוֹ מִתְקַיֶּמֶת. וְכָל שֶׁחָכְמָתוֹ מְרֻבָּה מִמַּעֲשָׂיו, אֵין חָכְמָתוֹ מִתְקַיֶּמֶת:
Rabi Chaniná ben Dossa dizia: “Aquele cujo temor do pecado vem antes da sua sabedoria — a sua sabedoria perdura; aquele cuja sabedoria vem antes do temor do pecado — a sua sabedoria não perdura”. Ele costumava dizer: “Aquele cujos atos superam a sua sabedoria — a sua sabedoria perdura; aquele cuja sabedoria supera os seus atos — a sua sabedoria não perdura”.
Rambam · Avot 3:9
הנה דבר זה מוסכם עליו מהפלוסופים ג"כ שהרגל המעלות כשיקדם לחכמה עד שיהיה קנין חזק ואחר כך ילמד החכמה אשר תזרזהו על הטובות ההם יוסיף שמחה ואהבה בחכמה ובחריצות להוסיף ממנה אחר שתעוררהו למה שהורגל וכשיקדימו קניני הדעות ואח"כ ילמד ותהי החכמה מונעת אותו ממה שיתאוה בהרגל תכבד עליו החכמה ויניחנה:
Esta verdade é aceita até pelos filósofos: quando o hábito das virtudes precede a sabedoria — a ponto de se tornar uma aquisição firme — e só depois a pessoa aprende a sabedoria que a incita àqueles bens já habituais, isso acrescenta alegria, amor pela sabedoria e empenho em adquirir mais dela, pois a sabedoria a desperta para aquilo a que já estava habituada. Mas, quando as teorias vêm primeiro, e depois a pessoa age, e a sabedoria a impede daquilo que o hábito deseja, então a sabedoria se lhe torna pesada e ela a abandona.
Bartenura · Avot 3:9
כָּל שֶׁיִּרְאַת חֶטְאוֹ קוֹדֶמֶת לְחָכְמָתוֹ. אֲנִי שָׁמַעְתִּי, שֶׁמַּקְדִּים בְּמַחֲשַׁבְתּוֹ יִרְאַת חֶטְאוֹ לְחָכְמָתוֹ, שֶׁהוּא חוֹשֵׁב בְּלִבּוֹ אֶלְמַד בִּשְׁבִיל שֶׁאֶהְיֶה יְרֵא חֵטְא. וְזֶה עַל דֶּרֶךְ שֶׁאָמְרוּ תְּחִלַּת הַמַּחֲשָׁבָה הִיא סוֹף הַמַּעֲשֶׂה:
Aquele cujo temor do pecado precede a sua sabedoria — ouvi que significa: quem, no seu pensamento, antepõe o temor do pecado à sabedoria, dizendo no coração “estudarei a fim de ser temente do pecado” — na linha do que disseram: “o princípio do pensamento é o fim da ação”, pois a intenção que move o estudo determina o seu fruto.
Nota — a humildade, a Presença entre os que estudam, e “dá-Lhe do que é d’Ele” O capítulo III abre em Akavia ben Mahalalel com uma das fórmulas mais célebres da introspecção judaica — “sabe de onde vieste, para onde vais, e diante de Quem hás de prestar contas” —, que o Rambam lê como remédio da soberba. Repete-se então um tema luminoso: a Presença Divina repousa onde se estuda Torá, ainda que sejam dois, ainda que seja um só (3:2 e 3:6). E em 3:7, “dá-Lhe do que é d’Ele, pois tu e o que é teu sois d’Ele” — o mesmo princípio do servir desinteressado de Antigonos (1:3): tudo já é de D’us, e servir é apenas devolver. O capítulo fecha (3:9) com a primazia do caráter sobre o intelecto: a sabedoria só perdura quando o temor do pecado e os atos vêm antes dela.
עִיּוּן · sobre o trecho
A primeira metade do capítulo III alterna o interior e o comunitário: começa na consciência da própria pequenez e mortalidade (3:1), passa pela ordem social que o temor do governo sustenta (3:2), e exalta a Torá como o que torna santa até uma mesa e habitada até uma sala de dois (3:2–3:3, 3:6). Liberta quem a carrega dos jugos do mundo (3:5) e cobra de quem desperdiça as suas horas (3:4) ou esquece o que aprendeu (3:8).
No fundo, uma convicção: a sabedoria não é um troféu, mas uma planta que só pega em solo de temor e ação (3:9). É a ética que prefere o caráter à erudição.
מִשְׁנָה יAvot 3:10
הוּא הָיָה אוֹמֵר, כָּל שֶׁרוּחַ הַבְּרִיּוֹת נוֹחָה הֵימֶנּוּ, רוּחַ הַמָּקוֹם נוֹחָה הֵימֶנּוּ. וְכָל שֶׁאֵין רוּחַ הַבְּרִיּוֹת נוֹחָה הֵימֶנּוּ, אֵין רוּחַ הַמָּקוֹם נוֹחָה הֵימֶנּוּ. רַבִּי דוֹסָא בֶן הַרְכִּינַס אוֹמֵר, שֵׁנָה שֶׁל שַׁחֲרִית, וְיַיִן שֶׁל צָהֳרַיִם, וְשִׂיחַת הַיְלָדִים, וִישִׁיבַת בָּתֵּי כְנֵסִיּוֹת שֶׁל עַמֵּי הָאָרֶץ, מוֹצִיאִין אֶת הָאָדָם מִן הָעוֹלָם:
Ele costumava dizer: “De todo aquele que agrada o espírito das criaturas, também o espírito do Onipresente se agrada; e de quem não agrada o espírito das criaturas, também o espírito do Onipresente não se agrada”. Rabi Dossa ben Horkinas dizia: “O sono da manhã, o vinho do meio-dia, a conversa fútil das crianças e o ficar sentado nas casas de reunião dos ignorantes (amei ha-aretz) tiram a pessoa do mundo”.
Rambam · Avot 3:10
אמר שאלו הדברים מונעין ומבטלין מעלת האדם עד שיצא מן העולם והוא אבד:
Disse que estas coisas estorvam e anulam a virtude da pessoa, até a tirarem do mundo e fazerem-na perder-se.
Bartenura · Avot 3:10
כָּל שֶׁרוּחַ הַבְּרִיּוֹת נוֹחָה הֵימֶנּוּ. כָּל מִי שֶׁאָהוּב לְמַטָּה בְּיָדוּעַ שֶׁהוּא אָהוּב לְמַעְלָה:
De todo aquele que agrada o espírito das criaturas — todo aquele que é amado embaixo, entre os homens, é sinal de que é amado em cima, por D’us.
מִשְׁנָה יאAvot 3:11
רַבִּי אֶלְעָזָר הַמּוֹדָעִי אוֹמֵר, הַמְחַלֵּל אֶת הַקָּדָשִׁים, וְהַמְבַזֶּה אֶת הַמּוֹעֲדוֹת, וְהַמַּלְבִּין פְּנֵי חֲבֵרוֹ בָרַבִּים, וְהַמֵּפֵר בְּרִיתוֹ שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ עָלָיו הַשָּׁלוֹם, וְהַמְגַלֶּה פָנִים בַּתּוֹרָה שֶׁלֹּא כַהֲלָכָה, אַף עַל פִּי שֶׁיֵּשׁ בְּיָדוֹ תוֹרָה וּמַעֲשִׂים טוֹבִים, אֵין לוֹ חֵלֶק לָעוֹלָם הַבָּא:
Rabi Elazar haModai dizia: “Quem profana as coisas sagradas, quem despreza as festas (moadot), quem faz empalidecer o rosto do próximo em público, quem rompe a aliança de Abraão, nosso pai (a circuncisão), e quem dá à Torá interpretações contra a halachá — ainda que tenha Torá e boas obras, não tem porção no Mundo Vindouro”.
Rambam · Avot 3:11
מלבין פני חבירו. הוא מי שמבייש את חבירו:
Quem faz empalidecer o rosto do próximo — é aquele que o envergonha em público.
Bartenura · Avot 3:11
הַמְחַלֵּל אֶת הַקָּדָשִׁים. הַמֵּבִיא קָדְשֵׁי הַמִּזְבֵּחַ לִידֵי פִּגּוּל וְנוֹתָר וְטָמֵא, אוֹ הַמּוֹעֵל וְנֶהֱנֶה בֵּין בְּקָדְשֵׁי מִזְבֵּחַ בֵּין בְּקָדְשֵׁי בֶּדֶק הַבַּיִת:
Quem profana as coisas sagradas — o que reduz as oferendas do altar à condição de pigul, notar e impureza; ou o que indevidamente se aproveita e usufrui, seja das coisas sagradas do altar, seja das consagradas à manutenção do Templo (bedek ha-bayit).
מִשְׁנָה יבAvot 3:12
רַבִּי יִשְׁמָעֵאל אוֹמֵר, הֱוֵי קַל לְרֹאשׁ, וְנוֹחַ לְתִשְׁחֹרֶת, וֶהֱוֵי מְקַבֵּל אֶת כָּל הָאָדָם בְּשִׂמְחָה:
Rabi Ishmael dizia: “Sê pronto a servir o chefe (o rosh), ameno com os jovens, e recebe toda pessoa com alegria”.
Rabbeinu Yoná · Avot 3:12
רבי ישמעאל אומר הוי קל לראש. ר"ל שיקלה עצמו למי שהוא ראש ואדון כמו שנאמר (משלי כ"ה ו') אל תתהדר לפני מלך ובמקום גדולים אל תעמד. שלא יחשוב אותך לאדם גדול והקל עצמך לפניו לעשות חפציו ולהשלים צרכיו. ואל תתודע אליו:
Rabi Ishmael diz: “sê pronto diante do chefe” — quer dizer, que a pessoa se faça humilde diante de quem é chefe e senhor, como está dito (Provérbios 25:6): “não te glorifiques diante do rei, e no lugar dos grandes não te ponhas” — para que ele não te tenha por homem que se impõe; humilha-te diante dele para fazer a sua vontade e atender às suas necessidades.
Bartenura · Avot 3:12
הֱוֵי קַל לְרֹאשׁ. לִפְנֵי אָדָם גָּדוֹל זָקֵן וְיוֹשֵׁב בָּרֹאשׁ בַּיְּשִׁיבָה, הֱוֵי קַל לַעֲבֹד עֲבוֹדָתוֹ וּלְשַׁמֵּשׁ לְפָנָיו:
Sê pronto a servir o chefe — diante de uma pessoa grande, um ancião que se senta à cabeceira da academia, sê pronto a servi-lo e a fazer o seu serviço.
מִשְׁנָה יגAvot 3:13
רַבִּי עֲקִיבָא אוֹמֵר, שְׂחוֹק וְקַלּוּת רֹאשׁ, מַרְגִּילִין לְעֶרְוָה. מָסֹרֶת, סְיָג לַתּוֹרָה. מַעַשְׂרוֹת, סְיָג לָעשֶׁר. נְדָרִים, סְיָג לַפְּרִישׁוּת. סְיָג לַחָכְמָה, שְׁתִיקָה:
Rabi Akiva dizia: “O riso e a leviandade habituam a pessoa à imoralidade (a ervá). A tradição (a massoret) é uma cerca para a Torá; os dízimos, uma cerca para a riqueza; os votos (nedarim), uma cerca para a abstinência; e a cerca da sabedoria é o silêncio”.
Rambam · Avot 3:13
כשידור אדם נדרים ויקיימם יעלה בידו קנין ההמנע ממה שירצה שימנע ממנו ויתחזק לו הקנין ההוא ויקל עליו הפרישות ר"ל השמירה מהטומאות כמו שאמרו בחגיגה בגדי עם הארץ מדרס לפרושים:
Quando a pessoa faz votos e os cumpre, adquire a capacidade de abster-se daquilo de que decidiu abster-se; essa capacidade se lhe fortalece, e a abstinência se lhe torna leve — isto é, o guardar-se das impurezas, como disseram (Chaguigá): “as vestes do ignorante são, para quem pratica a pureza, fonte de impureza”.
Bartenura · Avot 3:13
מָסֹרֶת סְיָג לַתּוֹרָה. הַמָּסֹרֶת שֶׁמָּסְרוּ לָנוּ חֲכָמִים בַּחֲסֵרוֹת וִיתֵרוֹת שֶׁבַּתּוֹרָה, הֵם גָּדֵר וְחִזּוּק לַתּוֹרָה שֶׁבִּכְתָב, שֶׁעַל יְדֵיהֶם אָנוּ מְבִינִים כַּמָּה מִצְוֹת אֵיךְ יַעֲשׂוּ אוֹתָם. כְּמוֹ בַּסֻּכּוֹת בַּסֻּכֹּת בַּסֻּכֹּת, שְׁנַיִם חֲסֵרִים וְאֶחָד מָלֵא, שֶׁמִּמֶּנּוּ אָנוּ לוֹמְדִים לְהַכְשִׁיר סֻכָּה בְּשָׁלֹשׁ דְּפָנוֹת. וּכְגוֹן מוֹעֲדֵי ה' אֲשֶׁר תִּקְרְאוּ אֹתָם, שֶׁנִּכְתָּב חָסֵר בִּשְׁלֹשָׁה מְקוֹמוֹת, לְלַמֵּד, אַתֶּם אֲפִלּוּ שׁוֹגְגִים, אַתֶּם אֲפִלּוּ מְזִידִים, אַתֶּם אֲפִלּוּ מֻטְעִים:
A tradição é uma cerca para a Torá — a tradição que os sábios nos transmitiram quanto às grafias defectivas e plenas da Torá é cerca e reforço para a Torá escrita; por meio dela entendemos como cumprir vários preceitos. Por exemplo, “ba-sucot, ba-sucot, ba-sucot” (Levítico 23:42-43), duas vezes defectivo e uma plena, de onde aprendemos a validar uma sucá de três paredes; e “as festas do Eterno, que proclamareis”, escrito defectivo em três lugares, para ensinar “vós as proclamareis” — mesmo inadvertidos, mesmo deliberados, mesmo induzidos em erro.
מִשְׁנָה ידAvot 3:14
הוּא הָיָה אוֹמֵר, חָבִיב אָדָם שֶׁנִּבְרָא בְצֶלֶם. חִבָּה יְתֵרָה נוֹדַעַת לוֹ שֶׁנִּבְרָא בְצֶלֶם, שֶׁנֶּאֱמַר (בראשית ט) כִּי בְּצֶלֶם אֱלֹהִים עָשָׂה אֶת הָאָדָם. חֲבִיבִין יִשְׂרָאֵל שֶׁנִּקְרְאוּ בָנִים לַמָּקוֹם. חִבָּה יְתֵרָה נוֹדַעַת לָהֶם שֶׁנִּקְרְאוּ בָנִים לַמָּקוֹם, שֶׁנֶּאֱמַר (דברים יד) בָּנִים אַתֶּם לַה' אֱלֹהֵיכֶם. חֲבִיבִין יִשְׂרָאֵל שֶׁנִּתַּן לָהֶם כְּלִי חֶמְדָּה. חִבָּה יְתֵרָה נוֹדַעַת לָהֶם שֶׁנִּתַּן לָהֶם כְּלִי חֶמְדָּה שֶׁבּוֹ נִבְרָא הָעוֹלָם, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ד) כִּי לֶקַח טוֹב נָתַתִּי לָכֶם, תּוֹרָתִי אַל תַּעֲזֹבוּ:
Ele costumava dizer: “Amado é o homem, pois foi criado à imagem de D’us. Sinal de amor ainda maior é ter-se-lhe dado a conhecer que foi criado à imagem, conforme está dito (Gênesis 9:6): ‘porque à imagem de D’us fez o homem’. Amado é Israel, pois foi chamado filho do Onipresente. Sinal de amor ainda maior é ter-se-lhe dado a conhecer que foi chamado filho do Onipresente, conforme está dito (Deuteronômio 14:1): ‘filhos sois do Eterno, vosso D’us’. Amado é Israel, pois se lhe deu um instrumento precioso. Sinal de amor ainda maior é ter-se-lhe dado a conhecer que se lhe deu o instrumento precioso com que o mundo foi criado, conforme está dito (Provérbios 4:2): ‘pois um bom ensino vos dei; a minha Torá não abandoneis’”.
Rambam · Avot 3:14
הוא היה אומר שהודעת מה שהטיבו לו שיעור הטובה היא הטבה אחרת כי פעמים שיגמול אדם טובה לאיש מבני אדם על דרך רחמנות ולא יודיעהו שיעור מה שעשה עמו מפני שהוא נבזה בעיניו:
Ele costumava dizer que dar a conhecer a alguém o bem que se lhe fez, na medida desse bem, é em si um outro bem; pois, às vezes, a pessoa faz um bem a outra por compaixão, mas não lhe revela a dimensão do que fez, por essa outra ser desprezível a seus olhos. Já D’us deu a conhecer ao homem que o criou à Sua imagem — sinal de amor ainda maior.
Bartenura · Avot 3:14
חִבָּה יְתֵרָה נוֹדַעַת לוֹ. רַמְבַּ"ם פֵּרֵשׁ, חִבָּה יְתֵרָה הֶרְאָה הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא לָאָדָם שֶׁהוֹדִיעוֹ וְאָמַר לוֹ רְאֵה שֶׁבְּרָאתִיךָ בְּצֶלֶם, שֶׁהַמֵּטִיב לַחֲבֵרוֹ וּמוֹדִיעוֹ הַטּוֹבָה שֶׁעָשָׂה עִמּוֹ, מַרְאֶה חִבָּה יְתֵרָה יוֹתֵר מִשֶּׁאִלּוּ הֵטִיב עִמּוֹ וְאֵינוֹ חָשׁוּב בְּעֵינָיו לְהוֹדִיעוֹ הַטּוֹבָה שֶׁעָשָׂה עִמּוֹ. וְיֵשׁ לְפָרֵשׁ, חִבָּה יְתֵרָה נוֹדַעַת לוֹ, חִבָּה גְּלוּיָה וּמְפֻרְסֶמֶת, שֶׁלֹּא בִּלְבַד אַהֲבָה מְסֻתֶּרֶת הָיָה לוֹ לַמָּקוֹם בָּרוּךְ הוּא עִם הָאָדָם אֶלָּא אַף חִבָּה גְּלוּיָה וִידוּעָה לַכֹּל:
Sinal de amor ainda maior é ter-se-lhe dado a conhecer — o Rambam explicou: amor ainda maior mostrou o Santo, bendito seja, ao homem, ao revelar-lhe e dizer-lhe “vê que te criei à Minha imagem”; pois quem faz um bem ao próximo e lhe dá a conhecer esse bem mostra amor maior do que se o fizesse sem o julgar digno de o saber. E pode-se entender também: “amor maior se lhe deu a conhecer” no sentido de um amor revelado e público — não apenas um amor oculto que o Onipresente tinha pelo homem, mas um amor manifesto e conhecido de todos.
מִשְׁנָה טוAvot 3:15
הַכֹּל צָפוּי, וְהָרְשׁוּת נְתוּנָה, וּבְטוֹב הָעוֹלָם נִדּוֹן. וְהַכֹּל לְפִי רֹב הַמַּעֲשֶׂה:
“Tudo é previsto (ha-kol tzafui), e a liberdade de escolha é dada (ve-ha-reshut netuná); o mundo é julgado com bondade; e tudo é segundo a abundância da ação”.
Rambam · Avot 3:15
זה המאמר כולל דברים גדולים מאד וראוי היה זה המאמר שיהא לר' עקיבא וזהו פירושו בקצרה ועל תנאי שתדע כל מה שקדם בפרקים הקודמים אמר כל מה שבעולם ידוע אצלו ית' והוא משיג אותו והוא אמרו הכל צפוי ואח"כ אמר לא תחשוב שבהיותו יודע המעשים יתחייב ההכרח כלומר שיהיה האדם מוכרח במעשיו על מעשה מן המעשים אין הענין כן אבל הרשות ביד האדם במה שיעשה והוא אמרו הרשות נתונה ר"ל כל אדם רשות נתונה לו כמו שבארנו בפרק השמיני
Esta máxima encerra coisas grandíssimas, e bem condiz com Rabi Akiva. Eis, em resumo, o seu sentido (suposto que tenhas presente tudo o que veio nos capítulos anteriores da Shemoná Perakim): a mishná diz que tudo o que há no mundo é conhecido por Ele, elevado seja, e por Ele apreendido — é o que significa “tudo é previsto”. E logo acrescenta: não penses que, por Ele conhecer os atos, se siga a compulsão, isto é, que a pessoa seja forçada a praticar tal ato; não é assim, pois a liberdade está na sua mão quanto ao que faz — é o que significa “a liberdade é dada”, ou seja, a cada pessoa se dá liberdade, como explicámos no oitavo capítulo da Shemoná Perakim.
Bartenura · Avot 3:15
הַכֹּל צָפוּי. כָּל מַה שֶּׁאָדָם עוֹשֶׂה בְּחַדְרֵי חֲדָרִים גָּלוּי לְפָנָיו:
Tudo é previsto — tudo o que a pessoa faz nas câmaras mais recônditas está revelado diante d’Ele.
מִשְׁנָה טזAvot 3:16
הוּא הָיָה אוֹמֵר, הַכֹּל נָתוּן בְּעֵרָבוֹן, וּמְצוּדָה פְרוּסָה עַל כָּל הַחַיִּים. הַחֲנוּת פְּתוּחָה, וְהַחֶנְוָנִי מֵקִיף, וְהַפִּנְקָס פָּתוּחַ, וְהַיָּד כּוֹתֶבֶת, וְכָל הָרוֹצֶה לִלְווֹת יָבֹא וְיִלְוֶה, וְהַגַּבָּאִים מַחֲזִירִים תָּדִיר בְּכָל יוֹם, וְנִפְרָעִין מִן הָאָדָם מִדַּעְתּוֹ וְשֶׁלֹּא מִדַּעְתּוֹ, וְיֵשׁ לָהֶם עַל מַה שֶּׁיִּסְמֹכוּ, וְהַדִּין דִּין אֱמֶת, וְהַכֹּל מְתֻקָּן לַסְּעוּדָה:
Ele costumava dizer: “Tudo é dado em penhor (be-eravon), e uma rede está estendida sobre todos os viventes. A loja está aberta, o lojista vende a crédito, o registro está aberto e a mão escreve; quem quiser tomar emprestado, venha e tome; mas os cobradores fazem a ronda continuamente, todos os dias, e cobram da pessoa com o seu conhecimento e sem ele; e têm em que se apoiar; e o juízo é juízo de verdade; e tudo está preparado para o banquete”.
Rambam · Avot 3:16
החנוני מקיף. מי שיאריך חובו ולא יבקשהו לאלתר וזה המשל מבואר כונתו ידועה: ואמרו וכל הרוצה ללוות יבא וילוה מחזק הענין הקודם שאין שם הכרח אבל בבחירת האדם יעשה מה שירצה לעשותו: ואמרו והגבאים מחזירין תדיר הוא משל על המות ושאר עונשים הבאים על האדם:
O lojista vende a crédito — é aquele que estende o prazo da dívida e não a reclama de imediato; a intenção da parábola é clara. E “quem quiser tomar emprestado, venha e tome” reforça o ponto anterior: não há compulsão; é pela própria escolha que a pessoa faz o que faz. E “os cobradores fazem a ronda continuamente” é parábola da morte e dos demais castigos que sobrevêm à pessoa.
Rabbeinu Yoná · Avot 3:16
הוא היה אומר הכל נתון בערבון. כל מה שהאדם לוקח מן העולם הזה על הכל הוא ערב ובניו ערבים ואל יחשוב היורש את אביו ואת אמו זה הממון ירושתי הוא אעשה ממנו כל רצוני שאין לו בשלו כלום כי לה' הכל. ומה שלקח ממנו בערבון הוא לוקח. ועתיד הוא ליפרע ממנו. משל לאדם שנכנס למדינה ולא מצא שם אדם. נכנס לבית אחת ומצא שם שלחן ערוך ועליו מכל מיני מאכל ומשקה. היה אוכל ושותה ואומר הלא בכל זה אני זוכה ושלי הכל אעשה ממנו כל רצוני. ולא היה רואה את הבעלי' שמביטין אותו במקום אחר. ועתיד הוא לשלם כל מה שיאכל וישתה והוא במקו' אשר לא יוכל להמלט:
Ele costumava dizer: “tudo é dado em penhor” — por tudo o que a pessoa toma deste mundo ela é fiadora, e os seus filhos também; e não pense quem herda o pai e a mãe “este dinheiro é minha herança, dele farei toda a minha vontade”, pois nada é seu, já que “do Eterno é tudo”; o que tomou, tomou em penhor, e um dia lhe será cobrado. Eis a parábola: uma pessoa entra numa cidade e não acha ninguém; entra numa casa e encontra a mesa posta, com toda sorte de comida e bebida, e come e bebe, dizendo “não tenho direito a tudo isto? É tudo meu, farei dele o que quiser” — sem ver os donos, que a observavam de outro lugar; e um dia terá de pagar tudo o que comeu e bebeu, num lugar de onde não poderá escapar.
מִשְׁנָה יזAvot 3:17
רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה אוֹמֵר, אִם אֵין תּוֹרָה, אֵין דֶּרֶךְ אֶרֶץ. אִם אֵין דֶּרֶךְ אֶרֶץ, אֵין תּוֹרָה. אִם אֵין חָכְמָה, אֵין יִרְאָה. אִם אֵין יִרְאָה, אֵין חָכְמָה. אִם אֵין בִּינָה, אֵין דַּעַת. אִם אֵין דַּעַת, אֵין בִּינָה. אִם אֵין קֶמַח, אֵין תּוֹרָה. אִם אֵין תּוֹרָה, אֵין קֶמַח. הוּא הָיָה אוֹמֵר, כָּל שֶׁחָכְמָתוֹ מְרֻבָּה מִמַּעֲשָׂיו, לְמַה הוּא דוֹמֶה, לְאִילָן שֶׁעֲנָפָיו מְרֻבִּין וְשָׁרָשָׁיו מֻעָטִין, וְהָרוּחַ בָּאָה וְעוֹקַרְתּוֹ וְהוֹפַכְתּוֹ עַל פָּנָיו, שֶׁנֶּאֱמַר (ירמיה יז) וְהָיָה כְּעַרְעָר בָּעֲרָבָה וְלֹא יִרְאֶה כִּי יָבוֹא טוֹב וְשָׁכַן חֲרֵרִים בַּמִּדְבָּר אֶרֶץ מְלֵחָה וְלֹא תֵשֵׁב. אֲבָל כָּל שֶׁמַּעֲשָׂיו מְרֻבִּין מֵחָכְמָתוֹ, לְמַה הוּא דוֹמֶה, לְאִילָן שֶׁעֲנָפָיו מֻעָטִין וְשָׁרָשָׁיו מְרֻבִּין, שֶׁאֲפִלּוּ כָל הָרוּחוֹת שֶׁבָּעוֹלָם בָּאוֹת וְנוֹשְׁבוֹת בּוֹ אֵין מְזִיזִין אוֹתוֹ מִמְּקוֹמוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (שם) וְהָיָה כְּעֵץ שָׁתוּל עַל מַיִם וְעַל יוּבַל יְשַׁלַּח שָׁרָשָׁיו וְלֹא יִרְאֶה כִּי יָבֹא חֹם, וְהָיָה עָלֵהוּ רַעֲנָן, וּבִשְׁנַת בַּצֹּרֶת לֹא יִדְאָג, וְלֹא יָמִישׁ מֵעֲשׂוֹת פֶּרִי:
Rabi Elazar ben Azariá dizia: “Se não há Torá, não há ocupação do mundo (derech eretz); se não há ocupação do mundo, não há Torá. Se não há sabedoria, não há temor; se não há temor, não há sabedoria. Se não há entendimento (biná), não há conhecimento (daat); se não há conhecimento, não há entendimento. Se não há farinha, não há Torá; se não há Torá, não há farinha”. Ele costumava dizer: “Aquele cuja sabedoria supera os seus atos, a que se assemelha? A uma árvore de muitos ramos e poucas raízes: vem o vento, arranca-a e a vira de cabeça para baixo, conforme está dito (Jeremias 17:6): ‘e será como um arbusto solitário na estepe, e não verá quando vier o bem…’. Mas aquele cujos atos superam a sua sabedoria, a que se assemelha? A uma árvore de poucos ramos e muitas raízes: ainda que todos os ventos do mundo venham e soprem sobre ela, não a movem do lugar, conforme está dito (Jeremias 17:8): ‘e será como uma árvore plantada junto às águas, que estende as raízes para a corrente… e no ano de seca não se aflige, e não cessa de dar fruto’”.
Rambam · Avot 3:17
רוצה לומר בזה שכל שנים מאלו כל אחד משניהם מועיל במציאות האחר ומשלים זולתו
Quer dizer que, em cada um destes pares, cada um dos dois é útil à existência do outro e o complementa.
Bartenura · Avot 3:17
אִם אֵין תּוֹרָה וְכוּ'. אֵין מַשָּׂאוֹ וּמַתָּנוֹ יָפֶה עִם הַבְּרִיּוֹת:
Se não há Torá, etc. — se não há Torá, os seus negócios não correm bem com as pessoas.
מִשְׁנָה יחAvot 3:18
רַבִּי אֱלִיעֶזֶר בֶּן חִסְמָא אוֹמֵר, קִנִּין וּפִתְחֵי נִדָּה, הֵן הֵן גּוּפֵי הֲלָכוֹת. תְּקוּפוֹת וְגִימַטְרִיאוֹת, פַּרְפְּרָאוֹת לַחָכְמָה:
Rabi Eliézer ben Chisma dizia: “As leis das oferendas de aves (kinin) e as do início da contagem da nidá — essas, sim, são corpos essenciais de halachot; já os cálculos das estações (tekufot) e a guematria são apenas temperos da sabedoria”.
Rabbeinu Yoná · Avot 3:18
רבי אלעזר חסמא אומר קנים ופתחי נדה. קן יונים של יולדות:
Rabi Elazar Chisma diz: “as leis das oferendas de aves e as do início da contagem da nidá” — “ken” é o ninho de pombas, isto é, as ofertas de aves das parturientes.
Bartenura · Avot 3:18
קִנִּין. קָרְבְּנוֹת הָעוֹף קְרוּיִין קִנִּין, לְשׁוֹן קַן צִפּוֹר. וְיֵשׁ בָּהֶן הֲלָכוֹת חֲמוּרוֹת, כְּגוֹן אִם נִתְעָרְבוּ חוֹבָה בִנְדָבָה, אוֹ עוֹלָה שֶׁמַּעֲשֶׂיהָ לְמַעְלָה בְּחַטָּאת שֶׁמַּעֲשֶׂיהָ לְמַטָּה:
Kinin — as oferendas de aves chamam-se kinin (ninhos), da expressão “ninho de pássaro”; e há nelas halachot complexas, como quando se mistura uma ave de obrigação com uma de doação, ou uma oferenda totalmente queimada (olá), cujos atos se fazem em cima, com uma oferenda de pecado (chatat), cujos atos se fazem embaixo.
Nota — a dignidade do homem e o livre-arbítrio Duas joias racionalistas fecham o capítulo III. Em 3:14, Rabi Akiva ensina que “amado é o homem, pois foi criado à imagem” — e o Rambam realça o requinte: D’us não só amou o homem, mas lhe deu a conhecer esse amor, criando-o consciente da sua dignidade. E em 3:15, a célebre antinomia “tudo é previsto, e a liberdade é dada”: o Rambam afirma que a presciência divina não anula o livre-arbítrio — “não penses que, por Ele conhecer os atos, a pessoa seja forçada” —, remetendo à sua exposição na Shemoná Perakim (cap. 8). E acrescenta um princípio ético-quantitativo: a virtude firma-se pela repetição dos atos bons (“tudo segundo a abundância da ação”), não por um único gesto grandioso. Por fim, 3:17 equilibra o ideal e o real: “se não há farinha, não há Torá”.
עִיּוּן · sobre o trecho e o capítulo
A segunda metade do capítulo III alterna o ético e o metafísico. Há o critério social da virtude — “de quem as pessoas se agradam, D’us se agrada” (3:10) — e as cercas que protegem a alma: a tradição, o silêncio, a contenção do riso (3:13). E há o ápice doutrinário: a dignidade do homem criado à imagem (3:14) e a conciliação entre a presciência divina e a liberdade humana (3:15) — talvez a formulação mais limpa do livre-arbítrio em toda a literatura rabínica.
Fecha com o equilíbrio sóbrio de Rabi Elazar ben Azariá: Torá e sustento, sabedoria e ação, raízes e ramos — nenhum subsiste sozinho. O Capítulo IV continua a galeria de máximas dos sábios.
פֶּרֶק רְבִיעִי
Capítulo IV
מִשְׁנָה אAvot 4:1
בֶּן זוֹמָא אוֹמֵר, אֵיזֶהוּ חָכָם, הַלּוֹמֵד מִכָּל אָדָם, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים קיט) מִכָּל מְלַמְּדַי הִשְׂכַּלְתִּי כִּי עֵדְוֹתֶיךָ שִׂיחָה לִּי. אֵיזֶהוּ גִבּוֹר, הַכּוֹבֵשׁ אֶת יִצְרוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי טז) טוֹב אֶרֶךְ אַפַּיִם מִגִּבּוֹר וּמשֵׁל בְּרוּחוֹ מִלֹּכֵד עִיר. אֵיזֶהוּ עָשִׁיר, הַשָּׂמֵחַ בְּחֶלְקוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים קכח) יְגִיעַ כַּפֶּיךָ כִּי תֹאכֵל אַשְׁרֶיךָ וְטוֹב לָךְ. אַשְׁרֶיךָ, בָּעוֹלָם הַזֶּה. וְטוֹב לָךְ, לָעוֹלָם הַבָּא. אֵיזֶהוּ מְכֻבָּד, הַמְכַבֵּד אֶת הַבְּרִיּוֹת, שֶׁנֶּאֱמַר (שמואל א ב) כִּי מְכַבְּדַי אֲכַבֵּד וּבֹזַי יֵקָלּוּ:
Ben Zoma diz: "Quem é sábio? Aquele que aprende de toda pessoa, conforme está dito (Salmos 119:99): 'de todos os meus mestres adquiri entendimento, pois os Teus testemunhos são a minha conversa'. Quem é forte (guibor)? Aquele que domina a sua inclinação (yetzer), conforme está dito (Provérbios 16:32): 'melhor é o longânimo que o herói, e o que domina o seu espírito que o que conquista uma cidade'. Quem é rico? Aquele que se alegra com a sua porção, conforme está dito (Salmos 128:2): 'quando comeres do labor das tuas mãos, feliz serás tu, e bem contigo' — 'feliz tu', neste mundo; 'e bem contigo', no Mundo Vindouro. Quem é honrado? Aquele que honra as criaturas, conforme está dito (I Samuel 2:30): 'pois aos que Me honram honrarei, e os que Me desprezam serão aviltados'".
Rambam · Avot 4:1
זה מבואר וכבר זכרנו ענינו בפרקים הקודמים:
Isto é manifesto, e já mencionámos o seu sentido nos capítulos anteriores da Shemoná Perakim.
Bartenura · Avot 4:1
בֶּן זוֹמָא. לְפִי שֶׁלֹּא הֶאֱרִיךְ יָמִים וְלֹא נִסְמַךְ שֶׁיִּקָּרֵא רַבִּי, הָיוּ קוֹרִין אוֹתוֹ עַל שֵׁם אָבִיו. וְכֵן בֶּן עַזַּאי. וּשְׁנֵיהֶם שְׁמָם שִׁמְעוֹן:
"Ben Zoma" — por não ter vivido muito nem ter sido ordenado com o título de "Rabi", chamavam-no pelo nome do pai; e do mesmo modo "Ben Azai". Os dois chamavam-se Shimon.
מִשְׁנָה בAvot 4:2
בֶּן עַזַּאי אוֹמֵר, הֱוֵי רָץ לְמִצְוָה קַלָּה כְבַחֲמוּרָה, וּבוֹרֵחַ מִן הָעֲבֵרָה. שֶׁמִּצְוָה גּוֹרֶרֶת מִצְוָה, וַעֲבֵרָה גוֹרֶרֶת עֲבֵרָה. שֶׁשְּׂכַר מִצְוָה, מִצְוָה. וּשְׂכַר עֲבֵרָה, עֲבֵרָה:
Ben Azai diz: "Corre a cumprir um preceito leve com o mesmo empenho do grave, e foge da transgressão — pois um preceito arrasta outro preceito, e uma transgressão arrasta outra transgressão; e a recompensa de um preceito é outro preceito, e a 'recompensa' de uma transgressão é outra transgressão".
Rambam · Avot 4:2
כבר בארנו פירוש זה המאמר בפרק י' מסנהדרין וכבר העירו חכמים ע"ה על חדוש נפלא בתורה יש בו זרוז על מעשה המצות והוא אמרו אז יבדיל משה שלש ערים בעבר הירדן וגו' בידוע שאינן מועילות שלא יהיה בהן דין ערי מקלט עד שיובדלו השלש האחרות שבארץ ישראל אמרו יודע היה משה רבינו עליו השלום שאין שלש ערים שבעבר הירדן קולטות עד שיובדלו השלש שבא"י שנא' שש ערי מקלט תהיינה ואמנם הבדיל אלו מפני שאמר הואיל ובאה מצוה לידי אקיימנה ואם כיוצא בזה במשה רבינו ע"ה משיג האמתות שלם שבשלמי' נכסף להוסיף חצי מצות עשה על כל מעלתו ושלמותו אין צריך לומר שיעשו מי שנצטרעה נפשם והוחזק צרעתה וקדמה:
Já explicámos o sentido desta máxima no décimo capítulo de Sanhedrin. Os sábios apontaram uma novidade admirável na Torá: ela incentiva à prática dos preceitos. O exemplo é Moisés, que separou três cidades de refúgio do outro lado do Jordão, sabendo que não serviam enquanto não se separassem as três da Terra de Israel. Disseram: "Moisés sabia que as três cidades do outro lado do Jordão não acolhiam refugiados enquanto não se separassem as três da Terra de Israel, conforme está dito 'seis cidades de refúgio haverá'; e mesmo assim as separou, porque disse: visto que se me apresentou um preceito, cumpri-lo-ei". E se assim foi com Moisés, nosso mestre — o mais perfeito dos perfeitos, que ansiava por acrescentar ao seu mérito o cumprimento de meio preceito —, quanto mais se há de incentivar os demais!
Bartenura · Avot 4:2
שֶׁמִּצְוָה גּוֹרֶרֶת מִצְוָה. כָּךְ מִנְהָגוֹ שֶׁל עוֹלָם, הָעוֹשֶׂה מִצְוָה אַחַת נוֹחַ לוֹ לַעֲשׂוֹת אֲחֵרוֹת, וְהַמַתְחִיל בַּעֲבֵרוֹת קָשֶׁה לִפְרֹשׁ מֵהֶם. וְעוֹד, שֶׁשְּׂכַר מִצְוָה מִצְוָה. שֶׁמִּן הַשָּׁמַיִם מְסַיְּעִין וּמַזְמִינִים בְּיַד מִי שֶׁעָשָׂה מִצְוָה אַחַת שֶׁיַּעֲשֶׂה אַחֶרֶת כְּדֵי לָתֵת לוֹ שָׂכָר עַל שְׁתֵּיהֶן. וְכֵן שְׂכַר עֲבֵרָה וְכוּ'. פֵּרוּשׁ אַחֵר, שֶׁשְּׂכַר מִצְוָה מִצְוָה, שֶׁכָּל מַה שֶּׁאָדָם מִשְׂתַּכֵּר וּמִתְעַנֵּג בַּעֲשִׂיַּת הַמִּצְוָה נֶחְשַׁב לוֹ לְמִצְוָה בִּפְנֵי עַצְמָהּ, וְנוֹטֵל שָׂכָר עַל הַמִּצְוָה שֶׁעָשָׂה וְעַל הָעֹנֶג וְהַהֲנָאָה שֶׁנֶּהֱנָה בַּעֲשִׂיָּתָה:
"Pois um preceito arrasta outro preceito" — é o costume do mundo: quem faz um preceito, fica-lhe fácil fazer outros; e quem começa nas transgressões, é-lhe difícil afastar-se delas. E ainda: "a recompensa de um preceito é outro preceito" — pois dos Céus auxiliam, à mão de quem fez um preceito, o fazer outro, para lhe dar recompensa por ambos. Outra explicação: "a recompensa de um preceito é o preceito" — tudo o que a pessoa lucra e se deleita ao fazer um preceito conta-se-lhe como outro preceito, e recebe recompensa pelo preceito que fez e pelo deleite que teve em fazê-lo.
מִשְׁנָה גAvot 4:3
הוּא הָיָה אוֹמֵר, אַל תְּהִי בָז לְכָל אָדָם, וְאַל תְּהִי מַפְלִיג לְכָל דָּבָר, שֶׁאֵין לְךָ אָדָם שֶׁאֵין לוֹ שָׁעָה וְאֵין לְךָ דָבָר שֶׁאֵין לוֹ מָקוֹם:
Ele costumava dizer: "Não desprezes pessoa alguma, e não menosprezes coisa alguma — pois não há pessoa que não tenha a sua hora, nem coisa que não tenha o seu lugar".
Rabbeinu Yoná · Avot 4:3
הוא היה אומר אל תהי בז לכל אדם ואל תהי מפליג לכל דבר. שלא תבזה שום אדם ואפי' לנקלה. ואל תפליג דבריך לומר רחוק הוא שיוכל לבא אלי הזק בדבור זה:
"Não desprezes pessoa alguma e não menosprezes coisa alguma" — que não desprezes ninguém, ainda que pareça desprezível; e não descarte as tuas palavras dizendo que é improvável que tal fala te traga algum dano.
Bartenura · Avot 4:3
אַל תְּהִי בָז לְכָל אָדָם. לוֹמַר מַה יּוּכַל פְּלוֹנִי לְהַזִּיק לִי:
"Não desprezes pessoa alguma" — a ponto de dizer "que me poderá fulano prejudicar?".
מִשְׁנָה דAvot 4:4
רַבִּי לְוִיטָס אִישׁ יַבְנֶה אוֹמֵר, מְאֹד מְאֹד הֱוֵי שְׁפַל רוּחַ, שֶׁתִּקְוַת אֱנוֹשׁ רִמָּה. רַבִּי יוֹחָנָן בֶּן בְּרוֹקָא אוֹמֵר, כָּל הַמְחַלֵּל שֵׁם שָׁמַיִם בַּסֵּתֶר, נִפְרָעִין מִמֶּנּוּ בְגָלוּי. אֶחָד שׁוֹגֵג וְאֶחָד מֵזִיד בְּחִלּוּל הַשֵּׁם:
Rabi Levitas, homem de Yavne, diz: "Sê muito, muito humilde de espírito (shfal ruach), pois a esperança do mortal é tornar-se pasto do verme". Rabi Yochanan ben Beroka diz: "Todo aquele que profana o Nome dos Céus em segredo é punido em público — inadvertido e deliberado são iguais na profanação do Nome".
Bartenura · Avot 4:4
מְאֹד מְאֹד הֱוֵי שְׁפַל רוּחַ. אַף עַל פִּי שֶׁבִּשְׁאָר מִדּוֹת הַדֶּרֶךְ הָאֶמְצָעִית הִיא הַמְשֻׁבַּחַת, בְּמִדַּת הַגַּאֲוָה אֵינוֹ כֵן, אֶלָּא יִטֶּה לַקָּצֶה הָאַחֲרוֹן שֶׁל שִׁפְלוּת הָרוּחַ. לְפִי שֶׁהַגַּאֲוָה הִיא מְאוּסָה בְּיוֹתֵר, וְעוֹד שֶׁרֹב בְּנֵי אָדָם נִכְשָׁלִים בָּהּ וְלֹא בְּדִילֵי אֱינָשֵׁי מִנַּהּ, לְכָךְ צָרִיךְ לַעֲשׂוֹת לָהּ הַרְחָקָה יְתֵרָה:
"Sê muito, muito humilde de espírito" — ainda que nas demais qualidades o caminho do meio seja o louvável, na soberba (gaavá) não é assim: a pessoa deve inclinar-se ao extremo da humildade, porque a soberba é a mais detestável das qualidades, e porque a maioria das pessoas nela tropeça e dela não se afasta; por isso é preciso guardar distância ainda maior.
מִשְׁנָה הAvot 4:5
רַבִּי יִשְׁמָעֵאל בְּנוֹ אוֹמֵר, הַלּוֹמֵד תּוֹרָה עַל מְנָת לְלַמֵּד, מַסְפִּיקִין בְּיָדוֹ לִלְמֹד וּלְלַמֵּד. וְהַלּוֹמֵד עַל מְנָת לַעֲשׂוֹת, מַסְפִּיקִין בְּיָדוֹ לִלְמֹד וּלְלַמֵּד לִשְׁמֹר וְלַעֲשׂוֹת. רַבִּי צָדוֹק אוֹמֵר, אַל תַּעֲשֵׂם עֲטָרָה לְהִתְגַּדֵּל בָּהֶם, וְלֹא קַרְדֹּם לַחְפֹּר בָּהֶם. וְכָךְ הָיָה הִלֵּל אוֹמֵר, וּדְאִשְׁתַּמֵּשׁ בְּתָגָא, חָלָף. הָא לָמַדְתָּ, כָּל הַנֶּהֱנֶה מִדִּבְרֵי תוֹרָה, נוֹטֵל חַיָּיו מִן הָעוֹלָם:
Rabi Ishmael, seu filho, diz: "Aquele que aprende a Torá para ensinar recebe meios de aprender e ensinar; e aquele que aprende para cumprir recebe meios de aprender, ensinar, guardar e fazer". Rabi Tzadok diz: "Não faças da Torá uma coroa para te engrandeceres, nem um machado para cavar com ele". E assim dizia Hilel: "e quem se serve da coroa da Torá, perece". Daqui se aprende: todo aquele que indevidamente se aproveita das palavras da Torá tira a sua vida do mundo.
Rambam · Avot 4:5
אחרי אשר הסכמתי שלא אדבר בזאת הצוואה מפני שהיא מבוארת ולדעתי ג"כ שדברי בה לא יאות לרוב חכמי התורה הגדולים ואפשר לכולן חזרתי מהסכמתי ואדבר בה מבלתי שאשגיח לקודמים או לנמצאים. דע שזה שאמר שלא תעשה התורה קורדום לחפור בו כלומר לא תחשבהו כלי לחיות בו ובאר ואמר כי כל מי שיהנה בעולם הזה בכבוד התורה נוטל חייו מן העולם פירוש מחיי העולם הבא
Sabe que isto que disse — "não faças da Torá um machado para cavar com ele" — quer dizer: não a tenhas por um instrumento de que viver. E explicou: "pois todo aquele que, neste mundo, se aproveita da honra da Torá tira a sua vida do mundo" — isto é, da vida do Mundo Vindouro.
מִשְׁנָה וAvot 4:6
רַבִּי יוֹסֵי אוֹמֵר, כָּל הַמְכַבֵּד אֶת הַתּוֹרָה, גּוּפוֹ מְכֻבָּד עַל הַבְּרִיּוֹת. וְכָל הַמְחַלֵּל אֶת הַתּוֹרָה, גּוּפוֹ מְחֻלָּל עַל הַבְּרִיּוֹת:
Rabi Yossi diz: "Todo aquele que honra a Torá é honrado pelas criaturas; e todo aquele que profana a Torá é aviltado pelas criaturas".
Rabbeinu Yoná · Avot 4:6
רבי יוסי אומר כל המכבד את התורה וכו'. ואיזהו כבוד תורה שלא יניח ספרים בקרקע ולא ישב בספסל ובכסא כנגדם בשוה. והחרד על דברי תורה ומכבד אותה ואת לומדיה שדבר ידוע הוא מהכרח הפסוקים והסברא שנותנת שכל מי שמדבר טוב על הטובים ועל החכמים שמוחזקין בו שהוא צדיק. וכל הדן אותם לכף חובה ולוקח במעשיהם לומר שאינן מכוונין ואינו רואה להיות להם זכות וכשמדברין לפניו מן הרשעים מצדיק את מעשיהם בידוע שיש בו שמץ רשעות. ובזה אל תסתפק כי בזה הדבר תוכל להבחין לבות האדם. ופסוק שלם יש לנו על זה ששלמה ע"ה אמרו (משלי כ"ז כ"א) מצרף לכסף וכור לזהב ואיש לפי מהללו. כלומר לפי מה שהוא מהלל. ואף ע"פ שכתוב (שמואל א' ט"ז ז') וה' יראה ללבב. הוא בענין המינות מדבר שאין כח האדם להבחין בחברו אם הוא מין כי הדברים המוצנעין בלבות המינין הם. אך בדבור המאמינים
Rabi Yossi diz: "todo aquele que honra a Torá" etc. E qual é a honra da Torá? Não pôr livros sagrados no chão, não sentar em banco ou cadeira no mesmo nível em que eles estão. E há quem trema pelas palavras da Torá e honre tanto a ela como aos que a estudam — pois é coisa sabida, pela força dos versículos e pela razão, que todo aquele que fala bem dos bons e dos sábios tidos por justos tem bondade em si; e todo aquele que os julga desfavoravelmente, que interpreta os seus atos para o mal dizendo que não agem com boa intenção e não vê neles mérito — e que, quando se fala diante dele dos ímpios, justifica os seus atos —, é sabido que há nele um traço de maldade; e nisto não duvides, pois por esta coisa podes discernir os corações das pessoas. Há um versículo inteiro sobre isto: Salomão disse (Provérbios 27:21): "o crisol é para a prata, e o forno para o ouro, e assim se prova o homem segundo o seu louvor" — quer dizer, segundo aquilo que louva. E ainda que esteja escrito (I Samuel 16:7) "e o Eterno vê o coração", isso fala em matéria de heresia (minut) — pois não está no poder do homem discernir no seu próximo se é herege, já que as coisas ocultas estão nos corações dos hereges.
Bartenura · Avot 4:6
כָּל הַמְכַבֵּד אֶת הַתּוֹרָה. הַדּוֹרֵשׁ הַחֲסֵרוֹת וְהַיְתֵרוֹת שֶׁבַּתּוֹרָה וּמַרְאֶה טַעַם עַל כָּל קוֹץ וְקוֹץ לוֹמַר שֶׁאֵין בָּהּ דָּבָר לְבַטָּלָה, אֵין לְךָ כְּבוֹד תּוֹרָה גָּדוֹל מִזֶּה. אִי נַמִּי, הַמְכַבֵּד סֵפֶר תּוֹרָה וּמְכַבֵּד לוֹמְדֵי הַתּוֹרָה וְהָעוֹסְקִים בָּהּ, כָּל אֵלּוּ בִּכְלָל מְכַבֵּד אֶת הַתּוֹרָה הֵן:
"Todo aquele que honra a Torá" — é o que expõe as grafias defectivas e plenas da Torá e mostra razão para cada pequeno traço, dizendo que nada nela é em vão — não há honra da Torá maior que essa. Ou ainda: quem honra o rolo da Torá, e honra os que a estudam e os que dela se ocupam — todos estes estão incluídos em honrar a Torá.
מִשְׁנָה זAvot 4:7
רַבִּי יִשְׁמָעֵאל בְּנוֹ אוֹמֵר, הַחוֹשֵׂךְ עַצְמוֹ מִן הַדִּין, פּוֹרֵק מִמֶּנּוּ אֵיבָה וְגָזֵל וּשְׁבוּעַת שָׁוְא. וְהַגַּס לִבּוֹ בַהוֹרָאָה, שׁוֹטֶה רָשָׁע וְגַס רוּחַ:
Rabi Ishmael, seu filho, diz: "Aquele que se poupa de exercer o juízo livra-se da inimizade, do roubo e do juramento vão; e aquele que é arrogante na decisão haláchica (horaá) é tolo, ímpio e soberbo de espírito".
Rambam · Avot 4:7
בהוראה גס לבו להתגבר להורות מבלי יראה ופחד:
"Arrogante na decisão haláchica" — aquele que tem o coração soberbo e se lança a decidir sem temor nem receio.
Bartenura · Avot 4:7
הַחוֹשֵׁךְ עַצְמוֹ מִן הַדִּין. בְּמָקוֹם שֶׁיֵּשׁ גָּדוֹל מִמֶּנּוּ. אִי נַמִּי, אוֹמֵר לְבַעֲלֵי הַדִּין שֶׁיִּתְפַּשְּׁרוּ:
"Aquele que se poupa do juízo" — num lugar onde há alguém mais qualificado; ou então aquele que diz aos litigantes que façam um acordo (pesharah).
מִשְׁנָה חAvot 4:8
הוּא הָיָה אוֹמֵר, אַל תְּהִי דָן יְחִידִי, שֶׁאֵין דָּן יְחִידִי אֶלָּא אֶחָד. וְאַל תֹּאמַר קַבְּלוּ דַעְתִּי, שֶׁהֵן רַשָּׁאִין וְלֹא אָתָּה:
Ele costumava dizer: "Não julgues sozinho, pois não há quem julgue sozinho senão Um — D'us. E não digas aos demais juízes 'aceitai a minha opinião', pois eles têm o direito de decidir por maioria, e não tu".
Rambam · Avot 4:8
התורה התירה לאיש מומחה לרבים לדון יחידי כמו שבארנו בסנהדרין אבל זהו דבר תורה והזהיר הנה ממנו קצת על צד המוסר ולא על צד האיסור. ואמר כשיחלוקו עליך חביריך בדעת מן הדעות לא תכריחם לקבל סברתך מפני שהם מכירים אם יש להם לקבלה ואינו ברשותך להכריחם לקבל את דעתך:
A Torá permitiu a um juiz perito para a comunidade julgar sozinho, como explicámos em Sanhedrin — mas isto é lei da Torá no plano estrito, e a mishná adverte aqui por via de conselho moral, não de proibição. O que diz é: quando os teus colegas divergirem de ti, não os forces a aceitar o teu raciocínio; eles sabem se devem aceitá-lo, e não está em teu poder obrigá-los.
Rabbeinu Yoná · Avot 4:8
הוא הי' אומר אל תהי דן יחידי. גם זה מענין חושך עצמו מן הדין. כי אף על פי שמומחה (דן) ואפי' יחידי. מדת חסידות היא שלא יעשה כן עד שיקח חברים שידונו עמו ויסייעוהו וימצא חושך עצמו מן הדין קצת שאין הכל עליו מושלך:
"Não julgues sozinho" — também isto é da matéria de poupar-se do juízo; pois, ainda que se seja perito e se possa julgar sozinho, é qualidade de piedade não o fazer, mas tomar companheiros que julguem e auxiliem; assim encontra-se algum alívio, já que não tudo recai sobre ele sozinho.
מִשְׁנָה טAvot 4:9
רַבִּי יוֹנָתָן אוֹמֵר, כָּל הַמְקַיֵּם אֶת הַתּוֹרָה מֵעֹנִי, סוֹפוֹ לְקַיְּמָהּ מֵעשֶׁר. וְכָל הַמְבַטֵּל אֶת הַתּוֹרָה מֵעשֶׁר, סוֹפוֹ לְבַטְּלָהּ מֵעֹנִי:
Rabi Yonatan diz: "Todo aquele que cumpre a Torá na pobreza acabará por cumpri-la na riqueza; e todo aquele que negligencia a Torá na riqueza acabará por negligenciá-la na pobreza".
Rabbeinu Yoná · Avot 4:9
רבי יונתן אומר כל המקיים את התורה מעוני. שדוחק שעותיו ומניח מלאכתו הצריכה לפרנסתו כדי לקיים התורה והמצוה והוא לומד ועושה מצות מתוך הדוחק:
Rabi Yonatan diz: "todo aquele que cumpre a Torá na pobreza" — que comprime as suas horas e deixa o trabalho necessário ao seu sustento a fim de cumprir a Torá e os preceitos, e estuda e pratica em meio à dificuldade.
Bartenura · Avot 4:9
הַמְקַיֵּם אֶת הַתּוֹרָה מֵעֹנִי. שֶׁהוּא דָּחוּק לִמְזוֹנוֹת וּמִתְבַּטֵּל מִמְּלַאכְתּוֹ כְּדֵי לַעֲסֹק בַּתּוֹרָה:
"Aquele que cumpre a Torá na pobreza" — aquele que está apertado quanto ao sustento e interrompe o seu trabalho para se ocupar da Torá.
מִשְׁנָה יAvot 4:10
רַבִּי מֵאִיר אוֹמֵר, הֱוֵי מְמַעֵט בְּעֵסֶק, וַעֲסֹק בַּתּוֹרָה. וֶהֱוֵי שְׁפַל רוּחַ בִּפְנֵי כָל אָדָם. וְאִם בָּטַלְתָּ מִן הַתּוֹרָה, יֶשׁ לְךָ בְטֵלִים הַרְבֵּה כְנֶגְדָּךְ. וְאִם עָמַלְתָּ בַתּוֹרָה, יֶשׁ לוֹ שָׂכָר הַרְבֵּה לִתֶּן לָךְ:
Rabi Meir diz: "Diminui as tuas ocupações e ocupa-te da Torá; sê humilde de espírito diante de toda pessoa. Se te afastares da Torá, muitas serão as distrações que te surgirão; mas se te esforçares na Torá, grande é a recompensa que Ele tem para te dar".
Rambam · Avot 4:10
אמר הוי ממעט בסחורה והתמד על התורה והוי שפל רוח בפני כל אדם ר"ל שלא תהא שפל רוח בפני הגדולים לבד אמנם בפני כל אדם עד שכשתשב עם איזה אדם שיהיה יהא ספורך עמו כאלו הוא גדול במעלה יותר ממך וזה כולו לברוח מן הגאוה כמו שבארנו: וענין בטלים הרבה כנגדך הוא שיש דברים הרבה המבטלים ויצטרכו למי שנתעסק בהן וכשלא תתעסק בתורה יטרידך הזמן באחד מן הדברים ההם:
Disse: diminui o comércio e persevera na Torá; sê humilde de espírito diante de toda pessoa — não apenas diante dos grandes, mas diante de qualquer um, de modo que ao conversar com alguém o trates como se ele fosse mais eminente que tu; tudo isto para fugir da soberba. E "muitas serão as distrações que te surgirão" quer dizer que há muitas coisas que desviam e reclamam quem delas se ocupe; e, se não estiveres na Torá, o tempo te enredará numa delas.
Bartenura · Avot 4:10
הֱוֵי מְמַעֵט בְּעֵסֶק. הַמְעֵט בְּעֵסֶק סְחוֹרָתְךָ וּמְלַאכְתְּךָ, וְיִהְיֶה עִקַּר עִסְקְךָ בַּתּוֹרָה:
"Diminui a tua ocupação" — diminui as tuas ocupações comerciais e de trabalho, e que o teu empenho principal seja na Torá.
מִשְׁנָה יאAvot 4:11
רַבִּי אֱלִיעֶזֶר בֶּן יַעֲקֹב אוֹמֵר, הָעוֹשֶׂה מִצְוָה אַחַת, קוֹנֶה לוֹ פְרַקְלִיט אֶחָד. וְהָעוֹבֵר עֲבֵרָה אַחַת, קוֹנֶה לוֹ קַטֵּגוֹר אֶחָד. תְּשׁוּבָה וּמַעֲשִׂים טוֹבִים, כִּתְרִיס בִּפְנֵי הַפֻּרְעָנוּת. רַבִּי יוֹחָנָן הַסַּנְדְּלָר אוֹמֵר, כָּל כְּנֵסִיָּה שֶׁהִיא לְשֵׁם שָׁמַיִם, סוֹפָהּ לְהִתְקַיֵּם. וְשֶׁאֵינָהּ לְשֵׁם שָׁמַיִם, אֵין סוֹפָהּ לְהִתְקַיֵּם:
Rabi Eliézer ben Yaakov diz: "Quem cumpre um único preceito ganha para si um defensor (peraklit); e quem comete uma única transgressão ganha para si um acusador (kateigor). O arrependimento e as boas obras são como um escudo (teris) diante do castigo". Rabi Yochanan, o sandaleiro, diz: "Toda assembleia em nome dos Céus — o seu fim é durar; e a que não é em nome dos Céus — o seu fim é não durar".
Rambam · Avot 4:11
פרקליט הוא האיש המליץ טוב על האדם לשלטן: קטיגור הוא הפך זה והוא המלשין האדם למלך ומשתדל להמיתו: ואמרו שהתשובה אחר המעשים הרעים או המעשים הטובים בתחלת הענין כל אחד משני הענינים האלה מונעים מבא המכות והחלאים באדם:
Peraklit (defensor) é a pessoa que intercede em favor de alguém diante do governante; kateigor (acusador) é o oposto — aquele que delata a pessoa ao rei e se empenha em matá-la. E disseram que o arrependimento após os maus atos, ou as boas obras feitas de início — cada uma dessas coisas impede que venham sobre a pessoa pragas e doenças.
Rabbeinu Yoná · Avot 4:11
רבי אליעזר בן יעקב אומר העושה מצוה אחת קונה לו פרקליט אחד. זה המליץ טוב על האדם לפני המלך:
Rabi Eliézer ben Yaakov diz: "aquele que cumpre um único preceito ganha para si um único defensor" — este intercede em favor da pessoa diante do Rei.
Nota — quem é rico? e a Torá que não se vende O capítulo IV abre com a definição mais célebre de Ben Zoma (4:1), que redefine os ideais do mundo: o sábio não é o que sabe muito, mas o que aprende de todos; o forte não é o guerreiro, mas o que domina a si mesmo; o rico não é o que tem muito, mas o que se alegra com a sua porção. É a virtude como vitória interior. Em 4:4, a humildade aparece como a única qualidade em que se deve abandonar o meio-termo e ir ao extremo — porque a soberba é o vício mais perigoso (assim o Rambam, também em Hilchot De'ot). E 4:5 retoma o tema do servir desinteressado: "não faças da Torá um machado para cavar" — não a transformes em ganha-pão —, o mesmo princípio lishmá de Antigonos (1:3). Note ainda que, em 4:2, o próprio Rambam remete ao "capítulo 10 de Sanhedrin" — o Perek Chelek.
עִיּוּן · sobre o trecho
O capítulo IV é uma sucessão de retratos do caráter. Começa pela grande inversão de Ben Zoma — sabedoria, força, riqueza e honra redefinidas para dentro (4:1) — e segue exaltando a coerência entre saber e fazer (4:2, 4:5), a humildade radical (4:4, 4:10), a prudência do juiz (4:7–4:8) e a constância na Torá mesmo na pobreza (4:9).
No fundo, dois eixos racionalistas se entrelaçam: a virtude como domínio de si e a Torá como fim em si mesma, jamais como instrumento de proveito. A segunda metade do capítulo continua na próxima unidade.
מִשְׁנָה יבAvot 4:12
רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן שַׁמּוּעַ אוֹמֵר, יְהִי כְבוֹד תַּלְמִידְךָ חָבִיב עָלֶיךָ כְּשֶׁלְּךָ, וּכְבוֹד חֲבֵרְךָ כְּמוֹרָא רַבְּךָ, וּמוֹרָא רַבְּךָ כְּמוֹרָא שָׁמָיִם:
Rabi Elazar ben Shamua diz: "Que a honra do teu discípulo te seja tão cara como a tua; e a honra do teu companheiro como o temor do teu mestre; e o temor do teu mestre como o temor dos Céus".
Rabbeinu Yoná · Avot 4:12
רבי אלעזר בר' שמוע אומר יהי כבוד תלמידך חביב עליך כשלך. ככבוד חברך. ר"ל כל אחד כפי כבודו הידוע שראוי לעשות לחברו ולתלמיד. אבל אינו אומר שיכבד לתלמידו כמו לחברו כי אינו בדין. אלא כמו שאינך רשאי לגרוע לחברך מכבודו הראוי כך אין לך רשות לפחות מהכבוד הראוי לתלמידך:
"Que a honra do teu discípulo te seja tão cara como a tua" — como a honra do teu companheiro; quer dizer, cada um conforme a honra que lhe é devida — não que se honre o discípulo como o companheiro, pois isso não seria de direito; mas, assim como não te é lícito subtrair ao teu companheiro a honra que lhe é devida, assim não tens licença de diminuir a honra devida ao teu discípulo.
Bartenura · Avot 4:12
יְהִי כְבוֹד תַּלְמִידְךָ חָבִיב עָלֶיךָ כְּשֶׁלְּךָ. שֶׁכֵּן מָצִינוּ בְּמֹשֶׁה שֶׁאָמַר לִיהוֹשֻׁעַ תַּלְמִידוֹ בְּחַר לָנוּ אֲנָשִׁים (שמות יז), עֲשָׂאוֹ שָׁוֶה לוֹ:
"Que a honra do teu discípulo te seja tão cara como a tua" — pois assim achamos com Moisés, que disse a Josué, seu discípulo, "escolhe-nos homens" (Êxodo 17:9) — fê-lo igual a si.
מִשְׁנָה יגAvot 4:13
רַבִּי יְהוּדָה אוֹמֵר, הֱוֵי זָהִיר בַּתַּלְמוּד, שֶׁשִּׁגְגַת תַּלְמוּד עוֹלָה זָדוֹן. רַבִּי שִׁמְעוֹן אוֹמֵר, שְׁלשָׁה כְתָרִים הֵם, כֶּתֶר תּוֹרָה וְכֶתֶר כְּהֻנָּה וְכֶתֶר מַלְכוּת, וְכֶתֶר שֵׁם טוֹב עוֹלֶה עַל גַּבֵּיהֶן:
Rabi Yehudá diz: "Sê cuidadoso no estudo (talmud), pois um erro involuntário no estudo conta como pecado deliberado". Rabi Shimon diz: "Três coroas são: a coroa da Torá, a coroa do sacerdócio (kehuná) e a coroa da realeza (malchut); mas a coroa do bom nome (shem tov) sobreleva todas elas".
Rambam · Avot 4:13
אלו השלש מעלות טובות נתנו לאומה זו בתחלת נתינת התורה והן הכהונה והמלכות והתורה כהונה זכה בו אהרן מלכות זכה בו דוד וכתר תורה מונח לכל מי שירצה להתעטר בו ואמרו רז"ל ושמא תאמר שזה הכתר פחות הוא משנים האחרים אינו כן אבל גדול הוא משניה' ובו יהיו השנים שנא' בי מלכי' ימלוכו ורוזני' יחוקקו צדק ואמר בי שרים ישורו וגו' אבל כתר שם טוב מגיע מאת התורה ר"ל ידיעתה והמעשה בה כי בהן יגיע השם הטוב האמיתי:
Estas três boas eminências foram dadas a este povo no início da entrega da Torá: o sacerdócio (kehuná), a realeza (malchut) e a Torá. No sacerdócio mereceu a coroa Aarão; na realeza, Davi; e a coroa da Torá permanece posta para todo aquele que queira coroar-se com ela. E disseram os sábios: se disseres que esta coroa é menor que as outras duas, não é assim — antes, é maior que ambas, e por meio dela subsistem as duas, conforme está dito "por mim reinam reis e os governantes decretam justiça" e "por mim governam príncipes". Mas a coroa do bom nome advém da própria Torá — do seu conhecimento e da sua prática —, pois por elas se alcança o nome bom verdadeiro.
Bartenura · Avot 4:13
הֱוֵי זָהִיר בַּתַּלְמוּד. שֶׁיְּהֵא תַּלְמוּדְךָ בְּדִקְדּוּק וְכַהֲלָכָה:
"Sê cuidadoso no estudo" — que o teu estudo seja com precisão (dikduk) e conforme a halachá.
מִשְׁנָה ידAvot 4:14
רַבִּי נְהוֹרַאי אוֹמֵר, הֱוֵי גוֹלֶה לִמְקוֹם תּוֹרָה, וְאַל תֹּאמַר שֶׁהִיא תָבֹא אַחֲרֶיךָ, שֶׁחֲבֵרֶיךָ יְקַיְּמוּהָ בְיָדֶךָ. וְאֶל בִּינָתְךָ אַל תִּשָּׁעֵן (משלי ג):
Rabi Nehorai diz: "Exila-te para um lugar de Torá, e não digas que ela virá atrás de ti, nem que os teus companheiros a fixarão para ti; e no teu próprio entendimento não te apoies" (Provérbios 3:5).
Rambam · Avot 4:14
אמר בקש מקום הקריאה והלמוד כי עם זולתך יתכן לך הקריאה ותתקיים ולא תשען על תבונתך ותאמר שאינך צריך לחברים ולתלמידים שיעוררוך:
Disse: busca o lugar do estudo e da leitura, pois com a ajuda de outrem o estudo é possível e perdurará. E "no teu entendimento não te apoies" — não te apoies na tua própria razão, dizendo que não precisas de companheiros e de discípulos que te despertem.
Rabbeinu Yoná · Avot 4:14
רבי נהוראי אומר הוי גולה למקום תורה. שתדור במקום שיש בה תורה הרבה וחכמים מרובים:
"Exila-te para um lugar de Torá" — que mores num lugar onde haja muita Torá e sábios numerosos.
מִשְׁנָה טוAvot 4:15
רַבִּי יַנַּאי אוֹמֵר, אֵין בְּיָדֵינוּ לֹא מִשַּׁלְוַת הָרְשָׁעִים וְאַף לֹא מִיִּסּוּרֵי הַצַּדִּיקִים. רַבִּי מַתְיָא בֶן חָרָשׁ אוֹמֵר, הֱוֵי מַקְדִּים בִּשְׁלוֹם כָּל אָדָם. וֶהֱוֵי זָנָב לָאֲרָיוֹת, וְאַל תְּהִי רֹאשׁ לַשּׁוּעָלִים:
Rabi Yannai diz: "Não está em nossas mãos explicar nem a tranquilidade dos ímpios, nem os sofrimentos dos justos". Rabi Matiá ben Cheresh diz: "Sê o primeiro a saudar toda pessoa; e sê antes cauda dos leões do que cabeça das raposas".
Rambam · Avot 4:15
אמר שבהיות האדם תלמיד למי שהוא חכם ממנו יותר טוב לו ויותר ראוי מהיותו רב לפחות ממנו כי בענין הראשון יוסיף ובענין השני יחסר ואתה תבין ממה שבארנו בסנהדרין שהן שמו מטעם מעלין בקדש ולא מורידין ראש ישיבה של עשרים ושלשה סוף של אחד ושבעים מישיבה גדולה שראו שהם הוסיפו לו בזה מעלה:
Disse que ser discípulo de quem é mais sábio é melhor e mais conveniente do que ser mestre de alguém menor — pois no primeiro caso se acrescenta sabedoria, e no segundo diminui. E compreenderás, do que explicámos em Sanhedrin, que os sábios estabeleceram, pela regra de "eleva-se em santidade e não se desce", que se preferia colocar o chefe de uma academia de vinte e três juízes como o último membro de uma de setenta e um, pois viram que nisso lhe acrescentavam eminência.
Rabbeinu Yoná · Avot 4:15
רבי ינאי אומר אין בידינו לא משלות הרשעים. שאין לצדיקים השקט ובטח ועושר וכל צרכי העולם כמו לרשעים:
"Não está em nossas mãos nem a tranquilidade dos ímpios" — os justos não têm o sossego, a segurança, a riqueza e todas as necessidades do mundo na mesma medida que os ímpios.
מִשְׁנָה טזAvot 4:16
רַבִּי יַעֲקֹב אוֹמֵר, הָעוֹלָם הַזֶּה דּוֹמֶה לִפְרוֹזְדוֹר בִּפְנֵי הָעוֹלָם הַבָּא. הַתְקֵן עַצְמְךָ בַפְּרוֹזְדוֹר, כְּדֵי שֶׁתִּכָּנֵס לַטְּרַקְלִין:
Rabi Yaakov diz: "Este mundo assemelha-se a um vestíbulo (prozdor) diante do Mundo Vindouro. Prepara-te no vestíbulo, para que possas entrar no salão (teraklin)".
Rambam · Avot 4:16
טרקלין הוא ההיכל ופרוזדור הוא בית שער והמשל מבואר והכונה ידועה שבעוה"ז יקנה האדם המעלות שבהן יזכה לעוה"ב כי זה העולם אמנם הוא דרך ומעבר לעוה"ב:
Teraklin é o palácio, e prozdor é o vestíbulo; a parábola é manifesta e a intenção é conhecida: neste mundo a pessoa adquire as virtudes pelas quais merecerá o Mundo Vindouro — pois este mundo é apenas um caminho e uma passagem para o Mundo Vindouro.
Rabbeinu Yoná · Avot 4:16
ר' יעקב אומר העולם הזה דומה לפרזדור בפני העולם הבא התקן עצמך בפרזדור כדי שתכנס לטרקלין (נאין). טרקלין הוא הבירה ור"ל שאין העולם הזה אלא כדי לזכות בו העולם הבא:
"Este mundo assemelha-se a um vestíbulo diante do Mundo Vindouro" — teraklin é o palácio; e quer dizer que este mundo não é senão um meio para por ele merecer o Mundo Vindouro.
מִשְׁנָה יזAvot 4:17
הוּא הָיָה אוֹמֵר, יָפָה שָׁעָה אַחַת בִּתְשׁוּבָה וּמַעֲשִׂים טוֹבִים בָּעוֹלָם הַזֶּה, מִכָּל חַיֵּי הָעוֹלָם הַבָּא. וְיָפָה שָׁעָה אַחַת שֶׁל קוֹרַת רוּחַ בָּעוֹלָם הַבָּא, מִכָּל חַיֵּי הָעוֹלָם הַזֶּה:
Ele costumava dizer: "Bela é uma hora de arrependimento (teshuvá) e boas obras neste mundo, mais do que toda a vida do Mundo Vindouro; e bela é uma hora de quietude de espírito (korat ruach) no Mundo Vindouro, mais do que toda a vida deste mundo".
Rambam · Avot 4:17
כבר בארנו בפ' י' מסנה' שאין אחר המות שלמות ולא תוספת אמנם ישלים האדם ויוסיף מעלה בעוה"ז ואל זה רמז שלמה באמרו כי אין מעשה וחשבון ודעת וחכמה בשאול אשר אתה הולך שמה
Já explicámos, no décimo capítulo de Sanhedrin — a Introdução ao Perek Chelek —, que após a morte não há mais perfeição nem acréscimo; a pessoa se aperfeiçoa e acrescenta virtude apenas neste mundo. E a isto aludiu Salomão ao dizer (Eclesiastes 9:10): "pois não há ação, nem cômputo, nem conhecimento, nem sabedoria no Sheol para onde vais".
Bartenura · Avot 4:17
יָפָה שָׁעָה אַחַת בִּתְשׁוּבָה. לְצֹרֶךְ תְּשׁוּבָה וּמַעֲשִׂים טוֹבִים:
"Bela é uma hora de arrependimento" — a hora dedicada ao arrependimento e às boas obras.
מִשְׁנָה יחAvot 4:18
רַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן אֶלְעָזָר אוֹמֵר, אַל תְּרַצֶּה אֶת חֲבֵרְךָ בִשְׁעַת כַּעֲסוֹ, וְאַל תְּנַחֲמֶנּוּ בְּשָׁעָה שֶׁמֵּתוֹ מֻטָּל לְפָנָיו, וְאַל תִּשְׁאַל לוֹ בִשְׁעַת נִדְרוֹ, וְאַל תִּשְׁתַּדֵּל לִרְאוֹתוֹ בִשְׁעַת קַלְקָלָתוֹ:
Rabi Shimon ben Elazar diz: "Não apazigues o teu companheiro na hora da sua ira; e não o consoles na hora em que o seu morto jaz diante dele; e não o interrogues sobre o seu voto na hora em que o faz; e não te esforces por vê-lo na hora da sua degradação".
Bartenura · Avot 4:18
אַל תְּרַצֶּה אֶת חֲבֵרְךָ בִשְׁעַת כַּעֲסוֹ. דִּכְתִיב (שמות לג) פָּנַי יֵלֵכוּ וַהֲנִחוֹתִי לָךְ, אָמַר לוֹ הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא לְמֹשֶׁה, הַמְתֵּן עַד שֶׁיַּעַבְרוּ פָּנִים שֶׁל זַעַם (ברכות ז.):
"Não apazigues o teu companheiro na hora da sua ira" — conforme está escrito (Êxodo 33:14): "a minha face irá contigo e te darei descanso" — disse o Santo, bendito seja, a Moisés: "espera até que passe a minha face de ira" (Berachot 7a).
Rabbeinu Yoná · Avot 4:18
רבי שמעון בן אלעזר אומר אל תרצה את חברך בשעת כעסו. שעל ידי זה יבא לומר דברים שאינם מהוגנים בו כי יוסיף כעס על כעסו:
"Não apazigues o teu companheiro na hora da sua ira" — pois por meio disso ele virá a dizer coisas impróprias, acrescentando ira sobre a ira.
מִשְׁנָה יטAvot 4:19
שְׁמוּאֵל הַקָּטָן אוֹמֵר, (משלי כד) בִּנְפֹל אוֹיִבְךָ אַל תִּשְׂמָח וּבִכָּשְׁלוֹ אַל יָגֵל לִבֶּךָ, פֶּן יִרְאֶה ה' וְרַע בְּעֵינָיו וְהֵשִׁיב מֵעָלָיו אַפּוֹ:
Shemuel, o pequeno, diz (Provérbios 24:17-18): "quando cair o teu inimigo, não te alegres, e quando ele tropeçar, não exulte o teu coração — para que o Eterno não veja e seja mau a Seus olhos, e desvie dele a Sua ira".
Rambam · Avot 4:19
חרון אפו לא נאמר אלא אפו מלמד שמוחלין לו כל עונותיו ואע"פ ששלמה אמר בחכמתו זאת הצואה אבל זה החכם היה מוכיח בזאת המדה ומזהיר מזאת העבירה:
Diz "a sua ira (apo)" e não "a sua ira ardente (charon apo)" — o que ensina que se lhe perdoam todas as iniquidades ao inimigo se te alegrares da sua queda. E, ainda que Salomão tenha dito, na sua sabedoria, esta recomendação, Shemuel haKatan costumava admoestar com esta qualidade e advertir contra esta transgressão.
Bartenura · Avot 4:19
בִּנְפֹל אוֹיִבְךָ אַל תִּשְׂמָח. פָּסוּק הוּא בְּמִשְׁלֵי, אֶלָּא שֶׁשְּׁמוּאֵל הַקָּטָן הָיָה רָגִיל לְהוֹכִיחַ בְּנֵי אָדָם בְּמִדָּה זוֹ:
"Quando cair o teu inimigo, não te alegres" — é um versículo em Provérbios; só que Shemuel, o pequeno, costumava admoestar as pessoas com esta qualidade.
מִשְׁנָה כAvot 4:20
אֱלִישָׁע בֶּן אֲבוּיָה אוֹמֵר, הַלּוֹמֵד יֶלֶד לְמַה הוּא דוֹמֶה, לִדְיוֹ כְתוּבָה עַל נְיָר חָדָשׁ. וְהַלּוֹמֵד זָקֵן לְמַה הוּא דוֹמֶה, לִדְיוֹ כְתוּבָה עַל נְיָר מָחוּק. רַבִּי יוֹסֵי בַר יְהוּדָה אִישׁ כְּפַר הַבַּבְלִי אוֹמֵר, הַלּוֹמֵד מִן הַקְּטַנִּים לְמַה הוּא דוֹמֶה, לְאֹכֵל עֲנָבִים קֵהוֹת וְשׁוֹתֶה יַיִן מִגִּתּוֹ. וְהַלּוֹמֵד מִן הַזְּקֵנִים לְמַה הוּא דוֹמֶה, לְאֹכֵל עֲנָבִים בְּשֵׁלוֹת וְשׁוֹתֶה יַיִן יָשָׁן. רַבִּי אוֹמֵר, אַל תִּסְתַּכֵּל בַּקַּנְקַן, אֶלָּא בְמַה שֶּׁיֶּשׁ בּוֹ. יֵשׁ קַנְקַן חָדָשׁ מָלֵא יָשָׁן, וְיָשָׁן שֶׁאֲפִלּוּ חָדָשׁ אֵין בּוֹ:
Elisha ben Avuya diz: "Aquele que aprende sendo criança, a que se assemelha? À tinta escrita em papel novo; e aquele que aprende sendo velho, a que se assemelha? À tinta escrita em papel apagado". Rabi Yossi bar Yehudá, homem da aldeia da Babilônia, diz: "Aquele que aprende dos jovens inexperientes, a que se assemelha? Ao que come uvas verdes e bebe vinho direto do lagar; e aquele que aprende dos anciãos, a que se assemelha? Ao que come uvas maduras e bebe vinho envelhecido". Rabi diz: "Não olhes para o jarro, mas para o que há nele — há jarro novo cheio de vinho velho, e jarro velho que nem vinho novo tem".
Rambam · Avot 4:20
אמר שהלמוד בימי הילדות יתקיים ולא יקל לשכחו והענין מן הלמוד בימי הזקנה בהפך וזה מבואר ונראה לעין. אמר ר' יוסי כי חכמת הבחורים יש בה שאלות וספקות בלתי מזוקקות ולא נמלטו מן הקושיות כי לא ארכו להם הימים לשנות תלמודם ולהסיר הספקות ואמר רבי לא תבחן היין בקנקניו כי יש קנקן חדש ובו יין ישן וקנקן ישן ריקם ואין דבר בו כן יש בחורים ששאלותיהם וחכמותיהם זכות לא התערב בהם ספק כיין ישן שנבדלו שמריו ממנו ויש זקנים שאין להם חכמה כלל ואין צריך לומר שאין להם חכמה מעורבת ומבולבלת:
Disse que o estudo na infância perdura e não se esquece facilmente, enquanto o estudo na velhice é o oposto — e isto é manifesto e visível. Rabi Yossi disse que a sabedoria dos jovens tem perguntas e dúvidas não depuradas, pois não tiveram tempo suficiente para repassar o estudo e remover as dúvidas. E Rabi disse: não examines o vinho pelos seus jarros, pois há jarro novo com vinho velho, e jarro velho vazio sem nada — assim há jovens cuja sabedoria é límpida, sem mistura de dúvida, como vinho velho cujas borras já se separaram; e há anciãos sem sabedoria alguma.
Bartenura · Avot 4:20
עַל נְיָר חָדָשׁ. שֶׁהוּא מִתְקַיֵּם. כָּךְ גִּרְסַת הַיַּלְדוּת אֵינָהּ מִשְׁתַּכַּחַת:
"Em papel novo" — que perdura. Assim é o estudo da infância: não se esquece.
מִשְׁנָה כאAvot 4:21
רַבִּי אֶלְעָזָר הַקַּפָּר אוֹמֵר, הַקִּנְאָה וְהַתַּאֲוָה וְהַכָּבוֹד, מוֹצִיאִין אֶת הָאָדָם מִן הָעוֹלָם:
Rabi Elazar haKapar diz: "A inveja (kin'á), o desejo (taavá) e a busca da honra (kavod) tiram a pessoa do mundo".
Rambam · Avot 4:21
אמר הקנאה והתאוה ואהבת הכבוד מוציאין את האדם מן העולם והוא כי באלה המדות או באחת מהן יפסיד אמונת התורה בהכרח ולא יגיעו לו לא מעלות שכליות ולא מעלות המדות:
Disse: a inveja, o desejo e o amor da honra tiram a pessoa do mundo — pois por estas qualidades, ou por uma delas, a pessoa corromperá necessariamente a sua crença na Torá, e não alcançará nem virtudes intelectuais nem virtudes do caráter.
Bartenura · Avot 4:21
וְהַתַּאֲוָה. הַמְבַקֵּשׁ לְמַלְאוֹת תַּאֲוָתוֹ בַּאֲכִילָה וּשְׁתִיָּה וּבְעִילָה וְכַיּוֹצֵא בָּהֶן:
"E o desejo" — quem busca saciar o seu desejo no comer, no beber, na união conjugal e afins.
מִשְׁנָה כבAvot 4:22
הוּא הָיָה אוֹמֵר, הַיִּלּוֹדִים לָמוּת, וְהַמֵּתִים לְהֵחָיוֹת, וְהַחַיִּים לִדּוֹן. לֵידַע לְהוֹדִיעַ וּלְהִוָּדַע שֶׁהוּא אֵל, הוּא הַיּוֹצֵר, הוּא הַבּוֹרֵא, הוּא הַמֵּבִין, הוּא הַדַּיָּן, הוּא עֵד, הוּא בַעַל דִּין, וְהוּא עָתִיד לָדוּן. בָּרוּךְ הוּא, שֶׁאֵין לְפָנָיו לֹא עַוְלָה, וְלֹא שִׁכְחָה, וְלֹא מַשּׂוֹא פָנִים, וְלֹא מִקַּח שֹׁחַד, שֶׁהַכֹּל שֶׁלּוֹ. וְדַע שֶׁהַכֹּל לְפִי הַחֶשְׁבּוֹן. וְאַל יַבְטִיחֲךָ יִצְרְךָ שֶׁהַשְּׁאוֹל בֵּית מָנוֹס לְךָ, שֶׁעַל כָּרְחֲךָ אַתָּה נוֹצָר, וְעַל כָּרְחֲךָ אַתָּה נוֹלָד, וְעַל כָּרְחֲךָ אַתָּה חַי, וְעַל כָּרְחֲךָ אַתָּה מֵת, וְעַל כָּרְחֲךָ אַתָּה עָתִיד לִתֵּן דִּין וְחֶשְׁבּוֹן לִפְנֵי מֶלֶךְ מַלְכֵי הַמְּלָכִים הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא:
Ele costumava dizer: "Os que nascem estão destinados a morrer, os mortos a reviver, e os viventes a serem julgados — para saber, dar a conhecer e tornar sabido que Ele é D'us, Ele é o Formador, Ele é o Criador, Ele é o Discernidor, Ele é o Juiz, Ele é Testemunha, Ele é a Parte acusadora, e Ele há de julgar. Bendito seja Ele, pois diante d'Ele não há iniquidade, nem esquecimento, nem favoritismo, nem suborno, pois tudo é d'Ele. E sabe que tudo é segundo o cômputo. E não te iluda a tua inclinação dizendo que o Sheol será um refúgio — pois é contra a tua vontade que és formado, contra a tua vontade que nasces, contra a tua vontade que vives, contra a tua vontade que morres, e contra a tua vontade que hás de prestar conta e ajuste de contas diante do Rei dos reis dos reis, o Santo, bendito seja".
Rambam · Avot 4:22
אמר לידע להודיע ולהוודע רוצה בו שיודע העתידים להולד ואשר הם נולדים עתה וימותו ואשר יחיו אחר המות ונלמד משלש הכתות האלה שהוא היוצר והוא הבורא ואמרו הוא הדיין והוא עתיד לדון רוצה בו שהוא שופט עתה את הכל בחיים ובמות ובשאר עניני העולם והוא ג"כ עתיד לדון אשר יחיו לעוה"ב בגמול ועונש:
Disse "para saber, dar a conhecer e tornar sabido" — quer dizer, que se saiba dos que estão por nascer, dos que nascem agora e morrerão, e dos que reviverão após a morte; e que destes três grupos aprendamos que Ele é o Formador e o Criador. E ao dizer "Ele é o Juiz, e Ele há de julgar" — quer dizer que Ele julga agora a todos, na vida, na morte e nos demais assuntos do mundo; e Ele também há de julgar os que reviverão para o Mundo Vindouro, em recompensa e castigo.
Bartenura · Avot 4:22
הַיִלּוֹדִים לָמוּת. מִי שֶׁנּוֹלַד כְּבָר עָתִיד הוּא לָמוּת:
"Os que nascem estão destinados a morrer" — quem já nasceu está destinado a morrer.
Nota — a coroa do bom nome, e a vida como antessala do Vindouro O fim do capítulo IV reúne alguns dos ensinamentos mais conhecidos de Avot. 4:13: há três coroas — Torá, sacerdócio, realeza —, mas "a coroa do bom nome sobreleva todas" (o Rambam: porque vem da própria Torá vivida). 4:16–4:17 dão a moldura: este mundo é o vestíbulo; e "bela é uma hora de arrependimento e boas obras neste mundo, mais que toda a vida do Mundo Vindouro" — pois, ensina o Rambam (remetendo ao "capítulo 10 de Sanhedrin", o Perek Chelek), após a morte não há mais aquisição de virtude; tudo se ganha aqui. E 4:22 fecha com o ciclo "nascer–morrer–reviver–ser julgado" — a ressurreição que estudámos no Perek Chelek — e com a famosa afirmação do livre-arbítrio dentro da providência (o Rambam remete à Shemoná Perakim cap. 5).
עִיּוּן · sobre o trecho e o capítulo
O capítulo IV fecha medindo o valor de uma vida. Acima das coroas do poder e do nascimento está a coroa do bom nome, que se conquista (4:13). O tempo é breve e decisivo: este mundo é a antessala (4:16), e a sua hora mais bela é a do arrependimento e da boa ação (4:17) — porque, depois, não há mais o que adquirir.
E encerra com a visão sóbria de Elazar haKapar e Akavia ben Mahalalel reunidos: nascer, morrer, reviver e prestar contas; a inveja, o desejo e a honra que destroem (4:21); e a liberdade humana sob o olhar de um Juiz "diante de quem não há favoritismo nem suborno" (4:22). É a moldura racionalista inteira — virtude, livre-arbítrio e responsabilidade — em poucas linhas.
פֶּרֶק חֲמִישִׁי
Capítulo V
מִשְׁנָה אAvot 5:1
בַּעֲשָׂרָה מַאֲמָרוֹת נִבְרָא הָעוֹלָם. וּמַה תַּלְמוּד לוֹמַר, וַהֲלֹא בְמַאֲמָר אֶחָד יָכוֹל לְהִבָּרְאוֹת, אֶלָּא לְהִפָּרַע מִן הָרְשָׁעִים שֶׁמְּאַבְּדִין אֶת הָעוֹלָם שֶׁנִּבְרָא בַעֲשָׂרָה מַאֲמָרוֹת, וְלִתֵּן שָׂכָר טוֹב לַצַּדִּיקִים שֶׁמְּקַיְּמִין אֶת הָעוֹלָם שֶׁנִּבְרָא בַעֲשָׂרָה מַאֲמָרוֹת:
Com dez palavras (maamarot) o mundo foi criado. E o que nos ensina dizer isto? Pois não poderia ter sido criado com uma só palavra? Antes, é para cobrar a conta dos ímpios, que destroem o mundo criado com dez palavras, e para dar boa recompensa aos justos, que sustentam o mundo criado com dez palavras.
Bartenura · Avot 5:1
בַּעֲשָׂרָה מַאֲמָרוֹת. תִּשְׁעָה וַיֹּאמֶר, וּבְרֵאשִׁית נַמִּי מַאֲמָר הוּא, דִּכְתִיב (תהלים לג) בִּדְבַר ה' שָׁמַיִם נַעֲשׂוּ:
"Com dez palavras" — nove vezes "e disse D'us", e "no princípio" (bereshit) também é uma palavra criadora, conforme está escrito (Salmos 33:6): "pela palavra do Eterno foram feitos os céus".
Rambam · Avot 5:1
בעשרה מאמרות כשתסתכל בכל מה שבא במעשה בראשית ויאמר תמצאם תשעה ובראשית עשירי ואף ע"פ שלא התבאר בו מלת ויאמר הענין מורה עליו וכאילו אמר ויאמר אלהים יהיו השמים והארץ כי לא נהיו מבלתי מאמר והיה יכול לספר בריאה כולה במאמר אחד כשיאמר ויאמר אלהים יהיו שמים וארץ ויהי רקיע ויקוו המים וגו' ואמנם ייחד מאמר לכל ענין להודיע גודל זה המציאות וטוב סדרו ושמפסידו מפסיד דבר גדול ומתקנו יתקן דבר גדול רוצה לומר שמפסידו מי שיפסיד נפשו אשר בידו לתקנה ולהפסידה וכאילו הוא התכלית האחרון מכלל המציאות אשר אמר בו עשרה מאמרות כמו שבארנו בפתיחת חבורנו זה:
Quando observares tudo o que veio na obra da criação com a fórmula "e disse", acharás nove; e "no princípio" é a décima — e, ainda que nele não tenha vindo explícita a palavra "e disse", o sentido o indica, como se dissesse "e disse D'us: sejam os céus e a terra", pois não vieram a ser sem palavra. E D'us poderia ter narrado toda a criação numa só palavra; mas reservou uma palavra para cada coisa, para dar a conhecer a grandeza desta existência e a bondade da sua ordem, e que quem a corrompe corrompe coisa grande, e quem a corrige corrige coisa grande — quer dizer, quem a corrompe é aquele que corrompe a sua própria alma, que está em seu poder corrigir ou corromper; e o homem é como que o fim último de toda a existência sobre a qual se disse "dez palavras", como explicámos na introdução desta nossa obra.
מִשְׁנָה בAvot 5:2
עֲשָׂרָה דוֹרוֹת מֵאָדָם וְעַד נֹחַ, לְהוֹדִיעַ כַּמָּה אֶרֶךְ אַפַּיִם לְפָנָיו, שֶׁכָּל הַדּוֹרוֹת הָיוּ מַכְעִיסִין וּבָאִין עַד שֶׁהֵבִיא עֲלֵיהֶם אֶת מֵי הַמַּבּוּל. עֲשָׂרָה דוֹרוֹת מִנֹּחַ וְעַד אַבְרָהָם, לְהוֹדִיעַ כַּמָּה אֶרֶךְ אַפַּיִם לְפָנָיו, שֶׁכָּל הַדּוֹרוֹת הָיוּ מַכְעִיסִין וּבָאִין, עַד שֶׁבָּא אַבְרָהָם וְקִבֵּל עָלָיו שְׂכַר כֻּלָּם:
Dez gerações houve de Adão até Noé — para dar a conhecer quão grande é a Sua paciência (érech apaim), pois todas as gerações iam irritando a D'us, até que trouxe sobre elas as águas do Dilúvio. Dez gerações houve de Noé até Abraão — para dar a conhecer quão grande é a Sua paciência, pois todas as gerações iam irritando a D'us, até que veio Abraão e recebeu para si a recompensa de todas elas.
Bartenura · Avot 5:2
לְהוֹדִיעַ כַּמָּה אֶרֶךְ אַפַּיִם לְפָנָיו. אַף אַתָּה אַל תִּתְמַהּ שֶׁהֶאֱרִיךְ לְאֻמּוֹת הָעוֹלָם כָּל הַשָּׁנִים הַלָּלוּ שֶׁהֵן מִשְׁתַּעַבְּדִין בְּבָנָיו, שֶׁיּוֹתֵר הֶאֱרִיךְ לַדּוֹרוֹת שֶׁמֵּאָדָם וְעַד נֹחַ, וְאַחַר כָּךְ נִשְׁטְפוּ:
"Para dar a conhecer quão grande é a Sua paciência" — também tu não te admires de Ele ter prolongado a paciência com as nações do mundo todos estes anos em que escravizam os Seus filhos, pois ainda mais prolongou com as gerações de Adão até Noé, e só depois foram varridas pelo Dilúvio.
Rambam · Avot 5:2
אלו הדורות הם דברי התורה פלוני הוליד פלוני על הסדר וזכר זה ומה שאחריו מפני זכרו עשרה מאמרות שבהן מוסר לאדם לזרז אותו ולתקן נפשו במעלות המדות ובמעלות השכליות שזהו כוונת זאת המסכתא:
Estas gerações são as listadas nas palavras da Torá, "fulano gerou fulano", por ordem; e a mishná mencionou isto, e o que se segue, por causa da menção das "dez palavras", nas quais há uma lição moral para a pessoa, para incitá-la e corrigir a sua alma nas virtudes do caráter e nas virtudes intelectuais — pois esta é a intenção deste tratado.
מִשְׁנָה גAvot 5:3
עֲשָׂרָה נִסְיוֹנוֹת נִתְנַסָּה אַבְרָהָם אָבִינוּ עָלָיו הַשָּׁלוֹם וְעָמַד בְּכֻלָּם, לְהוֹדִיעַ כַּמָּה חִבָּתוֹ שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ עָלָיו הַשָּׁלוֹם:
Com dez provações foi provado Abraão, nosso pai, e em todas resistiu — para dar a conhecer quão grande era o amor de D'us por Abraão, nosso pai.
Bartenura · Avot 5:3
עֲשָׂרָה נִסְיוֹנוֹת. אֶחָד, אוּר כַּשְׂדִים, שֶׁהִשְׁלִיכוֹ נִמְרוֹד לְכִבְשַׁן הָאֵשׁ. שֵׁנִי, לֶךְ לְךָ מֵאַרְצְךָ. שְׁלִישִׁי, וַיְהִי רָעָב. רְבִיעִי, וַתֻּקַּח הָאִשָּׁה בֵּית פַּרְעֹה. חֲמִישִׁי, מִלְחֶמֶת הַמְּלָכִים. שִׁשִּׁי, מַעֲמַד בֵּין הַבְּתָרִים, שֶׁהֶרְאָהוּ שִׁעְבּוּד מַלְכֻיּוֹת. שְׁבִיעִי, הַמִּילָה. שְׁמִינִי, וַיִּשְׁלַח אֲבִימֶלֶךְ וַיִקַּח אֶת שָׂרָה. תְּשִׁיעִי, גָּרֵשׁ הָאָמָה הַזֹּאת וְאֶת בְּנָהּ. עֲשִׂירִי, הָעֲקֵדָה:
As dez provações de Abraão: primeira, Ur dos caldeus, onde Nimrod o lançou na fornalha de fogo; segunda, "sai da tua terra"; terceira, "e houve fome"; quarta, "e a mulher Sara foi levada à casa do Faraó"; quinta, a guerra dos reis; sexta, o pacto entre as partes (bein ha-betarim), em que D'us lhe mostrou a escravidão sob os reinos; sétima, a circuncisão; oitava, "e enviou Abimélec e tomou Sara"; nona, "expulsa esta serva e o seu filho"; décima, a Amarração de Isaac (ha-akedá).
מִשְׁנָה דAvot 5:4
עֲשָׂרָה נִסִּים נַעֲשׂוּ לַאֲבוֹתֵינוּ בְמִצְרַיִם וַעֲשָׂרָה עַל הַיָּם. עֶשֶׂר מַכּוֹת הֵבִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא עַל הַמִּצְרִיִּים בְּמִצְרַיִם וְעֶשֶׂר עַל הַיָּם. עֲשָׂרָה נִסְיוֹנוֹת נִסּוּ אֲבוֹתֵינוּ אֶת הַמָּקוֹם בָּרוּךְ הוּא בַמִּדְבָּר, שֶׁנֶּאֱמַר (במדבר יד) וַיְנַסּוּ אֹתִי זֶה עֶשֶׂר פְּעָמִים וְלֹא שָׁמְעוּ בְּקוֹלִי:
Dez milagres foram feitos para os nossos pais no Egito, e dez no mar. Dez pragas trouxe o Santo, bendito seja, sobre os egípcios no Egito, e dez no mar. Com dez provações os nossos pais provaram o Onipresente, bendito seja, no deserto, conforme está dito (Números 14:22): "e provaram-Me já dez vezes, e não ouviram a minha voz".
Bartenura · Avot 5:4
עֲשָׂרָה נִסִּים נַעֲשׂוּ לַאֲבוֹתֵינוּ בְּמִצְרַיִם. שֶׁנִּצּוֹלוּ מֵעֶשֶׂר מַכּוֹת. וְכֻלָּם הָיוּ בַּמִּצְרִיִּים וְלֹא בְּיִשְׂרָאֵל:
"Dez milagres foram feitos para os nossos pais no Egito" — os nossos pais se salvaram das dez pragas; e todas elas foram nos egípcios e não em Israel.
Rabbeinu Yoná · Avot 5:4
עשרה נסים נעשו לאבותינו במצרים. שבכל עשר מכות שהביא הקב"ה על המצרים במצרים לא נזקו אבותינו בהם. ובכלם הוא מפורש להם. לבד במכת הכנים שכתוב (שמות ח יד) ותהי הכנם באדם. ולא הפרישה התורה בין מצרים ובין ישראל אלא קבלה היא ביד חכמים שאף גם בזאת לא לקו בה:
"Dez milagres foram feitos para os nossos pais no Egito" — em todas as dez pragas que o Santo, bendito seja, trouxe sobre os egípcios, os nossos pais não foram afetados; e em todas a Torá o explicita — exceto na praga dos piolhos, onde está escrito (Êxodo 8:13) "e houve piolhos no homem", sem distinguir entre o Egito e Israel; mas é tradição em mãos dos sábios que também nesta praga não foram afetados.
מִשְׁנָה הAvot 5:5
עֲשָׂרָה נִסִּים נַעֲשׂוּ לַאֲבוֹתֵינוּ בְּבֵית הַמִּקְדָּשׁ. לֹא הִפִּילָה אִשָּׁה מֵרֵיחַ בְּשַׂר הַקֹּדֶשׁ, וְלֹא הִסְרִיחַ בְּשַׂר הַקֹּדֶשׁ מֵעוֹלָם, וְלֹא נִרְאָה זְבוּב בְּבֵית הַמִּטְבָּחַיִם, וְלֹא אֵרַע קֶרִי לְכֹהֵן גָּדוֹל בְּיוֹם הַכִּפּוּרִים, וְלֹא כִבּוּ גְשָׁמִים אֵשׁ שֶׁל עֲצֵי הַמַּעֲרָכָה, וְלֹא נָצְחָה הָרוּחַ אֶת עַמּוּד הֶעָשָׁן, וְלֹא נִמְצָא פְסוּל בָּעֹמֶר וּבִשְׁתֵּי הַלֶּחֶם וּבְלֶחֶם הַפָּנִים, עוֹמְדִים צְפוּפִים וּמִשְׁתַּחֲוִים רְוָחִים, וְלֹא הִזִּיק נָחָשׁ וְעַקְרָב בִּירוּשָׁלַיִם מֵעוֹלָם, וְלֹא אָמַר אָדָם לַחֲבֵרוֹ צַר לִי הַמָּקוֹם שֶׁאָלִין בִּירוּשָׁלַיִם:
Dez milagres foram feitos para os nossos pais no Templo: nenhuma mulher abortou pelo cheiro da carne sagrada; a carne sagrada jamais se deteriorou; nunca se viu mosca no matadouro; nunca ocorreu impureza seminal (keri) ao sumo sacerdote no Yom Kipur; as chuvas não apagavam o fogo da lenha do altar; o vento não vencia a coluna de fumaça; não se achou defeito no ômer, nos dois pães nem no pão da proposição; as pessoas permaneciam apertadas e prostravam-se com folga; nunca serpente ou escorpião feriu alguém em Jerusalém; e ninguém disse ao seu próximo "o lugar é estreito demais para que eu pernoite em Jerusalém".
Rambam · Avot 5:5
כבר ידעת שהמזבח היה באמצע העזרה ואנו עתידים לבאר זה במקומו והיה מגולה לשמים ועם כל זה לא היו מכבין הגשמים אש המערכה ולא היה מפזר הרוח את עמוד העשן העולה מן הקרבנות אבל בעת ההקרבה היה האויר צח והיו עומדים בעזרה כל אחד בצד חברו ובעת ההשתחויה לא היו לוחצים זה את זה לרוב מוראם וישובם במקום ההוא:
Já sabes que o altar estava no meio do átrio (azará), descoberto ao céu; e com tudo isso, as chuvas não apagavam o fogo da pilha de lenha, nem o vento dispersava a coluna de fumaça que subia dos sacrifícios — antes, no momento da oferenda, o ar estava límpido. E as pessoas permaneciam no átrio cada uma ao lado da outra, e no momento da prostração não se apertavam umas às outras, pela grandeza do seu temor naquele lugar.
Bartenura · Avot 5:5
וְלֹא אֵרַע קֶרִי לְכֹהֵן גָּדוֹל. לְפִי שֶׁהִיא טֻמְאָה הַיּוֹצְאָה מִגּוּפוֹ, הָיָה הַדָּבָר מְגֻנֶּה וּמְכֹעָר יוֹתֵר מִשְּׁאָר טֻמְאוֹת:
"E nunca ocorreu impureza seminal ao sumo sacerdote" — porque esta é uma impureza que sai do próprio corpo, o que seria mais vergonhoso e feio do que as demais impurezas.
מִשְׁנָה וAvot 5:6
עֲשָׂרָה דְבָרִים נִבְרְאוּ בְּעֶרֶב שַׁבָּת בֵּין הַשְּׁמָשׁוֹת, וְאֵלּוּ הֵן, פִּי הָאָרֶץ, וּפִי הַבְּאֵר, וּפִי הָאָתוֹן, וְהַקֶּשֶׁת, וְהַמָּן, וְהַמַּטֶּה, וְהַשָּׁמִיר, וְהַכְּתָב, וְהַמִּכְתָּב, וְהַלּוּחוֹת. וְיֵשׁ אוֹמְרִים, אַף הַמַּזִּיקִין, וּקְבוּרָתוֹ שֶׁל משֶׁה, וְאֵילוֹ שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ. וְיֵשׁ אוֹמְרִים, אַף צְבָת בִּצְבָת עֲשׂוּיָה:
Dez coisas foram criadas na véspera do Shabat, ao crepúsculo (bein ha-shemashot): a boca da terra que engoliu Coré, a boca do poço de Miriam, a boca da jumenta de Bilam, o arco-íris, o maná, o cajado de Moisés, o shamir — o verme que cortava a pedra —, a escrita, o instrumento de escrever e as Tábuas. E há quem diga: também os demônios (mazikin), a sepultura de Moisés e o carneiro de Abraão, nosso pai. E há quem diga: também a tenaz, que com outra tenaz é feita.
Bartenura · Avot 5:6
בֵּין הַשְּׁמָשׁוֹת. בְּעֶרֶב שַׁבָּת בְּרֵאשִׁית קֹדֶם שֶׁנִּשְׁלְמָה הַבְּרִיאָה:
"Ao crepúsculo" — na véspera do primeiro Shabat da criação, antes de se completar a obra da criação.
מִשְׁנָה זAvot 5:7
שִׁבְעָה דְבָרִים בַּגֹּלֶם וְשִׁבְעָה בֶחָכָם. חָכָם אֵינוֹ מְדַבֵּר בִּפְנֵי מִי שֶׁהוּא גָדוֹל מִמֶּנּוּ בְחָכְמָה וּבְמִנְיָן, וְאֵינוֹ נִכְנָס לְתוֹךְ דִּבְרֵי חֲבֵרוֹ, וְאֵינוֹ נִבְהָל לְהָשִׁיב, שׁוֹאֵל כָּעִנְיָן וּמֵשִׁיב כַּהֲלָכָה, וְאוֹמֵר עַל רִאשׁוֹן רִאשׁוֹן וְעַל אַחֲרוֹן אַחֲרוֹן, וְעַל מַה שֶּׁלֹּא שָׁמַע, אוֹמֵר לֹא שָׁמָעְתִּי, וּמוֹדֶה עַל הָאֱמֶת. וְחִלּוּפֵיהֶן בַּגֹּלֶם:
Sete coisas há no obtuso (golem) e sete no sábio. O sábio não fala diante de quem é maior que ele em sabedoria ou em anos; não se intromete nas palavras do seu companheiro; não se precipita a responder; pergunta conforme o assunto e responde conforme a halachá; fala sobre o primeiro ponto em primeiro lugar e sobre o último em último; sobre o que não ouviu, diz "não ouvi"; e reconhece a verdade. E os opostos destes estão no obtuso.
Rambam · Avot 5:7
הנני מפרש תחלה אלו המדות שנכפלות הרבה בדברי חכמים והוא בור עם הארץ וגולם וחכם וחסיד אמנם בור הוא איש אשר אין לו לא מעלות שכליות ולא מעלות המדות ר"ל לא חכמה ולא מוסר ואין לו ג"כ קנין הדעות כאילו הוא ערום מן הטוב ומן הרע והוא הנקרא בור לדמותו כארץ לא יזרע בה דבר מן הדברים והיא הנקראת שדה בור כמו שהתבאר בזרעים: ועם הארץ הוא איש שיש לו מעלות המדות אבל אין לו מעלות שכליות רצונו לומר שיש לו דרך ארץ ואין בידו תורה והוא הנקרא ע"ה ר"ל שהוא טוב לישוב הארץ ולקבוצי המדינות מפני שיש לו מעלות המדות שתיטב בהם חברתו עם זולתו כמו שבארנו בתחלת חבורנו: וגולם הוא איש שיש לו מעלות שכליות ומעלות המדות אמנם אינם שלמות ולא הולכות על סדר כראוי אבל יש בהם ערבוביא ובלבולים והתערב בהם חסרון ומפני זה נקרא גולם להדמותו לכלי אשר יעשהו האומן ותהיה בו הצורה המלאכיית שיחסרהו ההשלמה והתקון כסכין והסייף שיעשה הנפח גולמים והגיע להם צורתם קודם שישחיזם ויחדדם וימרטם ויפתח בהם מה שדרכו לפתח וישלים תקונם והם הנקראים לפני זה גולמי כלי מתכות כמו שהתבאר בכלים והיא מלה עברית גלמי ראו עיניך ר"ל חומר שלי קודם הגיע צורת האדם בה וכאשר לא הגיע לזאת הצורה שלמותה קראוהו גולם לדמותו כחומר הנמצא מוכן לקבל צורה אחרת ישוב בה יותר שלם: וחכם הוא האיש שהגיעו לו שני המינים מן המעלות על השלמות כמו שצריך: וחסיד הוא האיש החכם כשיוסיף במעלה ר"ל במעלות המדות עד שיטה אל הקצה הא' מעט כמו שבארנו בפרק הד' ויהיו מעשיו מרובין מחכמתו ומפני זה נקרא חסיד לתוספתו כי ההפלגה בדבר יקרא חסיד תהיה ההפלגה ההיא בטוב או ברע
Vou explicar primeiro estas qualidades, que se repetem muito nas palavras dos sábios: bur, am ha'aretz, golem, chacham e chassid.
O bur é a pessoa que não tem nem virtudes intelectuais nem virtudes do caráter — nem sabedoria nem bons modos —, como se estivesse desnuda do bem e do mal; é chamada "bur" por se assemelhar à terra em que nada se semeia, o "campo bur" (baldio). O am ha'aretz é a pessoa que tem virtudes do caráter mas não tem virtudes intelectuais — tem bons modos (derech eretz) mas não tem Torá; é chamada "am ha'aretz" por ser boa para o assentamento da terra e o convívio das cidades.
O golem é a pessoa que tem virtudes intelectuais e do caráter, mas não são completas nem ordenadas como convém — há nelas mistura e confusão; por isso é chamada "golem", por se assemelhar ao utensílio que o artesão faz em bruto, com a forma da obra mas a que falta o acabamento. "Golem" é palavra hebraica (Salmos 139:16): "os meus membros em bruto (golmi) viram os Teus olhos" — quer dizer, a minha matéria antes de nela chegar a forma humana.
O chacham (sábio) é a pessoa a quem chegaram os dois tipos de virtudes na sua perfeição. E o chassid (piedoso) é a pessoa sábia que acrescenta na virtude — nas virtudes do caráter —, inclinando-se um pouco a um dos extremos, como explicámos no quarto capítulo da Shemoná Perakim, e os seus atos são mais numerosos que a sua sabedoria; por isso é chamada "chassid", pela sua suplementação, pois o excesso numa coisa chama-se "chassidut" — seja esse excesso no bem ou no mal.
Bartenura · Avot 5:7
גֹּלֶם. לְשׁוֹן גָּלְמֵי כֵּלִים, שֶׁלֹּא נִגְמְרָה מְלַאכְתָּן. כָּךְ אָדָם שֶׁאֵינוֹ נִגְמָר בְּדַעְתּוֹ לֹא בְּמִדּוֹת וְלֹא בְּחָכְמָה קָרוּי גֹּלֶם:
Golem — da expressão golmei kelim (utensílios em bruto), cuja obra não se concluiu. Assim, a pessoa que não se aperfeiçoou no seu juízo, nem nas qualidades nem na sabedoria, é chamada "golem".
מִשְׁנָה חAvot 5:8
שִׁבְעָה מִינֵי פֻרְעָנֻיּוֹת בָּאִין לָעוֹלָם עַל שִׁבְעָה גוּפֵי עֲבֵרָה. מִקְצָתָן מְעַשְּׂרִין וּמִקְצָתָן אֵינָן מְעַשְּׂרִין, רָעָב שֶׁל בַּצֹּרֶת בָּאָה, מִקְצָתָן רְעֵבִים וּמִקְצָתָן שְׂבֵעִים. גָּמְרוּ שֶׁלֹּא לְעַשֵּׂר, רָעָב שֶׁל מְהוּמָה וְשֶׁל בַּצֹּרֶת בָּאָה. וְשֶׁלֹּא לִטֹּל אֶת הַחַלָּה, רָעָב שֶׁל כְּלָיָה בָאָה. דֶּבֶר בָּא לָעוֹלָם עַל מִיתוֹת הָאֲמוּרוֹת בַּתּוֹרָה שֶׁלֹּא נִמְסְרוּ לְבֵית דִּין, וְעַל פֵּרוֹת שְׁבִיעִית. חֶרֶב בָּאָה לָעוֹלָם עַל עִנּוּי הַדִּין, וְעַל עִוּוּת הַדִּין, וְעַל הַמּוֹרִים בַּתּוֹרָה שֶׁלֹּא כַהֲלָכָה:
Sete tipos de castigo vêm ao mundo por sete espécies de transgressão. Se uns dão o dízimo e outros não, vem fome de estiagem (batzóret): uns ficam famintos e outros saciados. Se resolveram não dar o dízimo de todo, vem fome de tumulto e de estiagem; e se resolveram não separar a chalá, vem fome de aniquilação. A peste (déver) vem ao mundo pelas penas de morte mencionadas na Torá que não foram entregues ao tribunal para executar, e pelos frutos do ano sabático indevidamente comercializados. A espada vem ao mundo pela demora do juízo, pela perversão do juízo, e por causa dos que ensinam a Torá não conforme a halachá.
Bartenura · Avot 5:8
רָעָב שֶׁל בַּצֹּרֶת. הַגְּשָׁמִים מֻעָטִים וּמִתּוֹךְ כָּךְ הַשַּׁעַר מִתְיַקֵּר:
"Fome de estiagem" — as chuvas são escassas, e por isso o preço dos cereais encarece.
מִשְׁנָה טAvot 5:9
חַיָּה רָעָה בָאָה לָעוֹלָם עַל שְׁבוּעַת שָׁוְא, וְעַל חִלּוּל הַשֵּׁם. גָּלוּת בָּאָה לָעוֹלָם עַל עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה, וְעַל גִלּוּי עֲרָיוֹת, וְעַל שְׁפִיכוּת דָּמִים, וְעַל הַשְׁמָטַת הָאָרֶץ. בְּאַרְבָּעָה פְרָקִים הַדֶּבֶר מִתְרַבֶּה, בָּרְבִיעִית, וּבַשְּׁבִיעִית, וּבְמוֹצָאֵי שְׁבִיעִית, וּבְמוֹצָאֵי הֶחָג שֶׁבְּכָל שָׁנָה וְשָׁנָה. בָּרְבִיעִית, מִפְּנֵי מַעְשַׂר עָנִי שֶׁבַּשְּׁלִישִׁית. בַּשְּׁבִיעִית, מִפְּנֵי מַעְשַׂר עָנִי שֶׁבַּשִּׁשִּׁית. וּבְמוֹצָאֵי שְׁבִיעִית, מִפְּנֵי פֵרוֹת שְׁבִיעִית. וּבְמוֹצָאֵי הֶחָג שֶׁבְּכָל שָׁנָה וְשָׁנָה, מִפְּנֵי גֶזֶל מַתְּנוֹת עֲנִיִּים:
A fera má vem ao mundo pelo juramento vão e pela profanação do Nome. O exílio vem ao mundo pela idolatria, pelas relações proibidas, pelo derramamento de sangue e pela não-observância da remissão da terra no ano sabático. Em quatro épocas a peste se avoluma: no quarto ano, no sétimo, na saída do sétimo, e na saída da festa de Sucot de cada ano. No quarto, por causa do dízimo do pobre devido no terceiro; no sétimo, por causa do dízimo do pobre devido no sexto; na saída do sétimo, por causa dos frutos do sétimo; e na saída da festa de cada ano, por causa do roubo dos dons devidos aos pobres.
Rabbeinu Yoná · Avot 5:9
חיה רעה באה לעולם על שבועת שוא. הם חטאו בפה שן בהמות אשלח בם (דברים לב כד). שהפרש אשר בינינו ובין הבהמות הוא במבטא ולזה אנו מושלים עליהם ולכן מי שאינו חס על כבוד קונו ראוי הוא היו' למרמס לבהמות. והוא טעם חלול השי"ת כי כבוד והדר תעטרהו תמשילהו וגו' (תהלים ח ו) ונהפוך הוא שישלטו הבהמות בבני אדם מחללי כבוד הנכבד:
"A fera má vem ao mundo pelo juramento vão" — eles pecaram com a boca; "dente de feras enviarei contra eles" (Deuteronômio 32:24). A diferença entre nós e os animais está na fala, e por isso dominamos sobre eles; logo, quem não se importa com a honra do seu Criador é digno de ser pisado pelos animais. E este é o sentido também da profanação do Nome — pois a Escritura diz "de honra e esplendor o coroaste, fizeste-o dominar sobre as obras das Tuas mãos" (Salmos 8:6-7); e aqui dá-se o inverso: os animais dominam sobre os homens que profanam a honra do Honrado.
Bartenura · Avot 5:9
שְׁבוּעַת שָׁוְא. לְבַטָּלָה, שֶׁלֹּא לְצֹרֶךְ:
"Juramento vão" — em vão, sem necessidade.
מִשְׁנָה יAvot 5:10
אַרְבַּע מִדּוֹת בָּאָדָם. הָאוֹמֵר שֶׁלִּי שֶׁלִּי וְשֶׁלְּךָ שֶׁלָּךְ, זוֹ מִדָּה בֵינוֹנִית. וְיֵשׁ אוֹמְרִים, זוֹ מִדַּת סְדוֹם. שֶׁלִּי שֶׁלְּךָ וְשֶׁלְּךָ שֶׁלִּי, עַם הָאָרֶץ. שֶׁלִּי שֶׁלְּךָ וְשֶׁלְּךָ שֶׁלָּךְ, חָסִיד. שֶׁלִּי שֶׁלִּי וְשֶׁלְּךָ שֶׁלִּי, רָשָׁע:
Quatro temperamentos (midot) há nas pessoas. O que diz "o meu é meu e o teu é teu" — este é um temperamento mediano; e há quem diga: este é o temperamento de Sodoma. "O meu é teu e o teu é meu" — é um ignorante (am ha'aretz). "O meu é teu e o teu é teu" — é um piedoso (chassid). "O meu é meu e o teu é meu" — é um ímpio (rashá).
Rambam · Avot 5:10
הנה התבאר בזה המאמר שהחסיד הוא שירבה בפעולת הטוב ר"ל שיטה לאחד משני הקצוות מעט והתבאר לך ג"כ שיקרא רשע מי שיש לו מפחיתיות הנפש ר"ל שיטה בפעולותיו אל הקצה האחד המוסיף כמו שבארנו בפרק הד' כי זה אשר ירצה שיהיה לו ממונו וממון זולתו יש לו רוב התאוה וקראו רשע:
Eis que se esclareceu nesta máxima que o chassid é aquele que se excede na prática do bem — inclinando-se um pouco a um dos dois extremos; e se chamou rashá (ímpio) aquele que tem algo dos vícios da alma — que se inclina nos seus atos ao extremo do excesso, como explicámos no quarto capítulo da Shemoná Perakim; pois este, que quer que sejam seus o seu próprio dinheiro e o dinheiro de outrem, tem excesso de desejo, e por isso a mishná o chamou "rashá".
Bartenura · Avot 5:10
שֶׁלִּי שֶׁלִּי וְשֶׁלְּךָ שֶׁלָּךְ. אֵינִי רוֹצֶה לְהַנּוֹתְךָ, וְהַלְוַאי שֶׁלֹּא תְּהַנֶּה אוֹתִי:
"O meu é meu e o teu é teu" — "não quero beneficiar-te, e quem dera tu não me beneficies".
מִשְׁנָה יאAvot 5:11
אַרְבַּע מִדּוֹת בַּדֵּעוֹת. נוֹחַ לִכְעֹס וְנוֹחַ לִרְצוֹת, יָצָא שְׂכָרוֹ בְהֶפְסֵדוֹ. קָשֶׁה לִכְעֹס וְקָשֶׁה לִרְצוֹת, יָצָא הֶפְסֵדוֹ בִשְׂכָרוֹ. קָשֶׁה לִכְעֹס וְנוֹחַ לִרְצוֹת, חָסִיד. נוֹחַ לִכְעֹס וְקָשֶׁה לִרְצוֹת, רָשָׁע:
Quatro temperamentos há nas índoles. Fácil de irar-se e fácil de aplacar-se — o seu ganho sai no seu prejuízo. Difícil de irar-se e difícil de aplacar-se — o seu prejuízo sai no seu ganho. Difícil de irar-se e fácil de aplacar-se — é um piedoso. Fácil de irar-se e difícil de aplacar-se — é um ímpio.
Rambam · Avot 5:11
הסתכל איך קרא הסבלן שסבלנותו יתירה עד שיקרב להעדר ההרגשה בדבר הכעס חסיד וקרא מי שיש לו פחיתיות מדת הכעס רשע:
Observa como a mishná chamou "chassid" o paciente cuja paciência é tão excessiva que se aproxima da ausência de sensação quanto à ira; e chamou "rashá" aquele que tem o vício da qualidade da ira.
Bartenura · Avot 5:11
הָכִי גָּרְסִינַן נוֹחַ לִכְעֹס וְנוֹחַ לִרְצוֹת יָצָא שְׂכָרוֹ בְהֶפְסֵדוֹ, קָשֶׁה לִכְעֹס וְקָשֶׁה לִרְצוֹת יָצָא הֶפְסֵדוֹ בִשְׂכָרוֹ. אָדָם שֶׁכּוֹעֵס מַהֵר עַל כָּל דָּבָר, אַף עַל פִּי שֶׁהוּא חוֹזֵר וּמִתְרַצֶּה מְהֵרָה, הֶפְסֵדוֹ מְרֻבֶּה מִשְּׂכָרוֹ, שֶׁרֹב מַעֲשָׂיו מְקֻלְקָלִים מֵאַחַר שֶׁהוּא נוֹחַ לִכְעֹס עַל כָּל דָּבָר וְדָבָר. אֲבָל הַקָּשֶׁה לִכְעֹס, אַף עַל פִּי שֶׁיֵּשׁ לוֹ מִדָּה רָעָה שֶׁהוּא קָשֶׁה לִרְצוֹת, יָצָא הֶפְסֵדוֹ הַמֻּעָט שֶׁהוּא קָשֶׁה לִרְצוֹת בִּשְׂכָרוֹ הַמְרֻבֶּה שֶׁהוּא קָשֶׁה לִכְעֹס, וְרֹב מַעֲשָׂיו מְתֻקָּנִים. וְאִית דְּגַרְסֵי אִפְּכָא. וְגִרְסָא זוֹ נִרְאֵית לִי עִקָּר:
Assim lemos: "fácil de irar-se e fácil de aplacar-se — o seu ganho sai no seu prejuízo; difícil de irar-se e difícil de aplacar-se — o seu prejuízo sai no seu ganho". A pessoa que se ira depressa, ainda que torne a aplacar-se depressa, o seu prejuízo é maior que o seu ganho, pois a maior parte dos seus atos fica estragada. Mas o difícil de irar-se, ainda que seja difícil de aplacar-se, o seu prejuízo pequeno sai compensado no seu ganho grande, e a maior parte dos seus atos fica em ordem. E há quem leia o inverso; mas esta leitura me parece a principal.
מִשְׁנָה יבAvot 5:12
אַרְבַּע מִדּוֹת בַּתַּלְמִידִים. מַהֵר לִשְׁמֹעַ וּמַהֵר לְאַבֵּד, יָצָא שְׂכָרוֹ בְהֶפְסֵדוֹ. קָשֶׁה לִשְׁמֹעַ וְקָשֶׁה לְאַבֵּד, יָצָא הֶפְסֵדוֹ בִשְׂכָרוֹ. מַהֵר לִשְׁמֹעַ וְקָשֶׁה לְאַבֵּד, חָכָם. קָשֶׁה לִשְׁמֹעַ וּמַהֵר לְאַבֵּד, זֶה חֵלֶק רָע:
Quatro temperamentos há nos discípulos. Rápido para ouvir e rápido para esquecer — o seu ganho sai no seu prejuízo. Difícil para ouvir e difícil para esquecer — o seu prejuízo sai no seu ganho. Rápido para ouvir e difícil para esquecer — é um sábio. Difícil para ouvir e rápido para esquecer — esta é uma porção má.
Rambam · Avot 5:12
הסתכל איך לא קרא הנבון הזכרן חסיד מפני שהיא מעלה שכלית וקראו חכם ולא קרא הקשה להבין הענינים ורב השכחה רשע מפני שאינו בידו ואינם מן המעלות אשר אפשר לקנותם כמו שבארנו בפרק השני:
Observa como não chamou "chassid" o de bom entendimento e boa memória — porque isso é uma virtude intelectual que não depende dele — mas chamou-o "chacham"; e não chamou "rashá" o que custa a entender e muito esquece, porque isso não está em seu poder, e tais coisas não são das virtudes que é possível adquirir, como explicámos no segundo capítulo da Shemoná Perakim.
Bartenura · Avot 5:12
מַהֵר לִשְׁמֹעַ וּמַהֵר לְאַבֵּד יָצָא שְׂכָרוֹ בְהֶפְסֵדוֹ. דְּמֵאַחַר שֶׁשּׁוֹכֵחַ מַה שֶּׁלּוֹמֵד מַה הֲנָאָה יֵשׁ בְּמַה שֶּׁהוּא מַהֵר לִשְׁמֹעַ, נִמְצָא הֶפְסֵדוֹ גָּדוֹל מִשְּׂכָרוֹ:
"Rápido para ouvir e rápido para perder — o seu ganho sai no seu prejuízo" — visto que esquece o que aprende, que proveito há em ser rápido para ouvir? O seu prejuízo é maior que o seu ganho.
Nota — as enumerações, e a ética das virtudes O capítulo V muda de forma: deixa as máximas avulsas e passa às enumerações — "dez palavras" da criação, dez gerações, dez provações de Abraão, dez milagres no Templo. Sob os números há sempre uma lição: a paciência de D'us (5:2), o valor de cada pessoa como "fim da criação" (Rambam, 5:1). E, da mishná 5:7 em diante, o capítulo retoma o coração racionalista da obra: define os tipos humanos — bur, am ha'aretz, golem, chacham, chassid — e classifica os temperamentos (5:10–5:12). O Rambam amarra tudo à sua Shemoná Perakim: o chassid é quem se inclina, com sabedoria, ao extremo do bem; e ninguém é "ímpio" por uma memória fraca, pois a virtude só se exige onde há escolha.
עִיּוּן · sobre o trecho
O capítulo V abre uma nova chave: a das listas numéricas. Não são curiosidades — cada número guarda um ensino. As "dez palavras" da criação medem o valor do mundo (e de cada alma); as "dez gerações" medem a paciência divina; as "dez provações" medem a grandeza de Abraão.
A partir de 5:7, porém, o tratado volta ao seu eixo ético-racionalista: classifica os tipos de pessoa pela combinação de sabedoria e caráter, e os temperamentos pela ira, pela generosidade e pela memória. O Rambam reconduz tudo à sua doutrina do meio-termo (Shemoná Perakim): virtude é equilíbrio escolhido — e onde não há escolha (como na memória), não há mérito nem culpa.
מִשְׁנָה י״גAvot 5:13
אַרְבַּע מִדּוֹת בְּנוֹתְנֵי צְדָקָה. הָרוֹצֶה שֶׁיִּתֵּן וְלֹא יִתְּנוּ אֲחֵרִים, עֵינוֹ רָעָה בְּשֶׁל אֲחֵרִים. יִתְּנוּ אֲחֵרִים וְהוּא לֹא יִתֵּן, עֵינוֹ רָעָה בְשֶׁלּוֹ. יִתֵּן וְיִתְּנוּ אֲחֵרִים, חָסִיד. לֹא יִתֵּן וְלֹא יִתְּנוּ אֲחֵרִים, רָשָׁע:
Quatro temperamentos há entre os que dão caridade (tsedacá). O que quer dar mas que os outros não deem — o seu olho é mau para com o bem dos outros. O que quer que os outros deem mas ele não dá — o seu olho é mau para com o bem próprio. O que dá e quer que os outros deem — é piedoso (chassid). O que não dá nem quer que os outros deem — é ímpio (rashá).
Bartenura · Avot 5:13
אַרְבַּע מִדּוֹת בְּנוֹתְנֵי צְדָקָה. כְּלוֹמַר בִּנְתִינַת הַצְּדָקָה, וְלֹא בְּנוֹתְנֵי צְדָקָה מַמָּשׁ, דְּהָא אִיכָּא בְּהוּ מִי שֶׁאֵינוֹ נוֹתֵן. וְכֵן בְּסָמוּךְ בְּהוֹלְכֵי לְבֵית הַמִּדְרָשׁ, הַיְנוּ בַּהֲלִיכַת בֵּית הַמִּדְרָשׁ:
"Quatro temperamentos entre os que dão caridade" — no ato de dar caridade, e não necessariamente entre doadores de fato, pois há entre eles quem não dá. E assim adiante, "os que vão à casa de estudo", no ato de ir à casa de estudo.
Rambam · Avot 5:13
הסתכל איך קרא רב הרחמנות אשר לא יספיק לו מה שירחם הוא לבדו עד שירחמו גם כן אחרים חסיד וקרא האכזר רשע:
Observa como a mishná chamou "chassid" o de grande misericórdia, a quem não basta a sua própria compaixão até que também os outros se compadeçam; e chamou "rashá" o cruel.
מִשְׁנָה י״דAvot 5:14
אַרְבַּע מִדּוֹת בְּהוֹלְכֵי לְבֵית הַמִּדְרָשׁ. הוֹלֵךְ וְאֵינוֹ עוֹשֶׂה, שְׂכַר הֲלִיכָה בְיָדוֹ. עוֹשֶׂה וְאֵינוֹ הוֹלֵךְ, שְׂכַר מַעֲשֶׂה בְיָדוֹ. הוֹלֵךְ וְעוֹשֶׂה, חָסִיד. לֹא הוֹלֵךְ וְלֹא עוֹשֶׂה, רָשָׁע:
Quatro temperamentos há entre os que vão à casa de estudo (beit midrash). O que vai mas não estuda — tem em mãos a recompensa do ir. O que estuda mas não vai — tem em mãos a recompensa do fazer. O que vai e estuda — é piedoso. O que não vai nem estuda — é ímpio.
Bartenura · Avot 5:14
הוֹלֵךְ וְאֵינוֹ עוֹשֶׂה. הוֹלֵךְ לְבֵית הַמִּדְרָשׁ לִשְׁמֹעַ וְאֵינוֹ שׁוֹנֶה וְלוֹמֵד וְלֹא מֵבִין:
"Vai e não faz" — vai à casa de estudo para ouvir, mas não revê, nem aprende, nem compreende.
Rambam · Avot 5:14
אמרו בהולכי לבית המדרש רוצה בו ההליכה לבית המדרש יש בה ארבע מדות: הסתכל איך קרא המרבה לקנות המעלות חסיד והמתעצל לקנות רשע.
Disse "entre os que vão à casa de estudo" — refere-se ao próprio ato de ir, em que há quatro temperamentos. Observa como chamou "chassid" o que muito se empenha em adquirir as virtudes, e "rashá" o que é negligente em adquiri-las.
מִשְׁנָה ט״וAvot 5:15
אַרְבַּע מִדּוֹת בְּיוֹשְׁבִים לִפְנֵי חֲכָמִים. סְפוֹג, וּמַשְׁפֵּךְ, מְשַׁמֶּרֶת, וְנָפָה. סְפוֹג, שֶׁהוּא סוֹפֵג אֶת הַכֹּל. מַשְׁפֵּךְ, שֶׁמַּכְנִיס בְּזוֹ וּמוֹצִיא בְזוֹ. מְשַׁמֶּרֶת, שֶׁמּוֹצִיאָה אֶת הַיַּיִן וְקוֹלֶטֶת אֶת הַשְּׁמָרִים. וְנָפָה, שֶׁמּוֹצִיאָה אֶת הַקֶּמַח וְקוֹלֶטֶת אֶת הַסֹּלֶת:
Quatro temperamentos há entre os que se assentam diante dos sábios: a esponja, o funil, o filtro (meshameret) e a peneira. A esponja — aquele que absorve tudo. O funil — aquele que faz entrar por uma extremidade e sair pela outra. O filtro de vinho — aquele que deixa sair o vinho e retém a borra. E a peneira — aquele que deixa sair a farinha grossa e retém a flor de farinha, a sêmola.
Rambam · Avot 5:15
דימה האיש הזכרן שיזכור כל מה שישמע ולא יבדיל בין האמת והשקר לספוג והוא צמר הים שבולעת הכל ודימה ג"כ מי שיבין לאלתר ולא יזכור דבר כלל לא האמתי ולא שאינו אמתי למשפך ודימה מי שיזכור דברים הרעים והדעת שאינו אמתי וישכח דברים האמתיים אשר עליהם המעשה למשמרת שלא ישאר בה רק השמרים ויצא הזך ודימה האיש שהענין בו בהפך לנפה שמוציאה העפר והאבק בנקביה וישאר בה הסלת וזו נפה הסלת לבד היא הטובה שבהן להיותה מוציאה הקמח הדק אשר אין בו צורך ומשאירה הגס והוא הסולת:
Comparou a pessoa de boa memória, que recorda tudo o que ouve mas não distingue entre o verdadeiro e o falso, à esponja, que absorve tudo. Comparou também quem entende de imediato mas nada retém ao funil. Comparou quem retém as coisas más e a opinião falsa e esquece as verdadeiras ao filtro, no qual só fica a borra e sai o vinho límpido. E comparou a pessoa em quem a coisa se dá ao inverso à peneira, que deixa sair o pó pelos seus furos e retém a flor de farinha — a peneira da sêmola é a melhor de todas, por deixar sair a farinha fina, de que não há necessidade, e reter a parte grossa.
Bartenura · Avot 5:15
בְּיוֹשְׁבִים לִפְנֵי חֲכָמִים. לְעֵיל בְּאַרְבַּע מִדּוֹת בַּתַּלְמִידִים אַיְרֵי בְּעִנְיַן הַזִּכָּרוֹן וְהַשִּׁכְחָה, וְהַשְׁתָּא מַיְרֵי בְּעִנְיַן הַסְּבָרָא הַיְשָׁרָה וּבְרֵרַת הַדָּבָר הַצּוֹדֵק מֵהַבִּלְתִּי צוֹדֵק:
"Entre os que se assentam diante dos sábios" — acima, nos "quatro temperamentos entre os discípulos", tratou-se da memória e do esquecimento; e agora trata-se do raciocínio reto e do discernimento entre o que é correto e o que não é.
מִשְׁנָה ט״זAvot 5:16
כָּל אַהֲבָה שֶׁהִיא תְלוּיָה בְדָבָר, בָּטֵל דָּבָר, בְּטֵלָה אַהֲבָה. וְשֶׁאֵינָהּ תְּלוּיָה בְדָבָר, אֵינָהּ בְּטֵלָה לְעוֹלָם. אֵיזוֹ הִיא אַהֲבָה הַתְּלוּיָה בְדָבָר, זוֹ אַהֲבַת אַמְנוֹן וְתָמָר. וְשֶׁאֵינָהּ תְּלוּיָה בְדָבָר, זוֹ אַהֲבַת דָּוִד וִיהוֹנָתָן:
Todo amor que depende de alguma coisa — cessando a coisa, cessa o amor. E o amor que não depende de coisa alguma jamais cessa. Que amor é o que depende de alguma coisa? O amor de Amnon e Tamar. E o que não depende de coisa alguma? O amor de Davi e Jônatas.
Bartenura · Avot 5:16
כָּל אַהֲבָה שֶׁהִיא תְלוּיָה בְדָבָר בָּטֵל. שֶׁאֵינוֹ מִתְקַיֵּם, כְּשֶׁיִּתְבַּטֵּל הַדָּבָר שֶׁהָיָה סִבָּה לְאוֹתָהּ אַהֲבָה, גַּם הָאַהֲבָה בְּטֵלָה. וְכָל אַהֲבָה שֶׁאֵינָהּ תְּלוּיָה בְּדָבָר בָּטֵל אֶלָּא בְּדָבָר קַיָּם, כְּגוֹן אַהֲבַת הַצַּדִּיקִים וְהַחֲכָמִים, אֵינָהּ בְּטֵלָה לְעוֹלָם. כְּשֵׁם שֶׁהַדָּבָר שֶׁהוּא סִבָּה לְאוֹתָהּ אַהֲבָה אֵינָהּ בָּטֵל, כָּךְ אֵין הָאַהֲבָה בְּטֵלָה:
"Todo amor que depende de alguma coisa, cessa" — quando se desfaz a coisa que era a causa daquele amor, o amor também cessa. Mas todo amor que não depende de uma coisa perecível, mas sim de algo permanente — como o amor dos justos e dos sábios —, jamais cessa; assim como a sua causa não cessa, assim o amor não cessa.
Rabbeinu Yoná · Avot 5:16
כל אהבה וכו' איזו היא אהבה שאינה תלויה בדבר וכו'. האהבה שאין לה הפסק הוא אע"פ שישער האדם שיגיע לו קצת היזק וקלון דוגמת דוד ויהונתן שאע"פ שהיה ראוי לעמוד במקום אביו ודוד היה עתיד להסיר אותו מהמלכות עם כל זה היתה אהבתו עמו בקשר אמיץ. וז"ש דוד המלך ע"ה בהספדו של יהונתן (שמואל ב' א' כ"ו) נפלאתה אהבתך לי מאהבת נשים. כלומר מהיכן ידעתי שנפלאה אהבתך לי מאהבה של הנשים. שכשהיה משנה אצל שאול היו אומרות הנשים הכה שאול באלפיו ודוד ברבבותיו (ש"א יח ז) ושאול נתקנא כנודע אמנם יהונתן לא די שלא נתקנא אלא אדרבא הצילו מיד אביו וזה מצד כי אהבו ולא אהבת הגוף. וז"ש ונפש יהונתן נקשרה בנפש דוד (ש"א יח א) . אמנם אהבת אמנון ותמר הוא מבואר ואין להאריך:
"Que amor é o que não depende de coisa alguma..." — o amor que não tem fim perdura ainda que a pessoa estime que dele lhe virá algum dano ou desonra, à semelhança de Davi e Jônatas: pois, ainda que Jônatas devesse herdar o lugar de seu pai Saul e Davi viria a tirá-lo do reino, com tudo isso o seu amor por ele permaneceu num laço firme. E é o que disse o rei Davi no seu pranto por Jônatas (II Samuel 1:26): "maravilhoso me foi o teu amor, mais do que o amor das mulheres" — Jônatas, longe de ter ciúme como Saul, pelo contrário, salvou-o da mão de seu pai; e isto pelo amor dele mesmo, não pelo amor do corpo. O amor de Amnon e Tamar é claro, e não há que estender-se.
מִשְׁנָה י״זAvot 5:17
כָּל מַחֲלֹקֶת שֶׁהִיא לְשֵׁם שָׁמַיִם, סוֹפָהּ לְהִתְקַיֵּם. וְשֶׁאֵינָהּ לְשֵׁם שָׁמַיִם, אֵין סוֹפָהּ לְהִתְקַיֵּם. אֵיזוֹ הִיא מַחֲלֹקֶת שֶׁהִיא לְשֵׁם שָׁמַיִם, זוֹ מַחֲלֹקֶת הִלֵּל וְשַׁמַּאי. וְשֶׁאֵינָהּ לְשֵׁם שָׁמַיִם, זוֹ מַחֲלֹקֶת קֹרַח וְכָל עֲדָתוֹ:
Toda controvérsia (machlóket) em nome do Céu — o seu fim é subsistir. E a que não é em nome do Céu — o seu fim é não subsistir. Que controvérsia é a que é em nome do Céu? A controvérsia de Hilel e Shammai. E a que não é em nome do Céu? A controvérsia de Coré e toda a sua facção.
Bartenura · Avot 5:17
כָּל מַחֲלֹקֶת שֶׁהִיא לְשֵׁם שָׁמַיִם סוֹפָהּ לְהִתְקַיֵּם. כְּלוֹמַר שֶׁאַנְשֵׁי הַמַּחֲלֹקֶת הַהִיא מִתְקַיְּמִים וְאֵינָם אוֹבְדִין, כְּמַחֲלֹקֶת הִלֵּל וְשַׁמַּאי שֶׁלֹּא אָבְדוּ לֹא תַּלְמִידֵי בֵּית שַׁמַּאי וְלֹא תַּלְמִידֵי בֵּית הִלֵּל. אֲבָל קֹרַח וַעֲדָתוֹ אָבְדוּ. וַאֲנִי שָׁמַעְתִּי, פֵּרוּשׁ סוֹפָהּ, תַּכְלִיתָהּ הַמְבֻקָּשׁ מֵעִנְיָנָהּ. וְהַמַּחֲלֹקֶת שֶׁהִיא לְשֵׁם שָׁמַיִם, הַתַּכְלִית וְהַסּוֹף הַמְבֻקָּשׁ מֵאוֹתָהּ מַחֲלֹקֶת לְהַשִּׂיג הָאֱמֶת, וְזֶה מִתְקַיֵּם, כְּמוֹ שֶׁאָמְרוּ מִתּוֹךְ הַוִּכּוּחַ יִתְבָּרֵר הָאֱמֶת, וּכְמוֹ שֶׁנִּתְבָּאֵר בְּמַחֲלֹקֶת הִלֵּל וְשַׁמַּאי שֶׁהֲלָכָה כְּבֵית הִלֵּל. וּמַחֲלֹקֶת שֶׁאֵינָהּ לְשֵׁם שָׁמַיִם, תַּכְלִית הַנִּרְצֶה בָּהּ הִיא בַּקָּשַׁת הַשְּׂרָרָה וְאַהֲבַת הַנִּצּוּחַ, וְזֶה הַסּוֹף אֵינוֹ מִתְקַיֵּם, כְּמוֹ שֶׁמָּצִינוּ בְּמַחֲלֹקֶת קֹרַח וַעֲדָתוֹ שֶׁתַּכְלִית וְסוֹף כַּוָּנָתָם הָיְתָה בַּקָּשַׁת הַכָּבוֹד וְהַשְּׂרָרָה וְהָיוּ לְהֶפֶךְ:
"Toda controvérsia em nome do Céu, o seu fim é subsistir" — as pessoas daquela controvérsia subsistem e não se perdem, como na controvérsia de Hilel e Shammai, em que não se perderam nem os discípulos de Beit Shammai nem os de Beit Hilel; mas Coré e a sua facção se perderam. E ouvi outra explicação: "o seu fim" significa o propósito buscado. Na controvérsia em nome do Céu, o propósito é alcançar a verdade — e isso subsiste, como disseram "da discussão se esclarece a verdade", como se viu na controvérsia de Hilel e Shammai, em que a halachá foi fixada como Beit Hilel. Na controvérsia que não é em nome do Céu, o fim desejado é a busca do domínio e o amor de vencer — e esse fim não subsiste, como achamos na controvérsia de Coré, cujo propósito era a honra e o domínio, e acabou ao contrário do que pretendiam.
Rambam · Avot 5:17
זה כלו מבואר שאלו הענינים על צד הגמול והעונש כי מי שיחלק לא לכונת סתירת דברי חבירו אלא לרצותו לדעת האמת יתקיימו דבריו ולא יפסיקו:
Tudo isto está claro: quem disputa não com a intenção de refutar o seu companheiro, mas para convencê-lo a conhecer a verdade — as suas palavras subsistem e não cessam.
מִשְׁנָה י״חAvot 5:18
כָּל הַמְזַכֶּה אֶת הָרַבִּים, אֵין חֵטְא בָּא עַל יָדוֹ. וְכָל הַמַּחֲטִיא אֶת הָרַבִּים, אֵין מַסְפִּיקִין בְּיָדוֹ לַעֲשׂוֹת תְּשׁוּבָה. משֶׁה זָכָה וְזִכָּה אֶת הָרַבִּים, זְכוּת הָרַבִּים תָּלוּי בּוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (דברים לג) צִדְקַת ה' עָשָׂה וּמִשְׁפָּטָיו עִם יִשְׂרָאֵל. יָרָבְעָם חָטָא וְהֶחֱטִיא אֶת הָרַבִּים, חֵטְא הָרַבִּים תָּלוּי בּוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (מלכים א טו) עַל חַטֹּאות יָרָבְעָם (בֶּן נְבָט) אֲשֶׁר חָטָא וַאֲשֶׁר הֶחֱטִיא אֶת יִשְׂרָאֵל:
Todo aquele que dá mérito ao público (ha-rabim), nenhum pecado vem por sua mão; e todo aquele que faz o público pecar, não lhe dão oportunidade de fazer arrependimento (teshuvá). Moisés foi meritório e deu mérito ao público — e o mérito do público depende dele, conforme está dito (Deuteronômio 33:21): "a justiça do Eterno ele fez, e os seus juízos com Israel". Jeroboão pecou e fez o público pecar — e o pecado do público depende dele, conforme está dito (I Reis 15:30): "pelos pecados de Jeroboão ben Nevat, que pecou e que fez pecar a Israel".
Rambam · Avot 5:18
וכל מי שיישר בני אדם יגמלהו ה' יתברך כשימנעהו מן החטא וכל מי שיטעה בני אדם יענשהו ה' יתברך כשימנעהו מן התשובה וזה מבואר אין קושי בו כשתבין מה שכללנוהו בפר' השמיני:
E todo aquele que endireita as pessoas, D'us recompensa-o impedindo-o do pecado; e todo aquele que desvia as pessoas, D'us castiga-o impedindo-o do arrependimento. E isto fica claro quando entenderes o que resumimos no oitavo capítulo da Shemoná Perakim.
Bartenura · Avot 5:18
אֵין חֵטְא בָּא עַל יָדוֹ. כְּדֵי שֶׁלֹּא יְהֵא הוּא בַּגֵּיהִנֹּם וְתַלְמִידָיו בְּגַן עֵדֶן:
"Nenhum pecado vem por sua mão" — para que não fique ele no Guehinom e os seus discípulos no Gan Éden.
מִשְׁנָה י״טAvot 5:19
כָּל מִי שֶׁיֵּשׁ בְּיָדוֹ שְׁלשָׁה דְבָרִים הַלָּלוּ, מִתַּלְמִידָיו שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ. וּשְׁלשָׁה דְבָרִים אֲחֵרִים, מִתַּלְמִידָיו שֶׁל בִּלְעָם הָרָשָׁע. עַיִן טוֹבָה, וְרוּחַ נְמוּכָה, וְנֶפֶשׁ שְׁפָלָה, מִתַּלְמִידָיו שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ. עַיִן רָעָה, וְרוּחַ גְּבוֹהָה, וְנֶפֶשׁ רְחָבָה, מִתַּלְמִידָיו שֶׁל בִּלְעָם הָרָשָׁע. מַה בֵּין תַּלְמִידָיו שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ לְתַלְמִידָיו שֶׁל בִּלְעָם הָרָשָׁע. תַּלְמִידָיו שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ, אוֹכְלִין בָּעוֹלָם הַזֶּה וְנוֹחֲלִין בָּעוֹלָם הַבָּא, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ח) לְהַנְחִיל אֹהֲבַי יֵשׁ, וְאֹצְרֹתֵיהֶם אֲמַלֵּא. אֲבָל תַּלְמִידָיו שֶׁל בִּלְעָם הָרָשָׁע יוֹרְשִׁין גֵּיהִנֹּם וְיוֹרְדִין לִבְאֵר שַׁחַת, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים נה) וְאַתָּה אֱלֹהִים תּוֹרִידֵם לִבְאֵר שַׁחַת, אַנְשֵׁי דָמִים וּמִרְמָה לֹא יֶחֱצוּ יְמֵיהֶם, וַאֲנִי אֶבְטַח בָּךְ:
Todo aquele que tem em mãos estas três coisas está entre os discípulos de Abraão, nosso pai; e quem tem três outras coisas está entre os discípulos de Bilam, o ímpio. Olho bom (áyin tová), espírito humilde e alma comedida — dos discípulos de Abraão, nosso pai. Olho mau, espírito soberbo e alma ávida — dos discípulos de Bilam, o ímpio. Que diferença há entre eles? Os discípulos de Abraão comem o fruto neste mundo e herdam o Mundo Vindouro, conforme está dito (Provérbios 8:21): "para fazer herdar bens (iesh) aos que me amam, e encherei os seus tesouros". Mas os discípulos de Bilam herdam o Guehinom e descem ao poço da perdição, conforme está dito (Salmos 55:24): "e Tu, ó D'us, fá-los-ás descer ao poço da perdição; homens de sangue e de engano não chegarão a metade dos seus dias; mas eu confiarei em Ti".
Rambam · Avot 5:19
עין טובה כבר בארנו פעמים רבות שענין עין טובה היא ההסתפקות ונפש שפלה היא הזהירות ורוח נמוכה היא הענוה יתירה כמו שהתבאר בפרק שלפני זה והשלש שכנגדן הוא החריצות לקנות הממון והוא עין רעה ורוב התאוה והיא נפש רחבה והגאוה והיא רוח גבוהה
"Olho bom" — já explicámos muitas vezes que o sentido de "olho bom" é a contentação (histapkut); a "alma comedida" é a cautela no apetite; e o "espírito humilde" é a grande humildade, como se esclareceu no capítulo anterior da Shemoná Perakim. E as três qualidades que se lhes opõem são: a avidez por adquirir dinheiro, que é o "olho mau"; o excesso de desejo, que é a "alma ávida"; e a soberba, que é o "espírito soberbo".
Bartenura · Avot 5:19
מִתַּלְמִידָיו שֶׁל אַבְרָהָם אָבִינוּ. לָמֵד מִמֶּנּוּ וְהוֹלֵךְ בִּדְרָכָיו:
"Dos discípulos de Abraão, nosso pai" — aprende dele e anda nos seus caminhos.
מִשְׁנָה כ׳Avot 5:20
יְהוּדָה בֶן תֵּימָא אוֹמֵר, הֱוֵי עַז כַּנָּמֵר, וְקַל כַּנֶּשֶׁר, וְרָץ כַּצְּבִי, וְגִבּוֹר כָּאֲרִי, לַעֲשׂוֹת רְצוֹן אָבִיךָ שֶׁבַּשָּׁמָיִם. הוּא הָיָה אוֹמֵר, עַז פָּנִים לְגֵיהִנֹּם, וּבֹשֶׁת פָּנִים לְגַן עֵדֶן. יְהִי רָצוֹן מִלְּפָנֶיךָ יְיָ אֱלֹהֵינוּ שֶׁתִּבְנֶה עִירְךָ בִּמְהֵרָה בְיָמֵינוּ וְתֵן חֶלְקֵנוּ בְתוֹרָתֶךָ:
Iehudá ben Teimá diz: sê ousado como o leopardo, leve como a águia, veloz como a corça e forte como o leão, para fazer a vontade do teu Pai que está nos céus. Ele costumava dizer: o atrevido (az panim) vai para o Guehinom, e o de rosto pudico (bóshet panim) para o Gan Éden. Seja Tua vontade, ó Eterno, nosso D'us, que reconstruas a Tua cidade em breve, nos nossos dias, e dá-nos a nossa porção na Tua Torá.
Rambam · Avot 5:20
אע"פ שאמר עז פנים לגיהנם צוה בעזות בתוכחת המורים וכיוצא בה וכאילו אמר השתמש בקצת הפחיתיות במקומן ברצון הש"י ובאמיתתו כמאמר הנביא ועם עקש תתפל אלא בתנאי שתהיה כונתך האמת והוא אמרו לעשות רצון אביך שבשמים ומן הטובות שחנן הש"י לזאת האומה שיש להם בושת פנים וכן אמרו שמופתי זרע אברהם שהם ביישנים ורחמנים וגומלי חסדים אמר ובעבור תהיה יראתו על פניכם לבלתי תחטאו. וכאשר סופר זה מעלות הבושת בקש ואמר ה' אלהינו כאשר חננתנו זאת המעלה כן תחננו להבנות עירך במהרה בימינו:
Ainda que tenha dito "o atrevido vai para o Guehinom", ordenou a ousadia na repreensão dos que ensinam erradamente — como se dissesse: usa de um pouco dos vícios no seu devido lugar, segundo a vontade de D'us e a Sua verdade, como no dito do profeta "e com o perverso te mostrarás astuto" (Salmos 18:27) —, mas com a condição de que a tua intenção seja a verdade, que é o que disse "para fazer a vontade do teu Pai que está nos céus". E está entre as boas dádivas com que D'us agraciou esta nação o terem rosto pudico; e assim disseram que um dos sinais da descendência de Abraão é serem pudicos, misericordiosos e benfeitores. Disse a Escritura "e para que o Seu temor esteja sobre os vossos rostos, para que não pequeis"; e ao contar isso entre as virtudes do pudor, Iehudá ben Teimá pediu: "ó Eterno, nosso D'us, assim como nos agraciaste esta virtude, assim nos agracies que se reconstrua a Tua cidade em breve, nos nossos dias".
מִשְׁנָה כ״אAvot 5:21
הוּא הָיָה אוֹמֵר, בֶּן חָמֵשׁ שָׁנִים לַמִּקְרָא, בֶּן עֶשֶׂר לַמִּשְׁנָה, בֶּן שְׁלשׁ עֶשְׂרֵה לַמִּצְוֹת, בֶּן חֲמֵשׁ עֶשְׂרֵה לַתַּלְמוּד, בֶּן שְׁמֹנֶה עֶשְׂרֵה לַחֻפָּה, בֶּן עֶשְׂרִים לִרְדֹּף, בֶּן שְׁלשִׁים לַכֹּחַ, בֶּן אַרְבָּעִים לַבִּינָה, בֶּן חֲמִשִּׁים לָעֵצָה, בֶּן שִׁשִּׁים לַזִּקְנָה, בֶּן שִׁבְעִים לַשֵּׂיבָה, בֶּן שְׁמֹנִים לַגְּבוּרָה, בֶּן תִּשְׁעִים לָשׁוּחַ, בֶּן מֵאָה כְּאִלּוּ מֵת וְעָבַר וּבָטֵל מִן הָעוֹלָם:
Ele costumava dizer: aos cinco anos, para a Escritura (Mikrá); aos dez, para a Mishná; aos treze, para os mandamentos; aos quinze, para o Talmud; aos dezoito, para o tálamo — o casamento; aos vinte, para perseguir o sustento; aos trinta, para a força; aos quarenta, para o entendimento; aos cinquenta, para o conselho; aos sessenta, para a velhice; aos setenta, para as cãs; aos oitenta, para a força extraordinária; aos noventa, para curvar-se; aos cem — como que morto, passado e abolido do mundo.
Bartenura · Avot 5:21
בֶּן חָמֵשׁ שָׁנִים לַמִּקְרָא. מֵעָרְלָה יָלְפִינַן, דִּכְתִיב (ויקרא יט) שָׁלֹשׁ שָׁנִים יִהְיֶה לָכֶם עֲרֵלִים וְגוֹ' וּבַשָּׁנָה הָרְבִיעִית יִהְיֶה כָּל פִּרְיוֹ קֹדֶשׁ הִלּוּלִים, שֶׁאָבִיו מְלַמְּדוֹ צוּרַת הָאוֹתִיּוֹת וְהֶכֵּר הַנְּקֻדּוֹת. וּבַשָּׁנָה הַחֲמִישִׁית תֹּאכְלוּ אֶת פִּרְיוֹ לְהוֹסִיף לָכֶם תְּבוּאָתוֹ, מִכָּאן וְאֵילָךְ סְפֵי לֵיהּ כְּתוֹרָא:
"Aos cinco anos, para a Escritura" — aprendemo-lo por analogia da orlá, conforme está escrito (Levítico 19:23-25): "três anos vos serão os frutos proibidos (orelim)... e no quarto ano todo o seu fruto será santo, motivo de louvores" — então o pai lhe ensina a forma das letras e o reconhecimento das vogais; "e no quinto ano comereis o seu fruto, para que vos aumente a sua colheita" — daí em diante, alimenta-o com a Torá como ao boi que se aguilhoa para o trabalho.
Rabbeinu Yoná · Avot 5:21
הוא היה אומר וכו' בן צ' לשוח. לשון שיח ומערה כלומר ראוי הוא לקבורה. וי"מ מלשון שיח שאין לו לעסוק אלא בדברי תורה כי קרבו ימיו למות:
"Aos noventa, para curvar-se (la-shúach)" — da expressão "cova" e "sepultura" (shíach), quer dizer, já é digno de sepultura. E há quem explique la-shúach da expressão "meditar" (síach): que a essa idade só lhe cabe ocupar-se das palavras da Torá, pois os seus dias se aproximam da morte.
מִשְׁנָה כ״בAvot 5:22
בֶּן בַּג בַּג אוֹמֵר, הֲפֹךְ בָּהּ וַהֲפֹךְ בָּהּ, דְּכֹלָּא בָהּ. וּבָהּ תֶּחֱזֵי, וְסִיב וּבְלֵה בָהּ, וּמִנַּהּ לֹא תָזוּעַ, שֶׁאֵין לְךָ מִדָּה טוֹבָה הֵימֶנָּה:
Ben Bag-Bag diz: vira-a e revira-a, pois tudo está nela; nela contempla, envelhece e gasta-te nela, e dela não te movas — pois não tens medida melhor do que ela.
Rambam · Avot 5:22
אמרו על התורה שיהפוך בה ויהגה בה מפני שהכל בה: ואמר ובה תחזי ר"ל האמת פירש ותראה האמת בעין השכל כתרגום וירא וחזא: ואח"כ אמר וסיב ובלה בה כלומר התעסק בה עד עת הזקנה גם אז לא תסור ממנה לזולתה:
Disse sobre a Torá que se a vire e nela medite, pois tudo está nela. E disse "uvah techezê" — quer dizer, a verdade: verás a verdade com o olho do intelecto, conforme o Targum traduz "viu" por "chazá". E depois disse "envelhece e gasta-te nela" — ocupa-te dela até à velhice; também então não te afastes dela para buscar outra coisa.
Bartenura · Avot 5:22
הֲפֹךְ בָּהּ וַהֲפֹךְ בָּהּ. בַּתּוֹרָה:
"Vira-a e revira-a" — à Torá.
מִשְׁנָה כ״גAvot 5:23
בֶּן הֵא הֵא אוֹמֵר, לְפוּם צַעֲרָא אַגְרָא:
Ben Hei-Hei diz: conforme o esforço, a recompensa.
Rambam · Avot 5:23
ואמר בן הא הא לפי מה שתצטער בתורה יהיה שכרך ואמרו שלא יתקיים מן החכמה אלא מה שתלמוד בטורח עמל ויראה מן המלמד אבל קריאת התענוג והמנוחה אין קיום לה ולא תועלת בה ואמרו בפירוש מאמרו אף חכמתי עמדה לי חכמה שלמדתי באף עמדה לי ומפני זה צוה להטיל אימה על התלמידים ואמרו זרוק מורא בתלמידים:
Disse Ben Hei-Hei: conforme te esforçares e penares na Torá, assim será a tua recompensa. E disseram que da sabedoria só perdura aquilo que se aprende com fadiga, labor e temor do mestre; mas a leitura feita no prazer e no descanso não tem permanência nem proveito. E disseram, na explicação do versículo "também a minha sabedoria permaneceu comigo" (Eclesiastes 2:9): a sabedoria que aprendi com aflição (af) permaneceu comigo; e por isso ordenaram "lança temor sobre os discípulos".
Rabbeinu Yoná · Avot 5:23
בן בג בג אומר וכו'. לפי שלמעלה הרבה להזהיר על לימוד התורה וגם עד זקנה ושיבה ואפילו שיצטער הרבה והיא מתשת כחו של אדם מינה לא יזוז. בא בן הא הא לנחם את האדם ולדבר על לבו כי לא יחוש על רוב צערו שיצטער בו כי לפום צערא אגרא:
"Ben Hei-Hei diz..." — visto que acima muito se exortou ao estudo da Torá, mesmo até à velhice e às cãs, e mesmo que a pessoa muito padeça e a Torá lhe debilite as forças — veio Ben Hei-Hei consolar o homem e falar-lhe ao coração: que não se preocupe com a muita aflição, pois "conforme o esforço, a recompensa".
Nota — o caráter, o amor e a controvérsia Esta metade fecha o capítulo dos "quatro tipos" com três joias éticas. O amor que não depende de nada (5:16) é o mesmo "servir por amor" (lishmá) que o Rambam expõe na Introdução ao Perek Chelek: o que se prende a uma vantagem morre com ela; o que se prende ao próprio bem dura para sempre — como Jônatas, que amou Davi mesmo sabendo que perderia o trono. A controvérsia em nome do Céu (5:17) ensina que o desacordo honesto é fértil: "da discussão se esclarece a verdade". E o contraste entre os discípulos de Abraão e os de Bilam (5:19) reduz toda a ética a três pares — olho bom × olho mau, humildade × soberba, contentação × cobiça —, que o Rambam reconduz à doutrina do meio-termo (Shemoná Perakim).
עִיּוּן · sobre o trecho
As últimas mishnayot do capítulo passam dos números para os tipos morais: quem dá e quer que outros deem, quem só absorve ou só filtra, quem ama por interesse ou sem ele. O critério é sempre o mesmo — a intenção e o caráter, não o resultado externo.
O capítulo culmina em três ditos sobre a Torá e a vida inteira: o ousado como o leopardo a serviço do Céu (5:20), as idades do homem (5:21) e o "vira-a e revira-a, pois tudo está nela" (5:22), selado por Ben Hei-Hei: "conforme o esforço, a recompensa" (5:23). Não há sabedoria sem fadiga — e é justamente a fadiga que a torna duradoura.
פֶּרֶק שִׁשִּׁי — קִנְיַן תּוֹרָה
Capítulo VI — Kinyan Torá
מִשְׁנָה א׳Avot 6:1
שָׁנוּ חֲכָמִים בִּלְשׁוֹן הַמִּשְׁנָה, בָּרוּךְ שֶׁבָּחַר בָּהֶם וּבְמִשְׁנָתָם: רַבִּי מֵאִיר אוֹמֵר כָּל הָעוֹסֵק בַּתּוֹרָה לִשְׁמָהּ, זוֹכֶה לִדְבָרִים הַרְבֵּה. וְלֹא עוֹד אֶלָּא שֶׁכָּל הָעוֹלָם כֻּלּוֹ כְדַי הוּא לוֹ. נִקְרָא רֵעַ, אָהוּב, אוֹהֵב אֶת הַמָּקוֹם, אוֹהֵב אֶת הַבְּרִיּוֹת, מְשַׂמֵּחַ אֶת הַמָּקוֹם, מְשַׂמֵּחַ אֶת הַבְּרִיּוֹת. וּמַלְבַּשְׁתּוֹ עֲנָוָה וְיִרְאָה, וּמַכְשַׁרְתּוֹ לִהְיוֹת צַדִּיק וְחָסִיד וְיָשָׁר וְנֶאֱמָן, וּמְרַחַקְתּוֹ מִן הַחֵטְא, וּמְקָרַבְתּוֹ לִידֵי זְכוּת, וְנֶהֱנִין מִמֶּנּוּ עֵצָה וְתוּשִׁיָּה בִּינָה וּגְבוּרָה, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ח) לִי עֵצָה וְתוּשִׁיָּה אֲנִי בִינָה לִי גְבוּרָה. וְנוֹתֶנֶת לוֹ מַלְכוּת וּמֶמְשָׁלָה וְחִקּוּר דִּין, וּמְגַלִּין לוֹ רָזֵי תוֹרָה, וְנַעֲשֶׂה כְמַעְיָן הַמִּתְגַּבֵּר וּכְנָהָר שֶׁאֵינוֹ פוֹסֵק, וֶהֱוֵי צָנוּעַ וְאֶרֶךְ רוּחַ, וּמוֹחֵל עַל עֶלְבּוֹנוֹ, וּמְגַדַּלְתּוֹ וּמְרוֹמַמְתּוֹ עַל כָּל הַמַּעֲשִׂים:
Os sábios ensinaram na linguagem da Mishná — bendito seja Aquele que os escolheu, a eles e ao seu ensino: Rabi Meir diz: todo aquele que se ocupa da Torá por ela mesma (lishmá) merece muitas coisas; e, mais ainda, todo o mundo inteiro é digno de existir por ele. É chamado amigo (réa), amado; ama o Onipresente (ha-Makom), ama as criaturas; alegra o Onipresente, alegra as criaturas. A Torá reveste-o de humildade e temor, e habilita-o a ser justo, piedoso, reto e fiel; afasta-o do pecado e aproxima-o do mérito; e dele se beneficiam conselho e prudência (tushiá), entendimento e força, conforme está dito (Provérbios 8:14): "meu é o conselho e a prudência; eu sou o entendimento, minha é a força". E a Torá dá-lhe realeza, domínio e capacidade de perscrutar o juízo; revelam-se-lhe os segredos da Torá; torna-se como uma fonte que jorra e como um rio que não cessa; e é discreto e paciente (érech rúach), e perdoa a afronta que sofre; e a Torá engrandece-o e exalta-o acima de todas as obras.
Rashi · Avot 6:1
שָׁנוּ חֲכָמִים בִּלְשׁוֹן הַמִּשְׁנָה. כְּלוֹמַר בְּרַיְתָא הִיא וּבִלְשׁוֹן הַמִּשְׁנָה הִיא שְׁנוּיָה, אֲבָל אֵינָהּ מִשְׁנָה. וּמַה שָּׁנוּ, רַבִּי מֵאִיר אוֹמֵר וְכוּ'. וּלְפִי שֶׁעַד עַכְשָׁיו כָּל הַפְּרָקִים מִשְׁנָה, לְפִיכָךְ הֻצְרַךְ לְהוֹדִיעַ שֶׁמִּכָּאן וְאֵילָךְ בְּרַיְתָא הִיא. וּמִתּוֹךְ שֶׁהַלָּלוּ דִּבְרֵי הַגָּדָה הֵן וּמְסַפְּרוֹת בְּעֵסֶק תַּלְמוּד תּוֹרָה נָהֲגוּ לְאָמְרָן בְּבֵית הַכְּנֶסֶת עִם שְׁאָר פְּרָקִים הַלָּלוּ שֶׁל מַסֶּכֶת אָבוֹת:
"Os sábios ensinaram na linguagem da Mishná" — este capítulo é uma baraita, ensino tanaítico de fora da Mishná, formulado na linguagem da Mishná, mas não é Mishná. E o que ensinaram? "Rabi Meir diz" etc. E, porque até aqui todos os capítulos eram Mishná, foi preciso avisar que daqui em diante é baraita. E, visto que estes ensinos são palavras de agadá e narram a respeito da ocupação com o estudo da Torá, costumou-se recitá-los na sinagoga junto com os demais capítulos desta Massechet Avot.
Rashi · Avot 6:1
וּמְגַלִּין לוֹ רָזֵי תוֹרָה. מִן הַשָּׁמַיִם. הֲכִי גָרְסִינַן וֶהֱוֵי צָנוּעַ וְאֶרֶךְ רוּחַ, הֱוֵי צָנוּעַ וְאֶרֶךְ אַפַּיִם, מִתּוֹךְ עֵסֶק הַתּוֹרָה יְהֵא קָשֶׁה לִכְעֹס, דְּכָל הַכּוֹעֵס אֲפִלּוּ תּוֹרָתוֹ כְּמֹשֶׁה רַבֵּנוּ עָלָיו הַשָּׁלוֹם מִשְׁתַּכַּחַת הֵימֶנּוּ:
"E revelam-se-lhe os segredos da Torá" — do Céu. Assim lemos: "e ele é discreto e paciente" — discreto e longânimo (érech apaim): da própria ocupação com a Torá aprende a custar a irar-se, pois todo aquele que se ira — ainda que a sua Torá seja grande como a de Moisés, nosso mestre, sobre ele esteja a paz — ela se lhe esquece.
מִשְׁנָה ב׳Avot 6:2
אָמַר רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ בֶּן לֵוִי, בְּכָל יוֹם וָיוֹם בַּת קוֹל יוֹצֵאת מֵהַר חוֹרֵב וּמַכְרֶזֶת וְאוֹמֶרֶת, אוֹי לָהֶם לַבְּרִיּוֹת מֵעֶלְבּוֹנָהּ שֶׁל תּוֹרָה. שֶׁכָּל מִי שֶׁאֵינוֹ עוֹסֵק בַּתּוֹרָה נִקְרָא נָזוּף, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי יא) נֶזֶם זָהָב בְּאַף חֲזִיר אִשָּׁה יָפָה וְסָרַת טָעַם. וְאוֹמֵר (שמות לב) וְהַלֻּחֹת מַעֲשֵׂה אֱלֹהִים הֵמָּה וְהַמִּכְתָּב מִכְתַּב אֱלֹהִים הוּא חָרוּת עַל הַלֻּחֹת, אַל תִּקְרָא חָרוּת אֶלָּא חֵרוּת, שֶׁאֵין לְךָ בֶן חוֹרִין אֶלָּא מִי שֶׁעוֹסֵק בְּתַלְמוּד תּוֹרָה. וְכָל מִי שֶׁעוֹסֵק בְּתַלְמוּד תּוֹרָה הֲרֵי זֶה מִתְעַלֶּה, שֶׁנֶּאֱמַר (במדבר כא) וּמִמַּתָּנָה נַחֲלִיאֵל וּמִנַּחֲלִיאֵל בָּמוֹת:
Disse Rabi Iehoshúa ben Levi: a cada dia uma voz celeste (bat kol) sai do monte Horeb e proclama, dizendo: "ai das criaturas, pela afronta à Torá!". Pois todo aquele que não se ocupa da Torá é chamado "repreendido" (nazuf), conforme está dito (Provérbios 11:22): "como anel de ouro no focinho de um porco é a mulher formosa e sem discernimento". E diz a Escritura (Êxodo 32:16): "e as Tábuas eram obra de D'us, e a escrita era escrita de D'us, gravada (charut) sobre as Tábuas" — não leias 'charut' (gravada), mas 'cherut' (liberdade), pois não tens homem livre senão aquele que se ocupa do estudo da Torá. E todo aquele que se ocupa do estudo da Torá, eis que se eleva, conforme está dito (Números 21:19): "e de Mataná foi a Nahaliel, e de Nahaliel a Bamot".
Rashi · Avot 6:2
מֵעֶלְבּוֹנָהּ שֶׁל תּוֹרָה. מֵעֶלְבּוֹן שֶׁעוֹלְבִין אֶת הַתּוֹרָה שֶׁהִיא עֲלוּבָה עַל שֶׁאֵין לָהּ עוֹסְקִין:
"Pela afronta da Torá" — pela afronta com que as criaturas afrontam a Torá, que está envergonhada (aluvá) por não ter quem dela se ocupe.
Rashi · Avot 6:2
שֶׁאֵין לְךָ בֶן חוֹרִין. לְפִי שֶׁבְּנֵי אָדָם מְכַבְּדִין וּמְשַׁמְּשִׁין לְפָנָיו, וּמִי שֶׁאֵינוֹ עוֹסֵק בָּהּ מִתְרַחֲקִין מִמֶּנּוּ, אַלְמָא כִּמְנֻדֶּה הוּא:
"Não tens homem livre senão..." — porque as pessoas honram e servem quem se ocupa da Torá; e de quem dela não se ocupa elas se afastam — logo, este é como um repreendido.
מִשְׁנָה ג׳Avot 6:3
הַלּוֹמֵד מֵחֲבֵרוֹ פֶּרֶק אֶחָד אוֹ הֲלָכָה אַחַת אוֹ פָסוּק אֶחָד אוֹ דִבּוּר אֶחָד אוֹ אֲפִלּוּ אוֹת אַחַת, צָרִיךְ לִנְהוֹג בּוֹ כָבוֹד, שֶׁכֵּן מָצִינוּ בְדָוִד מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל, שֶׁלֹּא לָמַד מֵאֲחִיתֹפֶל אֶלָּא שְׁנֵי דְבָרִים בִּלְבָד, קְרָאוֹ רַבּוֹ אַלּוּפוֹ וּמְיֻדָּעוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים נה) וְאַתָּה אֱנוֹשׁ כְּעֶרְכִּי אַלּוּפִי וּמְיֻדָּעִי. וַהֲלֹא דְבָרִים קַל וָחֹמֶר, וּמַה דָּוִד מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל, שֶׁלֹּא לָמַד מֵאֲחִיתֹפֶל אֶלָּא שְׁנֵי דְבָרִים בִּלְבַד קְרָאוֹ רַבּוֹ אַלּוּפוֹ וּמְיֻדָּעוֹ, הַלּוֹמֵד מֵחֲבֵרוֹ פֶּרֶק אֶחָד אוֹ הֲלָכָה אַחַת אוֹ פָסוּק אֶחָד אוֹ דִבּוּר אֶחָד אוֹ אֲפִלּוּ אוֹת אַחַת, עַל אַחַת כַּמָּה וְכַמָּה שֶׁצָּרִיךְ לִנְהוֹג בּוֹ כָבוֹד. וְאֵין כָּבוֹד אֶלָּא תוֹרָה, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ג) כָּבוֹד חֲכָמִים יִנְחָלוּ, (משלי כח) וּתְמִימִים יִנְחֲלוּ טוֹב, וְאֵין טוֹב אֶלָּא תוֹרָה, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ד) כִּי לֶקַח טוֹב נָתַתִּי לָכֶם תּוֹרָתִי אַל תַּעֲזֹבוּ:
Aquele que aprende do seu companheiro um único capítulo, ou uma única halachá, ou um único versículo, ou uma única expressão, ou até uma única letra — deve tratá-lo com honra. Pois assim achamos em Davi, rei de Israel, que não aprendeu de Achitofel senão duas coisas apenas, e ainda assim chamou-o seu mestre, seu guia e seu conhecido, conforme está dito (Salmos 55:14): "e tu, homem da minha conta, meu guia e meu conhecido". Há aqui um argumento a fortiori (kal vachómer): se Davi, rei de Israel, que não aprendeu de Achitofel senão duas coisas apenas, chamou-o seu mestre, seu guia e seu conhecido — aquele que aprende do seu companheiro um capítulo, uma halachá, um versículo, uma expressão, ou até uma única letra, quanto mais deve tratá-lo com honra! E não há honra (kavod) senão a Torá, conforme está dito (Provérbios 3:35): "os sábios herdarão honra", e (Provérbios 28:10) "os íntegros herdarão o bem" — e não há bem senão a Torá, conforme está dito (Provérbios 4:2): "pois boa doutrina vos dei; não abandoneis a minha Torá".
Rashi · Avot 6:3
וּמַה דָּוִד. שֶׁהָיָה מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל עֲשָׂאוֹ לַאֲחִיתֹפֶל שֶׁהָיָה רָשָׁע וְלֹא הָיָה רָאוּי לְכָךְ רַב וְאַלּוּף בִּשְׁבִיל שְׁנֵי דְּבָרִים, אָדָם הֶדְיוֹט הַלָּמֵד מֵחֲבֵרוֹ שֶׁאֵינוֹ רָשָׁע עַל אַחַת כַּמָּה וְכַמָּה:
"E se Davi" — que era rei de Israel, fez de Achitofel — que era ímpio e não era digno disso — seu mestre e guia por apenas duas coisas, então uma pessoa comum que aprende do seu companheiro, que não é ímpio — quanto mais deve honrá-lo!
Rashi · Avot 6:3
וְאֵין כָּבוֹד אֶלָּא תוֹרָה. כְּלוֹמַר אֶלָּא לַתּוֹרָה, וְלָאו אַצָּרִיךְ לִנְהֹג בּוֹ קָאֵי, וְהָכִי קָאָמַר, אֵין כָּבוֹד בָּא לוֹ לָאָדָם אֶלָּא עַל עִסְקֵי תּוֹרָה:
"E não há honra senão a Torá" — senão para a Torá; e isto não se refere à obrigação de tratar o mestre com honra, mas assim diz o texto: não vem honra à pessoa senão por causa da ocupação com a Torá.
מִשְׁנָה ד׳Avot 6:4
כַּךְ הִיא דַּרְכָּהּ שֶׁל תּוֹרָה, פַּת בְּמֶלַח תֹּאכַל, וּמַיִם בִּמְשׂוּרָה תִשְׁתֶּה, וְעַל הָאָרֶץ תִּישַׁן, וְחַיֵּי צַעַר תִּחְיֶה, וּבַתּוֹרָה אַתָּה עָמֵל, אִם אַתָּה עֹשֶׂה כֵן, (תהלים קכח) אַשְׁרֶיךָ וְטוֹב לָךְ. אַשְׁרֶיךָ בָּעוֹלָם הַזֶּה וְטוֹב לָךְ לָעוֹלָם הַבָּא:
Assim é o caminho da Torá: pão com sal comerás, água por medida escassa beberás, sobre a terra dormirás, vida de privação viverás, e na Torá te afadigarás. Se assim fizeres, (Salmos 128:2) "feliz serás tu, e bem haverá para ti" — feliz serás tu neste mundo, e bem haverá para ti no Mundo Vindouro.
Rashi · Avot 6:4
פַּת בְּמֶלַח תֹּאכַל. לֹא עַל הֶעָשִׁיר הוּא אוֹמֵר שֶׁיַּעֲמֹד בְּחַיֵּי צַעַר כְּדֵי לִלְמֹד תּוֹרָה, אֶלָּא הָכִי קָאָמַר, אֲפִלּוּ אֵין לָאָדָם אֶלָּא פַּת בְּמֶלַח וְכוּ' וְאֵין לוֹ כַּר וְכֶסֶת לִישֹׁן אֶלָּא עַל הָאָרֶץ, אַל יִמָּנַע מִלַּעֲסֹק בָּהּ, דְּסוֹפוֹ לִלְמֹד אוֹתָהּ מֵעֹשֶׁר:
"Pão com sal comerás" — não é do rico que a baraita fala, dizendo que se sujeite a uma vida de privação para estudar Torá; antes, assim diz: ainda que a pessoa não tenha senão pão com sal para comer, e não tenha almofada nem travesseiro para dormir senão sobre o chão — não se abstenha de se ocupar dela, pois o seu fim será estudá-la também na abundância.
Machzor Vitry · Avot 6:4
פת במלח תאכל. שאם אין לו לאדם אלא פת חריבה שיטבול במלח. אע"פ כן אל ימנע עצמו מלעסוק בתורה. ואם הוא עשיר כל שכן שיעסוק בתורה. וטוב לו.
"Pão com sal comerás" — se a pessoa não tem senão pão seco para molhar no sal, mesmo assim não se abstenha de se ocupar da Torá; e, se é rico, tanto mais que se ocupe dela — e bem haverá para ele.
מִשְׁנָה ה׳Avot 6:5
אַל תְּבַקֵּשׁ גְּדֻלָּה לְעַצְמְךָ, וְאַל תַּחְמֹד כָּבוֹד, יוֹתֵר מִלִּמּוּדְךָ עֲשֵׂה, וְאַל תִּתְאַוֶּה לְשֻׁלְחָנָם שֶׁל מְלָכִים, שֶׁשֻּׁלְחָנְךָ גָדוֹל מִשֻּׁלְחָנָם, וְכִתְרְךָ גָדוֹל מִכִּתְרָם, וְנֶאֱמָן הוּא בַּעַל מְלַאכְתְּךָ שֶׁיְּשַׁלֵּם לְךָ שְׂכַר פְּעֻלָּתֶךָ:
Não busques grandeza para ti mesmo, e não cobices honra; faze mais do que aprendeste; e não cobices a mesa dos reis, pois a tua mesa é maior que a mesa deles, e a tua coroa é maior que a coroa deles; e fiel é o Patrão do teu trabalho, que te pagará a recompensa da tua obra.
Rashi · Avot 6:5
וְאַל תַּחְמֹד כָּבוֹד. לְהִתְכַּבֵּד בְּתוֹרָתְךָ, שֶׁמִּתּוֹךְ כָּךְ אַתָּה נִרְאֶה כְּמִי שֶׁעוֹשֶׂה שֶׁלֹּא לִשְׁמָהּ:
"E não cobices honra" — para te honrares com a tua Torá, pois, com isso, pareces como quem a faz não por ela mesma (shelô lishmá).
Rashi · Avot 6:5
שֶׁשֻּׁלְחָנְךָ גָדוֹל מִשֻּׁלְחָנָם. הוּא שָׂכָר שֶׁתְּקַבֵּל עַל לִמּוּדָהּ שֶׁל תּוֹרָה. נֻסָּח אַחֵר, יוֹתֵר מִלִּמּוּדְךָ, יוֹתֵר מִמַּה שֶּׁלָּמַדְתָּ עֲשֵׂה מַעֲשִׂים טוֹבִים וְקַיֵּם מִצְוֹת, כִּדְאָמְרִינַן (לְעֵיל פ"ג מ"ט) כָּל שֶׁמַּעֲשָׂיו מְרֻבִּין מֵחָכְמָתוֹ חָכְמָתוֹ מִתְקַיֶּמֶת:
"Pois a tua mesa é maior que a mesa deles" — é a recompensa que receberás pelo estudo da Torá. Outra versão de "faze mais do que aprendeste": mais do que aprendeste, faze boas obras e cumpre mandamentos, conforme dissemos no capítulo 3: "todo aquele cujas obras são mais numerosas que a sua sabedoria, a sua sabedoria perdura".
מִשְׁנָה ו׳Avot 6:6
גְּדוֹלָה תוֹרָה יוֹתֵר מִן הַכְּהֻנָּה וּמִן הַמַּלְכוּת, שֶׁהַמַּלְכוּת נִקְנֵית בִּשְׁלֹשִׁים מַעֲלוֹת, וְהַכְּהֻנָּה בְּעֶשְׂרִים וְאַרְבַּע, וְהַתּוֹרָה נִקְנֵית בְּאַרְבָּעִים וּשְׁמֹנָה דְבָרִים. וְאֵלוּ הֵן, בְּתַלְמוּד, בִּשְׁמִיעַת הָאֹזֶן, בַּעֲרִיכַת שְׂפָתַיִם, בְּבִינַת הַלֵּב, בְּשִׂכְלוּת הַלֵּב, בְּאֵימָה, בְּיִרְאָה, בַּעֲנָוָה, בְּשִׂמְחָה, בְּטָהֳרָה, בְּשִׁמּוּשׁ חֲכָמִים, בְּדִקְדּוּק חֲבֵרִים, וּבְפִלְפּוּל הַתַּלְמִידִים, בְּיִשּׁוּב, בַּמִּקְרָא, בַּמִּשְׁנָה, בְּמִעוּט סְחוֹרָה, בְּמִעוּט דֶּרֶךְ אֶרֶץ, בְּמִעוּט תַּעֲנוּג, בְּמִעוּט שֵׁינָה, בְּמִעוּט שִׂיחָה, בְּמִעוּט שְׂחוֹק, בְּאֶרֶךְ אַפַּיִם, בְּלֵב טוֹב, בֶּאֱמוּנַת חֲכָמִים, וּבְקַבָּלַת הַיִּסּוּרִין, הַמַּכִּיר אֶת מְקוֹמוֹ, וְהַשָּׂמֵחַ בְּחֶלְקוֹ, וְהָעוֹשֶׂה סְיָג לִדְבָרָיו, וְאֵינוֹ מַחֲזִיק טוֹבָה לְעַצְמוֹ, אָהוּב, אוֹהֵב אֶת הַמָּקוֹם, אוֹהֵב אֶת הַבְּרִיּוֹת, אוֹהֵב אֶת הַצְּדָקוֹת, אוֹהֵב אֶת הַמֵּישָׁרִים, אוֹהֵב אֶת הַתּוֹכָחוֹת, מִתְרַחֵק מִן הַכָּבוֹד, וְלֹא מֵגִיס לִבּוֹ בְתַלְמוּדוֹ, וְאֵינוֹ שָׂמֵחַ בְּהוֹרָאָה, נוֹשֵׂא בְעֹל עִם חֲבֵרוֹ, מַכְרִיעוֹ לְכַף זְכוּת, מַעֲמִידוֹ עַל הָאֱמֶת, וּמַעֲמִידוֹ עַל הַשָּׁלוֹם, מִתְיַשֵּׁב לִבּוֹ בְתַלְמוּדוֹ, שׁוֹאֵל וּמֵשִׁיב, שׁוֹמֵעַ וּמוֹסִיף, הַלּוֹמֵד עַל מְנָת לְלַמֵּד וְהַלּוֹמֵד עַל מְנָת לַעֲשׂוֹת, הַמַּחְכִּים אֶת רַבּוֹ, וְהַמְכַוֵּן אֶת שְׁמוּעָתוֹ, וְהָאוֹמֵר דָּבָר בְּשֵׁם אוֹמְרוֹ, הָא לָמַדְתָּ שֶׁכָּל הָאוֹמֵר דָּבָר בְּשֵׁם אוֹמְרוֹ מֵבִיא גְאֻלָּה לָעוֹלָם, שֶׁנֶּאֱמַר (אסתר ב) וַתֹּאמֶר אֶסְתֵּר לַמֶּלֶךְ בְּשֵׁם מָרְדֳּכָי:
Maior é a Torá do que o sacerdócio e do que a realeza, pois a realeza adquire-se com trinta qualidades, o sacerdócio com vinte e quatro, e a Torá adquire-se com quarenta e oito coisas. E são elas: o estudo (talmud), a audição do ouvido, a articulação dos lábios, o entendimento do coração, o discernimento do coração, o pavor, o temor, a humildade, a alegria, a pureza, o servir os sábios, o apurar as questões com os companheiros, a argumentação aguçada dos discípulos, a serenidade, o estudo da Escritura, o estudo da Mishná, a parcimônia no comércio, a parcimônia nos afazeres mundanos, a parcimônia no prazer, a parcimônia no sono, a parcimônia na conversa, a parcimônia no riso, a paciência, o bom coração, a fé nos sábios, a aceitação dos sofrimentos; saber reconhecer o seu lugar, alegrar-se com a sua porção, fazer uma cerca às suas palavras, e não se vangloriar; ser amado, amar o Onipresente, amar as criaturas, amar as obras de caridade, amar as coisas retas, amar as repreensões; afastar-se da honra, não se ensoberbecer com o seu estudo, não se alegrar precipitadamente em proferir decisões haláchicas, carregar o jugo com o seu companheiro, julgá-lo com favor (kaf zechut), firmá-lo na verdade e firmá-lo na paz; assentar o seu coração no seu estudo; perguntar e responder, ouvir e acrescentar; aprender para ensinar e aprender para fazer; tornar mais sábio o seu mestre, precisar bem aquilo que ouviu, e dizer uma coisa em nome de quem a disse. Daqui aprendeste que todo aquele que diz uma coisa em nome de quem a disse traz redenção ao mundo, conforme está dito (Ester 2:22): "e disse Ester ao rei em nome de Mordechai".
Rashi · Avot 6:6
בְּשִׂמְחָה. לְפִי שֶׁאֵין הַשְּׁכִינָה שׁוֹרָה מִתּוֹךְ צַעַר אֶלָּא מִתּוֹךְ שִׂמְחָה:
"Com a alegria" — porque a Presença Divina (Shechiná) não repousa sobre ninguém a partir da tristeza, mas a partir da alegria.
Rashi · Avot 6:6
בַּעֲרִיכַת שְׂפָתַיִם. שֶׁאֵינוֹ מְגַמְגֵּם בְּדִבְרֵי תּוֹרָה אֶלָּא חוֹתְכָן בַּלָּשׁוֹן וּמוֹצִיאָן בַּפֶּה, דְּאֵין דִּבְרֵי תּוֹרָה מִתְקַיְּמִין אֶלָּא בְּהוֹצָאַת הַפֶּה, דִּכְתִיב כִּי חַיִּים הֵם לְמוֹצְאֵיהֶם אַל תִּקְרֵי לְמוֹצְאֵיהֶם אֶלָּא לְמוֹצִיאֵיהֶם בַּפֶּה:
"Com a articulação dos lábios" — que não gagueje nas palavras da Torá, mas as recorte na língua e as profira pela boca, pois as palavras da Torá só perduram com a sua emissão pela boca, conforme está escrito "pois elas são vida para os que as acham (le-motzeihem)" — não leias "para os que as acham", mas "para os que as proferem (le-motzieihem)" pela boca.
Rashi · Avot 6:6
וְאֵינוֹ מֵגִיס לִבּוֹ בְּלָמְדוֹ. הַיְנוּ שֶׁאֵינוֹ מִתְגָּאֶה בִּפְנֵי הַבְּרִיּוֹת:
"E não se ensoberbece no seu estudo" — não se enche de orgulho diante das criaturas.
Nota — o "capítulo da aquisição da Torá" O sexto capítulo não é Mishná: é uma baraita (ensino tanaítico externo), acrescentada para que se tivessem seis capítulos, um para cada Shabat entre Pessach e Shavuot. Chama-se Kinyan Torá, "Aquisição da Torá", e gira em torno de um único ideal: o estudo lishmá — pela própria Torá, não por proveito —, o mesmo que o Rambam expõe na Introdução ao Perek Chelek. Daí o paradoxo célebre de 6:2: "não leias 'charut' (gravada), mas 'cherut' (liberdade)" — o homem verdadeiramente livre é o que se ocupa da Torá. E 6:6 reduz toda a formação ética a uma lista: as quarenta e oito coisas pelas quais a Torá se adquire — quase todas virtudes de caráter, não de erudição.
עִיּוּן · sobre o trecho
Depois de cinco capítulos sobre ética, justiça e caráter, o tratado fecha com um capítulo sobre a própria Torá — como se adquire e o que ela faz de quem a ela se entrega. O tom muda: já não são máximas avulsas, mas um hino ao estudo desinteressado.
O eixo é lishmá: quem estuda pela Torá mesma — não para se gabar nem para obter proveito — torna-se "como uma fonte que jorra" (6:1), é o único homem verdadeiramente livre (6:2), e honra até quem lhe ensinou uma só letra (6:3). E o caminho não é o do conforto, mas o do pão e sal (6:4) e das quarenta e oito virtudes (6:6) — porque a Torá se adquire com o caráter, antes que com a erudição.
מִשְׁנָה ז׳Avot 6:7
גְּדוֹלָה תוֹרָה שֶׁהִיא נוֹתֶנֶת חַיִּים לְעֹשֶׂיהָ בָּעוֹלָם הַזֶּה וּבָעוֹלָם הַבָּא, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ד) כִּי חַיִּים הֵם לְמֹצְאֵיהֶם וּלְכָל בְּשָׂרוֹ מַרְפֵּא. וְאוֹמֵר (שם ג) רִפְאוּת תְּהִי לְשָׁרֶךָ וְשִׁקּוּי לְעַצְמוֹתֶיךָ. וְאוֹמֵר (שם ג) עֵץ חַיִּים הִיא לַמַּחֲזִיקִים בָּהּ וְתֹמְכֶיהָ מְאֻשָּׁר. וְאוֹמֵר (שם א) כִּי לִוְיַת חֵן הֵם לְרֹאשֶׁךָ וַעֲנָקִים לְגַרְגְּרֹתֶיךָ. וְאוֹמֵר (שם ד) תִּתֵּן לְרֹאשְׁךָ לִוְיַת חֵן עֲטֶרֶת תִּפְאֶרֶת תְּמַגְּנֶךָּ. וְאוֹמֵר (שם ט) כִּי בִי יִרְבּוּ יָמֶיךָ וְיוֹסִיפוּ לְךָ שְׁנוֹת חַיִּים. וְאוֹמֵר (שם ג) אֹרֶךְ יָמִים בִּימִינָהּ בִּשְׂמֹאולָהּ עֹשֶׁר וְכָבוֹד. וְאוֹמֵר (שם) כִּי אֹרֶךְ יָמִים וּשְׁנוֹת חַיִּים וְשָׁלוֹם יוֹסִיפוּ לָךְ. וְאוֹמֵר (שם) דְּרָכֶיהָ דַּרְכֵי נֹעַם וְכָל נְתִיבוֹתֶיהָ שָׁלוֹם:
Grande é a Torá, que dá vida aos que a praticam neste mundo e no Mundo Vindouro, conforme está dito (Provérbios 4:22): "pois são vida para os que as acham, e para toda a sua carne, cura". E diz (Provérbios 3:8): "isso será saúde para o teu umbigo e refrigério para os teus ossos". E diz (Provérbios 3:18): "árvore de vida é ela para os que dela se apegam, e os que a sustêm são felizes". E diz (Provérbios 1:9): "pois são um adorno de graça para a tua cabeça, e colares para o teu pescoço". E diz (Provérbios 4:9): "dará à tua cabeça um adorno de graça; coroa de glória te entregará". E diz (Provérbios 9:11): "pois por mim se multiplicarão os teus dias, e se acrescentarão a ti anos de vida". E diz (Provérbios 3:16): "longura de dias há na sua direita; na sua esquerda, riqueza e honra". E diz (Provérbios 3:2): "pois longura de dias, e anos de vida, e paz te acrescentarão". E diz (Provérbios 3:17): "os seus caminhos são caminhos de doçura, e todas as suas veredas são paz".
Rashi · Avot 6:7
שֶׁהִיא נוֹתֶנֶת חַיִּים לְעֹשֶׂיהָ. אוֹכֵל פֵּרוֹתֶיהָ בָּעוֹלָם הַזֶּה וְהַקֶּרֶן קַיֶּמֶת לוֹ לָעוֹלָם הַבָּא.
"Que dá vida aos que a praticam" — come os seus frutos neste mundo, e o capital (kéren) permanece reservado para ele no Mundo Vindouro.
Rashi · Avot 6:7
כִּי חַיִּים הֵם לְמוֹצְאֵיהֶם. אַל תִּקְרֵי לְמוֹצְאֵיהֶם אֶלָּא לְמוֹצִיאֵיהֶם בַּפֶּה בָּעוֹלָם הַזֶּה:
"Pois são vida para os que as acham (le-motzeihem)" — não leias "para os que as acham", mas "para os que as proferem (le-motzieihem)" pela boca já neste mundo.
מִשְׁנָה ח׳Avot 6:8
רַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן יְהוּדָה מִשּׁוּם רַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן יוֹחַאי אוֹמֵר, הַנּוֹי וְהַכֹּחַ וְהָעֹשֶׁר וְהַכָּבוֹד וְהַחָכְמָה וְהַזִּקְנָה וְהַשֵּׂיבָה וְהַבָּנִים, נָאֶה לַצַּדִּיקִים וְנָאֶה לָעוֹלָם, שֶׁנֶּאֱמַר (שם טז) עֲטֶרֶת תִּפְאֶרֶת שֵׂיבָה בְּדֶרֶךְ צְדָקָה תִּמָּצֵא. וְאוֹמֵר (שם כ) תִּפְאֶרֶת בַּחוּרִים כֹּחָם וַהֲדַר זְקֵנִים שֵׂיבָה. וְאוֹמֵר (שם יד) עֲטֶרֶת חֲכָמִים עָשְׁרָם. וְאוֹמֵר (שם יז) עֲטֶרֶת זְקֵנִים בְּנֵי בָנִים וְתִפְאֶרֶת בָּנִים אֲבוֹתָם. וְאוֹמֵר (ישעיה כד) וְחָפְרָה הַלְּבָנָה וּבוֹשָׁה הַחַמָּה, כִּי מָלַךְ ה' צְבָאוֹת בְּהַר צִיּוֹן וּבִירוּשָׁלַיִם וְנֶגֶד זְקֵנָיו כָּבוֹד. רַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן מְנַסְיָא אוֹמֵר, אֵלּוּ שֶׁבַע מִדּוֹת שֶׁמָּנוּ חֲכָמִים לַצַּדִּיקִים, כֻּלָּם נִתְקַיְּמוּ בְרַבִּי וּבְבָנָיו:
Rabi Shimon ben Iehudá, em nome de Rabi Shimon ben Iochai, diz: a beleza, a força, a riqueza, a honra, a sabedoria, a velhice, as cãs e os filhos são convenientes aos justos e convenientes ao mundo, conforme está dito (Provérbios 16:31): "coroa de glória são as cãs; no caminho da justiça se acham"; e diz (Provérbios 20:29): "a glória dos jovens é a sua força, e o esplendor dos anciãos são as cãs"; e diz (Provérbios 14:24): "a coroa dos sábios é a sua riqueza"; e diz (Provérbios 17:6): "a coroa dos anciãos são os filhos dos filhos, e a glória dos filhos são os seus pais"; e diz (Isaías 24:23): "e a lua se envergonhará, e o sol se confundirá, pois o Eterno dos Exércitos reinará no monte Sião e em Jerusalém, e diante dos seus anciãos haverá glória". Rabi Shimon ben Menasiá diz: estas sete qualidades que os sábios enumeraram para os justos, todas se cumpriram em Rabi Iehudá ha-Nassi e nos seus filhos.
Rashi · Avot 6:8
וְהַחָכְמָה. דִּזְקֵנִים טוּבָא אִיכָּא הָכָא, וְחַד מִנַּיְהוּ לְזֶה שֶׁקָּנָה חָכְמָה:
"E a sabedoria" — pois no versículo "e diante dos seus anciãos haverá glória" há aqui muitos anciãos, e um deles refere-se àquele que adquiriu sabedoria.
מִשְׁנָה ט׳Avot 6:9
אָמַר רַבִּי יוֹסֵי בֶן קִסְמָא, פַּעַם אַחַת הָיִיתִי מְהַלֵּךְ בַּדֶּרֶךְ וּפָגַע בִּי אָדָם אֶחָד, וְנָתַן לִי שָׁלוֹם, וְהֶחֱזַרְתִּי לוֹ שָׁלוֹם. אָמַר לִי, רַבִּי, מֵאֵיזֶה מָקוֹם אַתָּה. אָמַרְתִּי לוֹ, מֵעִיר גְּדוֹלָה שֶׁל חֲכָמִים וְשֶׁל סוֹפְרִים אָנִי. אָמַר לִי, רַבִּי, רְצוֹנְךָ שֶׁתָּדוּר עִמָּנוּ בִמְקוֹמֵנוּ, וַאֲנִי אֶתֵּן לְךָ אֶלֶף אֲלָפִים דִּינְרֵי זָהָב וַאֲבָנִים טוֹבוֹת וּמַרְגָּלִיּוֹת. אָמַרְתִּי לוֹ, בְּנִי, אִם אַתָּה נוֹתֵן לִי כָל כֶּסֶף וְזָהָב וַאֲבָנִים טוֹבוֹת וּמַרְגָּלִיּוֹת שֶׁבָּעוֹלָם, אֵינִי דָר אֶלָּא בִמְקוֹם תּוֹרָה. וְלֹא עוֹד, אֶלָּא שֶׁבִּשְׁעַת פְּטִירָתוֹ שֶׁל אָדָם אֵין מְלַוִּין לוֹ לָאָדָם לֹא כֶסֶף וְלֹא זָהָב וְלֹא אֲבָנִים טוֹבוֹת וּמַרְגָּלִיּוֹת, אֶלָּא תוֹרָה וּמַעֲשִׂים טוֹבִים בִּלְבַד, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ו) בְּהִתְהַלֶּכְךָ תַּנְחֶה אֹתָךְ, בְּשָׁכְבְּךָ תִּשְׁמֹר עָלֶיךָ, וַהֲקִיצוֹתָ הִיא תְשִׂיחֶךָ. בְּהִתְהַלֶּכְךָ תַּנְחֶה אֹתָךְ, בָּעוֹלָם הַזֶּה, בְּשָׁכְבְּךָ תִּשְׁמֹר עָלֶיךָ, בַּקֶּבֶר, וַהֲקִיצוֹתָ הִיא תְשִׂיחֶךָ, לָעוֹלָם הַבָּא. וְכֵן כָּתוּב בְּסֵפֶר תְּהִלִּים עַל יְדֵי דָוִד מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל (תהלים קיט), טוֹב לִי תוֹרַת פִּיךָ מֵאַלְפֵי זָהָב וָכָסֶף. וְאוֹמֵר (חגי ב) לִי הַכֶּסֶף וְלִי הַזָּהָב אָמַר ה' צְבָאוֹת:
Disse Rabi Iossi ben Kisma: certa vez eu ia caminhando pelo caminho, e encontrou-me um homem, e deu-me saudação (shalom), e retribuí-lhe a saudação. Disse-me: "rabi, de que lugar és?". Disse-lhe: "de uma grande cidade de sábios e de escribas sou eu". Disse-me: "rabi, se for da tua vontade morar conosco no nosso lugar, eu te darei mil milhares de dinares de ouro, e pedras preciosas e pérolas". Disse-lhe: "meu filho, ainda que me deres toda a prata, o ouro, as pedras preciosas e as pérolas que há no mundo, eu não moro senão num lugar de Torá". E, mais ainda: na hora da partida de uma pessoa, não acompanham o homem nem prata, nem ouro, nem pedras preciosas, nem pérolas — senão a Torá e as boas obras apenas, conforme está dito (Provérbios 6:22): "ao caminhares, ela te guiará; ao deitares, velará sobre ti; e ao despertares, ela falará contigo". "Ao caminhares, ela te guiará" — neste mundo; "ao deitares, velará sobre ti" — no túmulo; "e ao despertares, ela falará contigo" — no Mundo Vindouro. E assim está escrito no Livro dos Salmos, por Davi, rei de Israel (Salmos 119:72): "melhor é para mim a Torá da tua boca do que milhares de peças de ouro e prata". E diz (Ageu 2:8): "minha é a prata e meu é o ouro, diz o Eterno dos Exércitos".
Rashi · Avot 6:9
לִי הַכֶּסֶף וְלִי הַזָּהָב. פֵּרוּשׁ לְשִׁבְחוֹ וְלִכְבוֹדוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (יְשַׁעְיָה ו) מְלֹא כָל הָאָרֶץ כְּבוֹדוֹ:
"Minha é a prata e meu é o ouro" — explica-se: tudo Lhe pertence para o Seu louvor e para a Sua glória, conforme está dito (Isaías 6:3): "toda a terra está cheia da sua glória".
מִשְׁנָה י׳Avot 6:10
חֲמִשָּׁה קִנְיָנִים קָנָה לוֹ הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בְעוֹלָמוֹ, וְאֵלּוּ הֵן, תּוֹרָה קִנְיָן אֶחָד, שָׁמַיִם וָאָרֶץ קִנְיָן אֶחָד, אַבְרָהָם קִנְיָן אֶחָד, יִשְׂרָאֵל קִנְיָן אֶחָד, בֵּית הַמִּקְדָּשׁ קִנְיָן אֶחָד. תּוֹרָה מִנַּיִן, דִּכְתִיב (משלי ח), ה' קָנָנִי רֵאשִׁית דַּרְכּוֹ קֶדֶם מִפְעָלָיו מֵאָז. שָׁמַיִם וָאָרֶץ קִנְיָן אֶחָד מִנַּיִן, דִּכְתִיב (ישעיה סו), כֹּה אָמַר ה' הַשָּׁמַיִם כִּסְאִי וְהָאָרֶץ הֲדֹם רַגְלָי אֵי זֶה בַיִת אֲשֶׁר תִּבְנוּ לִי וְאֵי זֶה מָקוֹם מְנוּחָתִי, וְאוֹמֵר (תהלים קד) מָה רַבּוּ מַעֲשֶׂיךָ ה' כֻּלָּם בְּחָכְמָה עָשִׂיתָ מָלְאָה הָאָרֶץ קִנְיָנֶךָ. אַבְרָהָם קִנְיָן אֶחָד מִנַּיִן, דִּכְתִיב (בראשית יד), וַיְבָרְכֵהוּ וַיֹּאמַר בָּרוּךְ אַבְרָם לְאֵל עֶלְיוֹן קֹנֵה שָׁמַיִם וָאָרֶץ. יִשְׂרָאֵל קִנְיָן אֶחָד מִנַּיִן, דִּכְתִיב (שמות טו), עַד יַעֲבֹר עַמְּךָ ה' עַד יַעֲבֹר עַם זוּ קָנִיתָ, וְאוֹמֵר (תהלים טז) לִקְדוֹשִׁים אֲשֶׁר בָּאָרֶץ הֵמָּה וְאַדִּירֵי כָּל חֶפְצִי בָם. בֵּית הַמִּקְדָּשׁ קִנְיָן אֶחָד מִנַּיִן, דִּכְתִיב (שמות טו), מָכוֹן לְשִׁבְתְּךָ פָּעַלְתָּ ה' מִקְּדָשׁ ה' כּוֹנְנוּ יָדֶיךָ. וְאוֹמֵר (תהלים עח) וַיְבִיאֵם אֶל גְּבוּל קָדְשׁוֹ הַר זֶה קָנְתָה יְמִינוֹ:
Cinco posses (kinyanim) adquiriu para si o Santo, bendito seja, no Seu mundo, e são elas: a Torá, uma posse; os céus e a terra, uma posse; Abraão, uma posse; Israel, uma posse; o Templo, uma posse. A Torá, de onde se prova? Pois está escrito (Provérbios 8:22): "o Eterno me adquiriu (kanani) como princípio do seu caminho, antes das suas obras, desde então". Os céus e a terra, de onde? Pois está escrito (Isaías 66:1): "assim diz o Eterno: os céus são o meu trono, e a terra o estrado dos meus pés; que casa é esta que me edificaríeis, e que lugar seria o do meu repouso?"; e diz (Salmos 104:24): "quão numerosas são as tuas obras, ó Eterno! Todas com sabedoria fizeste; cheia está a terra das tuas posses". Abraão, de onde? Pois está escrito (Gênesis 14:19): "e abençoou-o, e disse: bendito seja Abrão pelo D'us Altíssimo, dono (koné) dos céus e da terra". Israel, de onde? Pois está escrito (Êxodo 15:16): "até que passe o teu povo, ó Eterno, até que passe o povo que adquiriste (kanita)"; e diz (Salmos 16:3): "aos santos que estão na terra, a eles pertence, e aos nobres está todo o meu deleite". O Templo, de onde? Pois está escrito (Êxodo 15:17): "lugar para o teu assento fizeste, ó Eterno; o santuário, ó Eterno, que as tuas mãos estabeleceram"; e diz (Salmos 78:54): "e trouxe-os ao limite do seu lugar santo, a este monte que a sua direita adquiriu (kantá)".
Rashi · Avot 6:10
חֲמִשָּׁה קִנְיָנִים קָנָה הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא וְכוּ'. ה' קָנָנִי רֵאשִׁית דַּרְכּוֹ. שֶׁבְּרִיאָתָהּ קֹדֶם הָעוֹלָם, מִפְּנֵי שֶׁכְּשֶׁעָלָה בְּמַחֲשָׁבָה לְפָנָיו לִבְרֹא אֶת עוֹלָמוֹ נִתְקַיֵּם הָעוֹלָם בִּשְׁבִיל הַתּוֹרָה:
"Cinco posses adquiriu o Santo, bendito seja" etc. — "o Eterno me adquiriu como princípio do seu caminho": a criação da Torá precede o mundo, porque, quando subiu ao pensamento criar o Seu mundo, o mundo só subsistiu por causa da Torá.
Rashi · Avot 6:10
אַבְרָהָם מִנַּיִן. שֶׁבְּרָאוֹ הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא לְכָךְ לִהְיוֹת קִנְיָנוֹ שֶׁל עוֹלָם וְיִתְקַיֵּם בִּשְׁבִילוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר וַיְבָרְכֵהוּ וַיֹּאמַר בָּרוּךְ אַבְרָם לְאֵל עֶלְיוֹן, וְלָמָּה, בִּשְׁבִיל שֶׁהוּא קוֹנֶה שָׁמַיִם וָאָרֶץ, שֶׁבִּשְׁבִילוֹ הָעוֹלָם מִתְקַיֵּם, לְפִי שֶׁהוּא קֵרֵב אֶת הַבְּרִיּוֹת תַּחַת כַּנְפֵי הַשְּׁכִינָה וְהֶחְזִירָן לַמּוּטָב וְאָמַר לָהֶן דְּבָרִים הַנִּזְכָּרִין:
"Abraão, de onde?" — o Santo, bendito seja, criou-o para ser uma posse do mundo e para que o mundo subsista por causa dele, conforme está dito "e abençoou-o, e disse: bendito seja Abrão pelo D'us Altíssimo" — e por quê? Porque adquire céus e terra: pois é por causa dele que o mundo subsiste, visto que aproximou as criaturas para debaixo das asas da Presença Divina (Shechiná) e as fez voltar ao bom caminho.
מִשְׁנָה י״אAvot 6:11
כָּל מַה שֶּׁבָּרָא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בְּעוֹלָמוֹ, לֹא בְרָאוֹ אֶלָּא לִכְבוֹדוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר (ישעיה מג), כֹּל הַנִּקְרָא בִשְׁמִי וְלִכְבוֹדִי בְּרָאתִיו יְצַרְתִּיו אַף עֲשִׂיתִיו, וְאוֹמֵר (שמות טו), יְהֹוָה יִמְלֹךְ לְעֹלָם וָעֶד. רַבִּי חֲנַנְיָא בֶּן עֲקַשְׁיָא אוֹמֵר, רָצָה הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא לְזַכּוֹת אֶת יִשְׂרָאֵל, לְפִיכָךְ הִרְבָּה לָהֶם תּוֹרָה וּמִצְוֹת, שֶׁנֶּאֱמַר (ישעיה מב) ה' חָפֵץ לְמַעַן צִדְקוֹ יַגְדִּיל תּוֹרָה וְיַאְדִּיר:
Tudo o que o Santo, bendito seja, criou no Seu mundo, não o criou senão para a Sua glória, conforme está dito (Isaías 43:7): "todo o que é chamado pelo meu nome, e para a minha glória o criei, o formei, e também o fiz"; e diz (Êxodo 15:18): "o Eterno reinará para todo o sempre". Rabi Chananiá ben Akashiá diz: quis o Santo, bendito seja, dar mérito a Israel; por isso lhes multiplicou a Torá e os mandamentos, conforme está dito (Isaías 42:21): "o Eterno se agradou, por amor da sua justiça, em engrandecer a Torá e a tornar gloriosa".
Rashi · Avot 6:11
אֶלָּא לִכְבוֹדוֹ. לְשִׁבְחוֹ:
"Senão para a Sua glória" — para o Seu louvor.
Rashi · Avot 6:11
רַבִּי חֲנַנְיָא בֶּן עֲקַשְׁיָא אוֹמֵר וְכוּ'. לֹא אָמַר לְמִלְּתֵיהּ גַּבֵּי מַסֶּכֶת אָבוֹת, אֶלָּא בְּמַסֶּכֶת מַכּוֹת בְּאֵלּוּ הֵן הַלּוֹקִין, וּלְפִי שֶׁיֵּשׁ בָּהּ סִיּוּם נָאֶה נָהֲגוּ כָּל הָעָם לְאָמְרוֹ בְּסוֹף כָּל פֶּרֶק וּפֶרֶק
"Rabi Chananiá ben Akashiá diz" etc. — não disse o seu dito a respeito da Massechet Avot, mas na Massechet Macot, no capítulo "Estes são os que recebem açoites"; e, por ter nele um remate belo (siyum naê), costumou todo o povo dizê-lo ao fim de cada capítulo.
Nota — o selo do tratado Os últimos parágrafos elevam a vista de toda a coleção. Rabi Iossi ben Kisma recusa "todo o ouro do mundo" por um lugar de Torá, e lembra que, na morte, só a Torá e as boas obras acompanham a pessoa (6:9). As cinco posses do Santo (6:10) reduzem a criação inteira a cinco coisas "adquiridas" — a Torá, a primeira, o mundo, Abraão, Israel e o Templo. E o fecho (6:11): tudo foi criado "para a Sua glória", e "o Eterno reinará para todo o sempre". O dito de Rabi Chananiá ben Akashiá — que se recita ao fim de cada capítulo de Avot — não pertence originalmente a este tratado (vem da Massechet Macot), mas tornou-se o seu selo: D'us multiplicou a Torá e os mandamentos não como fardo, mas para dar mérito a Israel.
עִיּוּן · sobre o fecho
Assim se encerra o Pirkei Avot. Do "Moisés recebeu a Torá no Sinai" (1:1) chegámos a "tudo foi criado para a Sua glória" (6:11): a cadeia da tradição abre o tratado, e a glória do Criador o sela. Entre os dois extremos, seis capítulos sobre como viver — a humildade, a justiça, o domínio de si, a amizade, o estudo desinteressado.
O capítulo da aquisição da Torá termina onde a coleção inteira aponta: não o saber pelo saber, mas a Torá como caminho de vida — a que dá "longura de dias", a única posse que acompanha a pessoa para além da morte, e o meio pelo qual o Santo "deu mérito a Israel". חֲזַק.